Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Development of speech opportunities of primary school
students in the reading lesson
Surmakhоn ISMAILOVA
1
University of Economics and Pedаgogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article is devoted to analyzing the importance and
methods of developing the speech capabilities of primary school
students during reading classes. Increasing the wealth of speech
culture and vocabulary determines the success of students not
only in education, but also in everyday life. In the process of
teaching, ways of developing students ' communication skills are
shown using creative methods, interactive approaches and
technologies.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
elementary education,
reading lesson,
speech development,
interactive methods,
speech culture,
vocabulary wealth,
grammatical correctness,
creative approaches,
conversational skills,
speech exercises.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish darsida nutqiy
imkoniyatlarini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim,
o‘qish darsi,
nutqiy rivojlanish,
interfaol metodlar,
nutq madaniyati,
lug‘at boyligi,
grammatik to‘g‘rilik,
kreativ yondashuvlar,
suhbatlashish ko‘nikmalari,
nutqiy mashqlar.
Ushbu maqola boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish
darslari davomida nutqiy imkoniyatlarini rivojlantirishning
ahamiyati va usullarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Nutq
madaniyati va lug‘at boyligini oshirish o‘quvchilarning nafaqat
ta’limdagi, balki kundalik hayotdagi muvaffaqiyatlarini ham
belgilab beradi. O‘qitish jarayonida ijodiy metodlar, interfaol
yondashuvlar va texnologiyalar yordamida o‘quvchilarning
muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish yo‘llari ko‘rsatib beriladi.
1
Associate Professor, Department of Preschool Education and Primary Education, University of Economics and
Pedаgogy.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
149
Развитие речевых возможностей младших школьников
на уроке чтения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начальное образование,
урок чтения,
речевое развитие,
интерактивные методы,
культура речи,
словарный запас,
грамматическая
правильность,
творческие подходы,
разговорные навыки,
речевые упражнения.
Статья посвящена анализу значимости и методов
развития речевых навыков младших школьников на уроках
чтения. Отмечается, что повышение культуры речи и
расширение словарного запаса напрямую влияют на успехи
учащихся как в учебной деятельности, так и в повседневной
жизни. В процессе обучения рассматриваются эффективные
подходы к развитию коммуникативных навыков с
использованием творческих методов, интерактивных
подходов и современных образовательных технологий.
Boshlang‘ich ta’lim – shaxsning jamiyatdagi o‘rnini topishida asosiy davr
hisoblanadi. Ayniqsa, o‘qish darslari o‘quvchilar nutqiy faoliyatining shakllanishida
muhim o‘rin tutadi. Ushbu darslarda bola so‘z boyligini oshiradi, fikrlarni izchil ifodalashni
o‘rganadi, muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu sababli o‘qish darslari nafaqat
ma’lumot beruvchi, balki tarbiyaviy va kommunikativ maqsadlarni ham amalga oshiradi.
O‘qish darsida bolalar matnlarni tahlil qilish, o‘z fikrlarini bildirish va o‘zgalar bilan
muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, nutqiy imkoniyatlarni
rivojlantirish jarayoni ijodiy yondashuvlarni, qiziqarli mashg‘ulotlarni va pedagogik
yangiliklarni talab qiladi. O‘quvchilarning nutqiy rivojlanishi o‘z ichiga bir nechta muhim
ko‘nikmalarni oladi:
1. So‘z boyligi
O‘quvchilar turli mavzulardagi tushunchalarni ifodalash uchun keng lug‘at
zaxirasiga ega bo‘lishlari zarur. Bu orqali ular o‘z fikrlarini aniq va to‘liq yetkazadilar.
2. Talaffuz va ravonlik
O‘quvchilarning so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishi va ravon gapirishi ularning nutqiy
ishonchliligini oshiradi. Talaffuzdagi aniqlik til madaniyatining muhim ko‘rsatkichidir.
3. Grammatik to‘g‘rilik
Gaplarni grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzish, vaqt va shaklni to‘g‘ri ishlatish
o‘quvchining bilim darajasini oshiradi.
4. Og‘zaki muloqot
O‘quvchilar suhbat davomida faol ishtirok etishi, o‘z fikrlarini himoya qilishi va
boshqalarga e’tiborli bo‘lishi muhimdir.
5. Tinglab tushunish
Tinglash qobiliyati o‘quvchilarning muloqot jarayonidagi eng muhim jihatlaridan
biri bo‘lib, ular suhbatni to‘liq anglab, mazmunli javob qaytarishga o‘rganadilar.
O‘qish darslari faqat o‘qish ko‘nikmasini shakllantirib qolmay, ijodiy fikrlashni,
kommunikativ qobiliyatlarni va ijtimoiy moslashuvchanlikni rivojlantiradi. Quyida o‘qish
darslarining o‘quvchilarning nutqiy rivojlanishiga ta’sirini tahlil qilamiz:
• Ijodiy fikrlashni shakllantirish
O‘quvchilar matnni tahlil qilish, hikoyalarni davom ettirish yoki turli savollarga
javob berish orqali o‘z tasavvurlarini kengaytiradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
150
• Ijtimoiy ko‘nikmalarni mustahkamlash
Guruh bo‘lib ishlash, muloqot qilish, fikr bildirish va birgalikda qaror qabul qilish
bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
• Lug‘at boyligini oshirish
Dars davomida yangi so‘zlar bilan tanishish va ularni turli kontekstlarda ishlatish
orqali o‘quvchilar o‘z nutqini boyitadi.
Interfaol metodlardan foydalanish
Rolli
o‘yinlar
. Masalan, “Do‘konda xarid qilish” yoki “Do‘st bilan muloqot” kabi
rollarni ijro etish orqali bolalar hayotiy vaziyatlarda nutq ko‘nikmalarini
mustahkamlaydilar.
Munozara va bahslar
. O‘quvchilarning biror mavzudagi fikrlarini almashishlariga
imkon yaratish orqali ular erkin gapirish va fikrlarini himoya qilishni o‘rganadilar.
Matnlarni to‘g‘ri tanlash. Bolalarning yoshiga mos va qiziqarli matnlarni tanlash
muhim ahamiyatga ega. Matnlar turli mavzularni o‘z ichiga olib, o‘quvchilarni yangi so‘zlar
va tushunchalar bilan tanishtirishi lozim.
Savol-javob mashqlari. Matnni o‘qib bo‘lgach, o‘quvchilar bilan muloqot qilish,
ularga savollar berish va javoblarini muhokama qilish nutqiy rivojlanishga katta yordam
beradi.
Nutqiy mashqlarni tashkil qilish
• Hikoya aytib berish
• Ertaklar ijro etish
• Mavzuga oid savollarga javob berish
Kreativ yondashuvlar
• “Matn davom ettirish” O‘quvchilar hikoyani o‘z tasavvurlariga asoslangan holda
davom ettiradilar. Bu nafaqat nutqiy, balki ijodiy ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi.
• “Matnni tasvirlash” Bolalar matn asosida rasmlar chizadilar va ular haqida
so‘zlaydilar.
To‘siqlar va yechimlar
.Nutqiy rivojlanishda ba’zi to‘siqlar bo‘lishi mumkin,
masalan, oilaviy muhitning yetarli darajada kommunikativ emasligi yoki bolaning
ishonchsizligi. Bu holatlarni bartaraf etish uchun quyidagilarni tavsiya etish mumkin:
• O‘qituvchi tomonidan rag‘batlantiruvchi yondashuv.
• Qiziqarli va interfaol mashg‘ulotlar tashkil etish.
• Oilalar bilan yaqin hamkorlik o‘rnatish.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy
rivojlanishi ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlarining poydevoridir. Shu bois, o‘qish
darslari jarayonida bolalarning nutq madaniyatini oshirish, ijodiy va ijtimoiy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Interfaol metodlar va ijodiy
yondashuvlar orqali bolalarda ishonch, muloqotga ochiqlik va so‘z boyligi shakllanadi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Karimov, A. (2019). Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. T.: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
2. Akhmedova, Z. (2020). Nutq madaniyati va o‘quvchilarning so‘z boyligini
oshirish. Toshkent: Fan nashriyoti.
3. Hasanov, R. (2018). Boshlang‘ich sinflarda o‘qitishning interfaol metodlari.
Samarqand: Ilm Ziyo.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
151
4. Rasulova, N. (2021). Bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish usullari. T.:
O‘qituvchi.
5. Dewey, J. (2007). Experience and Education. New York: Touchstone Press.
6. Vygotsky, L. S. (1986). Thought and Language. Cambridge, MA: MIT Press.
