Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Types of meanings of causative reciprocity
Bobur SHARIPOV
1
Samarkand Zarmed University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article discusses the expression of reciprocity together
with causation, analyzing specific types of this situation. The
paradigm of meanings denoting causative reciprocity is divided
depending on the types of causatives. Therefore, they are
considered causareciprocal derivatives. In addition, the compact
expression of reciprocal and causative with special suffixes is
observed only in the Turkic languages. It is more precisely that
these operators acquire a very active character in Turkic
languages, including Uzbek.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
causative,
reciprocal,
derivation,
causareciprocal derivative,
causareciprocal situation.
Kauzativ retsiproklikning ma’no turlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
kauzativ,
retsiprok,
derivatsiya,
kauzaretsiprokal derivat,
kauzaretsiprokal situatsiya.
Ushbu maqolada retsiproklikning kauzatsiya bilan birgalikda
ifodalanishi yoritilgan bo‘lib, bunda mazkur holatning o‘ziga xos
turlari tahlil etilgan. Kauzativ retsiproklikni anglatuvchi
ma’nolar paradigmasi kauzativning turlariga qarab bo‘linadi. Shu
bois, ular kauzaretsiprokal derivatlar hisoblanadi. Bundan
tashqari, retsiprok va kauzativning ixcham tarzda maxsus
qo‘shimchalar bilan ifodalanishi faqat turkiy tillar arealida
kuzatiladi. Aniqrog‘i, turkiy tillarda, jumladan o‘zbek tilida ushbu
operatorlar o‘ta faol xarakter kasb etadi.
1
Lecturer, Department of Languages, Samarkand Zarmed University. E-mail: haripovbobur9689@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
296
Виды значений каузативной реципрокции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
причинная,
реципрокная,
деривация,
причинно-реципрокная
производная,
причинно-реципрокная
ситуация.
В данной статье выделено выражение взаимности
вместе с причинно-следственной связью, в которой
анализируются
конкретные
виды
этой
ситуации.
Парадигма значения причинной взаимности делится по
типам причинной взаимосвязи. Следовательно, они
являются причинно-взаимными производными. Кроме
того, выражение обратного и причинного в сжатой форме со
специальными дополнениями наблюдается только в
области тюркских языков. Точнее, в тюркских языках, в том
числе и в узбекском, эти операторы приобретают весьма
активный характер.
Kauzativlik tilshunoslikda sabab, ta’sir, qo‘zg‘ash ma’nolarini anglatar ekan, u,
o‘z navbatida, retsiproklik bilan birgalikda ifodalanishi mumkin. Mazkur ifoda ma’nosini
quyida tahlil qilib o‘tamiz:
1) kauzativ retsiproklik;
1. …
Qo‘ng‘irot elining katta-kichik biylarini, oqsoqol, arboblarini
yig‘dirib, to‘y
qilamiz
…(Alpomish)
Pd/l=k=C+A
2
→ a
ϵ
A→V (CRq).
2.
Uning endi tik turishga majoli ham qolmadi, ichkariga olib kirishdi, karavotga
yotqizishdi
(Dilbar Saidova. Yifi).
Pd/l=a
ϵ
A→A
1
→k=C+a
ϵ
A→V (CRq).
k–kauzatsiya konstantasi (kauzatsiyaning doimiy ko‘rsatkichi), C–kauzativ
situatsiya, A–kauzatsiyalovchi shaxslar (kauzatorlar), vaziyatga qarab kauzant,
a
ϵ
A
–
kauzatsiyalanuvchi individlar (kauzantlar), vaziyatga qarab kauzatorlar,
CRq
– kauzativ
retsiprokli qurilma.
Retsiproklikning mazkur turi bevosita kauzativlik bilan bog‘lanadi. Kauzativlik
esa undash, ta’sir etish, qo‘zg‘ash kabi ma’nolarni ifodalaydi. Buning dalilini
birinchi misoldagi
yig‘dirib, to‘y qilamiz
va ikkinchi misoldagi
yotqizishdi
kabi
kauzaretsiprokemalarning strukturasida ko‘rishimiz mumkin. Ushbu retsiprokemalar
struktur jihatidan analitik va affiksal maqomni egallaydi. Ular qatnashayotgan
qurilmalarni kauzativ retsiprokli qurilma deb ataymiz. Bunda derivatsiyaning kauzativ
retsiprokli holatini kuzatamiz. Boshqacha aytganda, ularning semantikasida birgalikda
bajarilayotgan ish-harakatda undash, qo‘zg‘ash, ta’sir etish ma’nolarining ifodasi
ham borligini ko‘ramiz. Bu hosila strukturalarda qatnashayotgan -
dir
, -
qiz
kabi
kauzaoperatorlarning vazifasi orqali anglashiladi. Agar mazkur operatorlar qatnashmasa,
hosila struktura faqat retsiprok bo‘lib qoladi. Qiyoslang:
yig‘dirib to‘y qilamiz
(yig‘ishga
kimnidir undashi kerak) birgalikdagi kauzativ
– yig‘ib to‘y qilamiz
(subyektlartning o‘zi
yig‘ishi kerak) retsiprok;
yotqizishdi
(yotishga ko‘maklashish, ta’sir etish kerak)
birgalikdagi kauzativ –
yotishdi
(subyektlarning o‘zi yotishi kerak) retsiprok. Tahlil
natijasidan bunday qurilmalar murakkab xarakterli bo‘lib, bir yo‘la ikki situatsiyani
qamrab olganligiga amin bo‘lamiz. Zero, mazkur situatsiyaning boshqaruvchisi kauzator
aktor
maqomini ham egallaydi. Aktor tushunchasi faol individlar jamoasini anglatadi.
Aktor tushunchasi semantik munosabatlarning rolini belgilashda tilshunoslikda
R. Van Valin tomonidan qo‘llangan edi [1.69].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
297
Shuni aytish kerakki, retsiprok va kauzativning ixcham tarzda maxsus
qo‘shimchalar bilan ifodalanishi faqat turkiy tillar arealida (mo‘g‘ul, fin-ugor kabi tillarini
hisobga olmaganda) kuzatiladi. Aniqrog‘i, turkiy tillarda, jumladan o‘zbek tilida mazkur
operatorlar o‘ta faol xarakter kasb etadi. Turkiy tillarda
aktiv, passiv, refleksiv, retsiprok,
kauzativ
affikslari mavjud ekanligini va bunday ixcham lingvistik ko‘rsatkich Yevropa
tillarida mavjud emasligini V.P. Nedyalkov alohida ta’kidlab o‘tadi [2/Elektron manba].
XV asrlarda hazrat Alisher Navoiy ham turkiy tilda bu kabi holatni ifodalovchi o‘z
ko‘rsatkichlari mavjudligini aytib o‘tadilar: “Yana arabiy sarf istilohda ikki maf’ulluq fe’llar
borki, aning adosi dag‘i mo‘tabar va kulliydur. Andin dag‘i sortlar oriy qolibdurlar. Va atrok
anga ham xo‘broq vajh bila mutobaat qilibdurlar. Arabiy andoqki, “A’taytu Zaydan
dirhaman”, (Zaydning dirhamini berishimni buyurdilar) bu tarkibda uch lafz mazkur
bo‘lur. Alar lafzg‘a bir harf ortturg‘on bila munga o‘xshash bir zamirni ortubdurlar,
bag‘oyat muxtasar va mufid tushubdur. Andoqki, yugurt va qildurt va yashurt va chiqart”
Ma’nosi: “Arabiy ikki maf‘ulluk fe’llar (vositali obyektli buyruq ma’nosi) ham sortlarda
yo‘q, turkiylar bir harf qo‘shish orqali bu ma’noni juda qisqa va aniq ifodalaydilar” [3.9].
Shuni ta’kidlash joizki, kauzativ retsiproklikni anglatuvchi o‘ziga xos ma’nolari ham
mavjud bo‘lib, mazkur ma’nolar paradigmasi kauzativning turlariga qarab bo‘linadi. Shu
bois ular
kauzaretsiprokal derivatlar
hisoblanadi. Kauzativlik faktivlik va permissivlik
xususiyatlariga ega bo‘lib, o‘z navbatida ular nutq vaziyatiga qarab yana ichki semalarga
ajraladi. Buni B.N. Turniyazov quyidagicha izohlaydi: “Faktivlikda kauzativ situatsiyada
biror harakat bajarilishi davomida o‘zgarish sodir bo‘lishining asosiy qo‘zg‘atuvchisi
kauzatsiyalovchi subyekt (ba’zan obyekt ham bo‘lishi mumkin) hisoblanadi. Faktiv aslida
fin tiliga xos bo‘lib, u orqali biror vazifani yuklash yoki biror ishga majburlash ma’nosi
anglashiladi. Masalan, fin tilida “
pestä
” so‘zi “
yuvmoq
” degan ma’noni bildirib, faktiv shakli
qo‘shilsa, “
pesettää
” bo‘lib o‘zgaradi va aynan tarjimada “
yuvishni yuklamoq
” ma’nosini
beradi. Mavjud jarayonda topshiriqni yuklayotgan shaxs bajaruvchining harakatidan
manfaatdor bo‘ladi. O‘zbek tilida bunday vazifani, orttirma nisbat va buyruq-istak mayli
affikslari o‘taydi, zero ular orqali ham shunday ma’no ifodasi anglashiladi” [4.125].
Shunga asosan, faktivlik paradigmasi tasarrufidagi kauzaretsiproklarning quyidagi
ma’noviy hosila turlari mavjudligini kuzatamiz:
2)
jismoniy ta’sir ifodalovchi kauzaretsiproklik
;
bunda bir necha shaxs bir shaxsga yoki ko‘pchilikka simmetrik jihatdan ta’sir etadi.
Ushbu vaziyatda kauzator faol bo‘lib, kauzant nofaol mavqeni egallaydi:
1.
Germaniyada qul qilib
ishlatishdi
(Odil Abdurahmon. Urush va qismat).
2.
…Yerto‘laga olib kirib kaltaklashdi, mahbuslarga
do‘pposlatishdi
(Elektron
manba//https://uza.uz/posts/200796/«Shayna» jinoiy to‘dasini qo‘lga olgan prokuror).
Keltirilgan birinchi misolda tub struktura maqomida kelayotgan
ishlatishdi
tarzidagi
kauzaretsiprokema mavjud. Retsiprokema deganda retsiprokli qurilmaning semantik
sinchini tashkil etuvchi retsiprokal birlikni tushunamiz. U o‘z tasarrufiga yasovchi, nisbat
va zamon shakllarini birlashtirgani uchun grammemalik xususiyatini ham yo‘qotmaydi.
Ammo qo‘zg‘sh va simmetriyaga asoslangan o‘zaro munosabat ma’nolarini ham qamrab
olgani uchun uni kauzaretsiprokema deb yuritmoqdamiz. Boshqacha aytganda, masala
tavsifiga kauzal va retsiprokal nuqtayi nazaridan yondashganimizda, undagi
-la
fe’l
yasovchi qo‘shimchasini leksik kauzativ,
-t
orttirma nisbat qo‘shimchasini morfologik
kauzativ va
-ish
birgalik nisbat shaklini retsiprok operatorlari vazifasini bajarayotganini
inkor etib bo‘lmaydi. Zotan,
ish+la
shaklida
-la
,
ishla+t
shaklida
-t
affikslari so‘z yasash
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
298
hamda orttirma nisbat ko‘rsatishdan tashqari kauzativ ma’nolarni,
ishlat+ish
shaklida esa
-ish
o‘zaro munosabat ma’nosini ifodalovchi retsiproklikni ifodalamoqda. Ushbu
operatorlarning bir grammemaga ketma-ket birikib, keyingisi avvalgisini inkor etib
kelayotganini kuzatamiz, zero, derivatsiya qonuniyatiga binoan keyin kelgan operator
ustuvor xarakter kasb etadi. Shunga asosan, mazkur grammemaga retsiprokema
maqomini beramiz, biroq u kauzativlik ma’nosini ham berayotgani bois
kauzaretsiprokema deb ataymiz. Xullas, ushbu misolda bir necha kauzatorlarning
birgalikda kauzantlarga ta’sir etayotganini ko‘ramiz.
Ikkinchi misolda
kaltaklashdi, do‘pposlatishdi
kabi retsiprokemalar mavjud bo‘lib,
ulardan ikkinchisi kauzaretsiprokema hisoblanadi. U qatnashib kelayotgan
kauzaretsiprokal strukturada bir necha kauzator birgalikda kauzantga jismoniy ta’sir
o‘tkazmoqda. Bunda ham kauzal hamda retsiprokal operatorlar yuqoridagidek tartibda
funksiya bajarmoqda:
do‘ppos+la+t+ish+di
kabi. Mavjud holatni kauzaretsiprokal
derivatsiya deb ataymiz.
Shuni aytish kerakki, retsiproklikning kauzatsiya bilan birga voqelanishi murakkab
derivatsion jarayonni taqozo etadi. Masalan, yuqorida tahlilga tortilgan
kauzaretsiprokemalar sintaktik qurilmaning tub strukturasi vazifasini bajarishidan
avval mikroderivatsiya maydonida shakllanadi. Masalan, ikkinchi misoldagi
kauzaretsiprokema to‘rt bosqichli derivatsiyani tashkil etmoqda. Bu esa nutq egasining o‘z
nutqini qay tarzda voqelantirishi bilan aloqadordir. Boshqacha aytganda, nutq egasining
tanloviga ko‘ra u sintaktik qurilmaning tub strukturasi maqomini egallaydi. Bundan
tashqari, retsiproklik kauzatsiya bilan qurshovda kelgani uchun
konstanta
ko‘rsatkichiga
ham ega bo‘ladi. Konstanta kauzativ situatsiyada qator o‘zgarishlarga uchraydigan doimiy
holat yoki xulosa hisoblanadi [5.8-9]. Konstanta darajasi situatsiya ishtirokchilari bilan
belgilanadi. Ishtirokchilar soni orta boshlasa, keyingi situatsiya avvalgisiga nisbatan
makroxarakterli bo‘lib qoladi. Masalan, yuqoridagi
ish+la+t+ish+di
kauzaretsiprokemasini
olaylik. Mazkur kauzaretsiprokemaning konstanta ko‘rsatkichi sakkizga teng, zero,
ishla
yasama fe’li da’vat etish ma’nosida leksik kauzatsiyaning mahsuli hisoblanadi. Bunda
birinchi individ dastlabki situatsiyada kauzatsiyalayapti (
Germaniyada ishla
). Unga
morfologik
kauzatsiya
ko‘rsatkichi
-t
birikkanidan
so‘ng
II shaxs avvalgisiga nisbatan keyingi makrosituatsiyada yana kimnidir undashi kerak
(
Germaniyada ishlat
). Hosil bo‘lgan formaga
-ish
operatori birikkanidan keyin retsiprokal
munosabat ma’nosi yuklanadi. Shundan so‘ng bir necha individ uchinchi yoki undan ortiq
individga jismoniy ta’sir o‘tkazishadi (
Germaniyada ishlatishdi
).
Mavjud holat konstantasi
k
=C
1
+S→I
1
+C
2
→I
2
+CR
3
→I
1
I
2
→I
3
R ga teng bo‘ladi.
Formuladagi simvollar quyidagilarni ifodalaydi:
k
– konstanta; C
1
– birinchi kauzasituatsiya; C
2
– ikkinchi kauzasituatsiya; CR
3
–
kauzaretsiprokal situatsiya; I
1
I
2
– ikki individning o‘zaro munosabati; S – subyekt;
I
1
– birinchi individ; I
2
– ikkinchi individ; I
3
– uchinchi individ; R – retsiprok.
3) buyruq ifodasidagi kauzaretsiproklik;
mazkur vaziyada kauzator bir necha shxsni buyruq asosida faollashtirgani va ish-
harakat birgalikda bajarilgani bois u direktiv kauzaretsiproklik deb yuritiladi.
Kauzaretsiproklikning bu turida ko‘plik qo‘shimchasi
-lar
, birgalik olmoshi
hamma
,
kishilik olmoshi
biz
retsiprok operatorlari sifatida faoliyat yuritadi. Buyruq-istak mayli
shakllari esa kauzaoperator funksiyasini bajaradi:
1.
Mulozimlar, malikalar va amirzodalar Ko‘ksaroy oldida
tayyor tursinlar
...
(Muhammad Ali. Ulug‘ saltanat. Uchinchi kitob).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
299
2.
Hamma
qabristonga hasharga
borsin, hamma
! ...Hashardan keyin hovuzning
bo‘yiga xudoyiga
boringlar
, – dedi hayajon bilan qo‘llarini harakatlantirib
(O‘ktam
Mirzayor. Or).
3.
Biz
keng ko‘lamli demokratik o‘zgarishlar, jumladan, ta’lim islohotlari orqali
O‘zbekistonda yangi Uyg‘onish davri, ya’ni Uchinchi Renessans poydevorini yaratishni o‘zimizga
asosiy maqsad qilib
belgilaylik
(O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
O‘qituvchi va murabbiylar kuniga dag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqidan/30-sentabr
2020-yil/Elektron manba//sudyalaroliykengashi. uz›uz/ reports/ 211).
Keltirilgan birinchi misolda
mulozimlar, malikalar, amirzodalar tayyor tursinlar
,
ikkinchi misolda
hamma borsin, boringlar
, uchinchi misolda esa
biz asosiy maqsad qilib
belgilaylik
tarzidagi direktiv kauzaretsiprokal jarayonning shakllanganini kuzatamiz.
Birinchi misolda subyekt bir necha shaxsni faollashishtirmoqda. Mavjud holatda
III shaxs ko‘plik shaklidagi buyruq-istak mayli qo‘shimchasi (
-sin
), ko‘plik shakli
-lar
til
belgilarini kauzal va retsiprokal derivatsiyaga olib kiruvchi asosiy vositalar hisoblanadi.
Nutqning shakllanishiga qarab, retsiprokal derivatsiya operatori funksiyasini birgalik
nisbat qo‘shimchasi
-ish
ham bajarishi mumkin. Qiyoslan: ...
Ko‘ksaroy oldida tayyor
tur+
ish
+sin
kabi.
Bu
situatsiyaning
konstanta
ko‘rsatkichi
quyidagiga
tenglashadi:
k=
C
1
+S→I
1
→{
a,b,c...
}+CR
2
. Formuladan ko‘rinib turganidek, kauzator distantli tarzda, bir
individ orqali bir necha shaxsni faollashtirmoqda. Faollashgan situatsiya ishtirokchilari
esa ish-harakatni birgalikda bajarishlari kerak bo‘ladi.
Ikkinchi, uchinchi misollarda retsiprok operatori vazifasini
hamma, biz
olmoshlari
va
-lar
qo‘shimchasi bajarmoqda. Mazkur operatorlarsiz sintaktik qurilma diretsiprok
pozitsiyasiga tushib qoladi. Qiyoslang:
tayyor tursin, qabristonga borsin, asosiy maqsad
qilib belgilay
kabi.
Sintaktik qurilmalarni retsiprok bo‘lib shakllanishiga xizmat qiluvchi olmoshlarni
retsiprok olmoshlari deb ham ataymiz. Buning namunasini yuqoridagi ikkinchi va uchinchi
misollarda ko‘ramiz. Ikkinchi misoldagi
hamma
retsiprok olmoshi
anaforik
tarzda
qo‘llanib kelmoqda. U
anaforik dualis
deb yuritiladi [6.47]. Zero, bu vaziyatda bir xil
formaning ikki marta qo‘llanganini kuzatamiz.
Ikkinchi misolning davomida va uchinchi misolda ham retsiprok operatorlarining
anaforik tarzda kelayotganining guvohi bo‘lamiz. Ikkinchi misoldagi
-ing
kauzativ hamda
retsiprok
-lar
, ya’ni kauzaretsiprokemani shakllantiruvchi
-inglar
fokusiv operatorlari
o‘zidan oldin kelishi kerak bo‘gan ikkinchi shaxs ko‘plik shaklidagi kishilik olmoshi,
retsiprok
olmoshi
(
sizlar
),
bilan
anaforik
tarzda
ishlatilmoqda.
Chunki
kauzaretsiprokemani shakllantirib kelayotgan operatorlar grammemaga retsiprok
olmoshi formasidagi operator talabi bilan birikadi. Natijada
sizlar boringlar; o‘qinglar;
olinglar
tarzidagi derivatlar voqelanadi. Bu esa ikki operatorning anaforik holatda
turganidan darak beradi.
Analogik holatni uchinchi misoldagi
Biz
va
-k
retsiprok operatorlarining
qo‘llanishida ham ko‘ramiz. Olmosh shaklidagi retsiprok operatorlar
tranzitivatsiya
(fe’lning sintaktik o‘timliligi)
yoki
detranzitivatsiya
(fe’lning sintaktik o‘timliligining
pasayishi) [7/elektron manba] jarayonida retsiprokal derivatsiyada ishtirok etadi. Biz
tahlil qilayotgan misolda retsiprok olmoshi
tranzitivatsiya
holatida mavjuddir. Retsiprokli
qurilma grammemalari tub sintaktik aktantining mavqeyini ko‘tarishga xizmat qiladi.
Masalan, yuqoridagi uchinchi misolga retsiprok operatori
Biz
ning propozitsiyasi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
300
yaratishni, o‘zimizga
kabi grammemalar evaziga kengayib bormoqda. Shuning oqibatida
uning sintaktik mavqeyi ko‘tarilib birinchi darajali aktant vazifasini bajarmoqda. Mavjud
holatni quyidagi misolda ham kuzatishimiz mumkin:
Bizdan davron o‘tdi, biz ham ko‘rganmiz,
Joyimizga biz sig‘indi bo‘lganmiz,
Taqdirda borini shunday bilganmiz,
Bir gap o‘ylab bu to‘ylarga kelganmiz,
To‘yga kelib, qattiq kunda qolganmiz,
Yodgorjonni ko‘rib xursand bo‘lganmiz
(Alpomish).
Umuman, kauzaretsiprokli qurilma mexanizmi ishining muvoffiqlashuvi ikki
yo‘nalishning operatorlariga bir xilda bog‘liqdir. Til tizimidagi aslida mutlaqo alohida
strukturalarning derivatsiyasi operatorlar tomonidan tartibga solinadi va ikki qurilma
bajaradigan funksiyalariga mos keladigan o‘zgarishlarga olib keladi:
tayyor tursin
–
kauzativ: operator
-sin
;
tayyor tursinlar
yoki
turishsin –
kauzaretsiprok: operatorlar
-sin, -
lar, -ish
;
borsin, boring –
kauzativ: operator
-sin, -ing;
hamma borsin, boringlar
–
kauzaretsiprok: operatorlar
hamma, -sin, -ing, -lar
;
asosiy maqsad qilib belgilay –
kauzativ:
operator
-y
;
biz asosiy maqsad qilib belgilaylik –
kauzaretsiprok: operatorlar
biz, -lik
kabi.
4) psixologik kauzaretsipropklik;
retsiproklikning bu turida bir nechta kauzator bir yoki undan ortiq kauzantga
psixologik ta’sir etadi:
1.
O‘rtoqlari
uni
uyaltirishdi
, urishishdi, shundan keyingina uyiga qaytdi
(O‘.Umarbekov. Yoz yomg‘iri).
2.
Bokschilarimiz
bo‘lajak Jahon chempionatidan oldin yosh
taekvondochilarimizni
ruhlantirishdi
va
omadlar
tilab
qolishdi
(Elektron
manba//
taekwondo.uz›2019/07/30.07.2019).
Psixologik kauzaretsiproklik emotiv kauzatsiya bilan aloqadordir. Emotiv
kauzatsiya kauzatorning kauzantga tasodifan yoki qasddan ta’siri oqibatida
referentlarning psixik holatida o‘zgarish sodir bo‘lishini ko‘rsatadi. Shu jihatdan, emotiv
kauzatsiyaning o‘rganish obyekti psixolingvistika sohasi bilan uzviy bog‘lanadi. Emotiv
kauzatsiya uch asosiy omilga tayanadi: sabab → oqibat → psixik holat [8.123-128].
Keltirilgan misollarda
uyaltirishdi
va
ruhlantirishdi
tarzidagi kauzaretsiprokemalar
mavjud bo‘lib, ulardan birinchisi sof fe’lning buyruq mayli II shaxs birligidagi kauzativ,
morfologik kauzativ hamda retsiprok, ikkinchisi esa leksik kauzativ, morfologik kauzativ
va retsiprok ko‘rsatkichidan iborat. Ma’lumki, kauzatologiyada kauzal munosabatlar
kauzator→kauzant→konsekvent
tarzidagi zanjirsimon struiktural mezonga tayanadi.
Kauzativ bilan retsiprok uyg‘unlashganda esa ushbu pozitsiya retsiprok munosabati bilan
ham boyiydi. Bundan tashqari, psixologik kauzaretsiproklikda
sabab → oqibat → psixik
holat → retsiprok
strukturasi ham shakllanadi.
Shunday qilib, birinchi misolda bir necha kauzatorning bir shaxsni, ikkinchi misolda
bir nechta kauzatorning birdan ortiq shaxslarni psixik jihatdan kauzatsiyalaganini
kuzatamiz. Bunda, albatta, kauzatorlarning psixik ta’sirni birgalikda ado etishi o‘zaro
munosabat holatini voqelantiradi.
5) shaxs va predmet o‘rtasidagi kauzaretsiproklik;
1.
Kuy-qo‘shiqlar, lapar va o‘lanlar aytildi,
bolalar varrak uchirishdi
, kurash
musobaqasi va boshqa xalq o‘yinlari o‘tkazildi
(Elektron manba// uza.uz›uz/posts/Har
go‘shada navro‘z nafasi).
2.
…Kirolmaganlarni
ingliz askarlari
o‘rmonlarda
daraxt kestirishdi, ishlatishdi
(Cho‘lpon va jahon/Vodiynoma, №3(22), 2021).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
301
Keltirilgan misollarda bir necha shaxsning predmatga ta’sir etishini
kuzatmoqdamiz. Demak, bunda shaxs va predmet o‘rtasida retsiproklik va kauzativlik
uyg‘unlashuvining guvohi bo‘lamiz. Birinchi misolning kauzativ hamda retsiprok
operatorlari
-ir, -ish,
ikkinchi misolning opreatorlari esa
-tir, -la, -t, -ish
hisoblanadi.
Shuni aytish kerakki, kauzativ va retsiprok qurilmalarning tub strukturalari
semantik jihatdan oddiy qurilmalarning tub strukturalaridan farq qiladi. Umuman, tub
struktura, S.D.Kasnelson ta’biri bilan aytganda, gap shakllanishining boshlang‘ich
bosqichini tashkil etadi va mavhumlik og‘ushida bo‘ladi. Agar u orqali sintaktik qurilma
to‘ldirilmasa, gap mazmuniy salmoqqa ega bo‘lib shakllanmaydi [9.144]. Darhaqiqat,
mazkur fikrga qo‘shilishimiz tabiiy. Ammo kauzativ va rertsiprok qurilmalarning tub
strukturalari orqali, hech bo‘lmaganda, harakat jarayoni ishtirokchilarining soni birdan
ortiq ekanligi aniq bo‘ladi. Qiyoslang:
keldi –
tub struktura.
Ukam keldi, bahor keldi, uyqum
keldi
va hokazo tarzda shakllanishi mumkin. Biroq
uchirishdi, kestirishdi, sozlatishdi
kabi
mikroqurilmalar tub struktura maqomida kelganda fikrning insonga xos ekanligi hamda
ishtirokchilarning ko‘pligi izoh talab qilmaydi. Bu esa ularning shu jihatlari oddiy
qurilmalarning tub strukturalaridan bir muncha aniqroq xarakter kasb etishini ko‘rsatadi.
Kauzaretsiprokli mikroqurilmalarni hosil qiluvchi operatorlarning bir nechtasi bir
vaziyatda birin-ketin derivatsion aloqaga kirishgani bilan ular makroqurilmalar
derivatsiyasini shakllantiruvchi operatorlar singari cheksizlik darajasini kasb eta olmaydi.
Qiyoslang:
uch+ir+tir+ish+di
yoki
uch+ir+tir+di+lar
;
keldi; Komil keldi; Komil ishdan keldi;
Komil ishdan charchab keldi; Komil kecha ishdan charchab keldi; Komil kecha kechqurun
ishdan charchab keldi
kabi. To‘g‘ri, makroqurilmalar derivatsiyasida ham cheklanganlik
alomati bor. Chunki biz uni birgina klauza (sodda gap) misolida ko‘ryapmiz, xolos. Ammo
u nutqning keyingi vaziyatida yana davom etish imkoniyatiga ega. Shuning uchun ham
kauzaretsiprokemalar cheklangan
multiko‘plik
maqomida turadi. Uni multiko‘plik
deyishimizning boisi shundaki, kauzaretsiprok operatorlar orqali harakat
ishtirokchilarining son jihatdan ko‘p ekanligi bilinib turadi. Ushbu multiko‘plik
to‘plamidagi operatorlar modifikatsiyalangan elementlar hisoblanadi. Zero, ular ikki xil
grammatik tushunchani anglash imkonini beradi. Masalan, orttirma nisbat qo‘shimchasi
modifikatsiyalanganda morfologoik kauzativ, birgalik nisbat yoki ko‘plik shakllari esa
retsiprok operatori vazifasini bajaradi. Boshqacha aytganda, nisbat yoki ko‘plik shakllari
tor doirada qo‘llanib, grammatik kategoriyani ifodalashda xizmat qilgan. Ammo
keyinchalik mazkur shakllar grammatik ma’no ifodalovchi vosita ko‘rsatkichi bo‘lib ham
vazifa bajara boshlagan. Ushbu qo‘shimchalar derivatsiya operatorlari sifatida imkon
qadar maksimal darajada aloqaga kirishib, kardinallik alomatlarini mujassamlashtirgan.
Kardinallik deganda esa turli elementlar o‘rtasida o‘rnatilishi mumkin bo‘lgan maksimal
bog‘lanishlar sonini tushunamiz. Buni yuqoridagi kauzal va retsiprok operatorlarning
ketma-ket birikishida kuzatamiz.
Birinchi misolda mantiqan shaxslarni (bolalarni) ish-harakatni bajarishga da’vat
etgan kauzator real holatda emas. Ammo
bolalar
real-retsiprok holatda varrakka nisbatan
kauzator maqomini egallashmoqda. Ikkinchi misolda esa kauzatorlar (ingliz askarlari) real
mavjud bo‘lib, bir necha shaxsga ish-harakatni bajarishni majburlashmoqda. O‘z
navbatida, har ikkala misolda ham tashqi kauzatorlarning ta’sirida bir necha shaxs
perdmetga nisbatan kauzal va retsiprokal pozitsiyani egallamoqda. Ushbu situatsiyalar
modelini quyidagicha belgilashimiz mumkin:
1)
Pd/l=k=C
1
+(S)→a
ϵ
A=C
2
→Ob→V(CRq).
2)
Pd/l=k=C
1
+ a
ϵ
S→a
ϵ
A=C
2
→Ob→V(CRq).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
302
Ko‘rib turganimizdek, kauzaretsiprokal situatsiyalarning differensial belgilarida
farq kuzatiladi. Birinchi misolda ish-harakatni bajarishga undagan subyekt real
kuzatilmaydi. Shuning uchun u formulada qavsda berilmoqda. Ikkinchi misolda esa son
jihatdan bir nechta bo‘lgan subyektlar bir nechta kauzantni kauzatsiyalamoqda. Har ikkala
situatsiyada ham kauzantlarning retsiprokal harakatlari kuzatilmoqda. Misollardagi
differensial belgilar farqlansa-da, ularning kauzativ situatsiyadagi konstanta
ko‘rsatkichlari bir xildir (oltiga teng).
6) tushuncha va shaxs o‘rtasidagi kauzaretsiproklik;
ushbu jarayonda mavhum tushunchaning bir necha shaxsga yoki mavhum
tushunchalarning bir shaxsga ta’sirini kuzatamiz:
1.
Ikki yigit
ham ichdagi qandaydir
muqaddas burchning da’vati
bilan kurashga
sho‘ng‘idi
(Oybek. Quyosh qoraymas).
2.
Xayolimni
ming o‘y kemirardi
(Olim Jumaboyev. Uy buzilmasin).
Berilgan misollarning birinchisida
ikki
so‘zi retsiprok operatori sifatida ishtirok etib,
shaxsning birdan ortiq ekanligini bildirmoqda. Ushbu shaxslarning harakati esa mavhum
tushunchaning da’vati orqali simmetriyaga asoslanmoqda. Da’vat etish ma’nosi sintaktik
qurilmaga kauzativlik maqomini ham bermoqda.
Ikkinchi misolda ko‘p miqdordagi mavhum tushunchalarning bir shaxsga ta’sir
etishini kuzatamiz. Bunda
ming
so‘zi retsiproklik ifodalasa,
kemirmoq
so‘zi kauzativlik
bildirmoqda. Zero, kemirish orqali ta’sir etish ma’nosi yuzaga chiqmoqda.
7) predmet va tushuncha o‘rtasidagi kauzaretsiproklik;
predmet va tushuncha o‘rtasidagi kauzaretsiproklikda ma’lum bir tushuncha yoki
tushunchalar, ayrim predmetga yoki predmetlarga ta’sir etadi:
1. Kuchli
shamollar
daraxtlarni
sindiradi
, beqaror yoki yomon o‘rnatilgan
inshootlarga
va
binolarning tomiga zarar yetkazadi
(Elektron manba//hydromet.
uz›uz/node/1981).
2.
Bahor keldi –
tabiatning qo‘llari
Daraxtlarga
ipak ko‘ylak
kiygizdi
.
Yer
ham so‘lgan
ko‘katlarni tirgizdi
(Cho‘lpon. Bahorda).
Keltirilgan birinchi misolda tushunchalarning (tinimsiz esgan shamollarning)
predmetlarga (daraxtlarga, binolarga, inshootlarga) nisbatan ta’siri kuzatilmoqda.
Ikkinchi misolda esa ko‘chma ma’noda qo‘llangan ko‘plik (retsiproklik) orqali
predmetlarga (daraxtlarga) va bir jismning (yerning) predmetlarga (ko‘katlarga) ta’sirini
ko‘ramiz.
8) vosita yordamida amalga oshirilgan kauzaretsiproklik
;
kauzaretsiproklikning mavjud turida biror vosita ishtirok etganligi bois u
instrumental kauzaretsiproklik
deb ham yuritiladi:
1.
Bu tur hozirda ko‘p uchraydi va biz uni immunitetimiz pastligi, ko‘z gigiyenasiga
rioya qilmasligimiz, kir
qo‘llarimiz bilan
ko‘zlarimizga tegishimiz oqibatida orttirib
olamiz
(Elektron manba//https://medo.uz/uz/news).
Misolda ko‘rinib turganidek retsiprokal harakat bir necha shaxs tomonidan ma’lum
bir vosita orqali (
qo‘llarimiz bilan
) sabab va oqibat qurshovida amalga oshirilmoqda.
Bunda semantik jihatdan
oqibat
so‘zining qo‘llanishi sintaktik qurilmaning sababiyat bilan
bo‘g‘lanishidan darak beradi,
-tir
affiksining ishlatilishi uning morfologik kauzatsiyaga
ham aloqador ekanligini belgilaydi, tub strukturaning
orttirib olamiz
tarzida
mikrostrukturadan iboratligi esa kauzatemaning analitik formada ekanligini ko‘rsatadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
303
Ammo shuni ham aytish kerakki, mazkur qurilma semantikasida retsiproklik
distantli pozitsiyasidan o‘rin oladi. Zero, ushbu vaziyatda bir necha shaxs tomonidan
bajarilayotgan ish-harakatda referentlar vaziyat subyekti va obyekti bo‘lib, o‘zaro bog‘liq
holda
koreferentlik
alomatiga ega emas. Boshqacha aytganda, referentlar o‘rtasida
simmetriya kuzatilmaydi. Masalan, bu vaziyatda ishtirokchilar soni birdan ortiq bo‘lsa-da,
ular harakatni o‘z holicha, mustaqil amalga oshirishadi. Vositali kauzaretsiproklik
kontaktli pozitsiyada turishi uchun
Bizga
yerni belkurak bilan tekislatishdi
kabi
shakllanishi kerak bo‘ladi. Chunki mavjud situatsiyada bir necha shaxs simmetrik
munosabatda bo‘ladi. Bundan tashqari, kauzatorlarning soni ham birdan ortiq bo‘ladi.
9) adresiv kauzaretsiproklik;
Kauzaretsiproklikning adresiv turida bir necha shaxs kauzator maqomida turib,
ma’lum bir harakatni boshqa bir referent uchun birgalikda ado etishadi. Ushbu vaziyatda
birdan ortiq kauzator birdan ortiq kauzantga vazifani bajarishni buyurishadi. Bu semantik
jihatdan quyida keltirilgan misollarning birinchisida
-dir
kauzaoperatori va
-ish
retsiprok
operatori orqali yuzga chiqmoqda. Mavjud vaziyatning adresiv pozitsiyada turgani
jo‘nalish kelishigi ko‘rsatkichi
-ga
bilan ifodalanmoqda.
Ikkinchi misolda ham xuddi shunday vaziyatning amalga oshayotganini ko‘ramiz.
Mazkur misolda ham
-dir, -ish, uchun
operatorlari adresiv kauzaretsiproklikni
voqelantirishga xizmat qilmoqda.
1.
Malika Diananing
o‘g‘illari Kensington saroyining bog‘ida
uning sharafiga
yodgorlik qurdirishdi
(Elektron manba//https://aniq.uz/yangiliklar).
2.
“Bir tiyinga qimmat “Minor” jamoasini
Ravshan Komilov “hurmati” uchun
qoldirishdi
”, – deya izohlaydi voqeani jurnalist Mehribon Qurbonniyozova
(Elektron
manba//http://eltuz.com).
Ushbu operatorlar adresivlikni, kauzativlikni hamda retsiproklikni ifodalashda bir
umumiy rejada xizmat qilishadi. Bordi-yu, operatorlarning biri tushirilib qolgan taqdirda
shu operator bajaradigan maqomga putur yetadi. Qiyoslang:
Malika Diananing
o‘g‘illari
Kensington saroyining bog‘ida
yodgorlik qurdirishdi
– kauzaretsiprok
(adres noma’lum);
Malika Diananing
o‘g‘illari Kensington saroyining bog‘ida
yodgorlik qurishdi
– retsiprok
(adres noma’lum);
Malika Diananing
o‘g‘illari Kensington saroyining bog‘ida
yodgorlik
qurdirdi
– kauzativ (adres noma’lum);
Malika Diananing
o‘g‘illari Kensington saroyining
bog‘ida
uning sharafiga yodgorlik qurdirishdi
– kauzaretsiprok (adres ma’lum).
10) kvaziretsiproklik;
kvazi
lotincha bo‘lib,
go‘yo
,
xuddi
degan ma’nolarni anglatadi. Kvaziretsiproklikda
yozma nutqa muallif o‘quvchi bilan aloqa o‘rnatish maqsadida, o‘zaro munosabatda
bajarilgan ish-harakat illyuziyasini yaratish texnikasidan foydalanadi. Masalan,
Bu haqda
keyingi sahifalarda batafsilroq to‘xtalamiz. Keyingi bo‘limda semantik sintaksisning dolzarb
masalalari muhokama qilinadi
kabi.
1.
– Qo‘sh qo‘shmoq bizdan bo‘lsin, – deb ho‘kizlarini olib, bo‘yinturuqini ilib, dalaga
borib, besh kun qo‘sh haydab, uyga kelibdi
(O‘zbek xalq ertaklari. III jild/Topinchiqlar).
Mazkur holatda ish-harakat bir kishi tomonidan bajarilayotgani aniq, ammo u
retsiproklikka o‘xshab ketganligi uchun kvazi deb yuritiladi.
Pd/l=A
1
→V (KRq)
.
11) poliretsiproklik;
retsiproklikning mazkur turida o‘zaro munosabat situatsiyasida bir necha
retsiproklik holati mavjudligini kuzatamiz. U
bir qaraganda ishtirokchi subyektlari ko‘p va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
304
noaniq bo‘lgan retsiproklikka o‘xshab ketsa-da, aslida undan quyidagi jihatlari bilan
farqlanadi:
1) poliretsiproklikda o‘zaro munosabat vaziyatida ishtirokchi subyektlari ko‘p
bo‘lishi bilan birga, retsiprok situatsiyalar ham bir nechta bo‘ladi;
2) retsiprok operatorlar qo‘shaloq holda keladi. Masalan:
1.
Ikki ota, ikki farzand bir-birlari bilan yig‘lashib ko‘rishdilar, so‘ng o‘tirib bir-birlari
bilan so‘rashib ketdilar
(Alisher Navoiy. Sab’ai sayyor).
Pd/l=A
1
+A
2
↔ B
1
+B
2
→V (Rq) → A
1
+A
2
↔ B
1
+B
2
→V (Rq).
Tahlilga tortilayotgan misolda ikkita retsiprok situatsiya mavjudligi kuzatilmoqda.
Unda
bir-birlari bilan
, -
lar
, -
sh
, (-
ish
)
operatorlari qo‘shaloq holda kelmoqda. Ammo
bir-
birlari bilan
shaklidagi operatorni olib qo‘ysa ham bo‘ladi. Qiyoslang:
Ikki ota, ikki farzand
bir-birlari bilan
yig‘lashib ko‘rishdilar, so‘ng o‘tirib
bir-birlari
bilan
so‘rashib ketdilar
−
Ikki ota, ikki farzand yig‘lashib ko‘rishdilar, so‘ng o‘tirib so‘rashib
ketdilar
.
Poliretsiproklikning voqelanish derivatsiyasini quyidagi 3-sxemada kuzatish
mumkin:
3-sxema
Uchinchi banddagi
Eroniylar el-yurtni talab, erkaklarni qul, xotinlarni asir qilib olib
ketayotirlar
va
Zindonga kirganlarning osonlikcha chiqishlari mumkinmi
tarzidagi
misollarimizni poliretsiproklik deb bo‘lmaydi. Zero, unlarning birida situatsiya
ishtirokchilari hamda situatsiyaning o‘zi ko‘p bo‘lsa ham, operatorlar qo‘shaloq emas,
ikkinchisida operatorlar qo‘shaloq bo‘lsa ham, situatsiya ko‘p emas. Qiyoslang:
Eroniylar talab ketdilar, asir qilib olib ketdilar –
situatsiya ham, nomalum
ishtirokchilar ham ko‘p.
Zindonga kirgan
lar
ning osonlikcha chiq
ishlar
i mumkinmi
–
situatsiya bitta, ammo operatorlar qo‘shaloq holda kelmoqda. Bundan tashqari, yuqoridagi
misolda qatnashayotgan
ikki
sonining ham ahamiyati katta, zero, mazkur son retsiprok
operatorlari bo‘lmagan vaziyatda harakat bajarilishining simmetriyasini ko‘rsatib
kelaveradi:
u
lar
olib kel
ish
di
–
ikki
kishi olib keldi
kabi.
12) monoretsiproklik;
ba’zan retsiprokli qurilma anglatayotgan ikkinchi situatsiya
deretsiprok
holda ham
kelishi mumkin. Shuning uchun bunday qurilmalarni
monopetsiprok
deb ataymiz.
1.
Dengiz dastavval ular bir-birlari bilan suhbat quryaptilar deb o‘yladi, ammo ko‘rdi-
ki, hech birining lablari qimirlamas, og‘izlaridan sas ham taralmayotgan edi
(Mustafo Yusuf.
Sahro).
Ko‘rishmoq
(retsiprok operatorini
olgan tub struktura)
B
bilan ko‘rishmoq
(oddiy retsiprok)
Bir-birlari bilan
ko‘rishmoq
(poliretsiprok)
Ko‘rmoq (o‘timli fe’l)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
305
2.
Yalpizlarni quchoqlab sarxush, Muhabbatga chulg‘anar qalbim
(Xurshid Davron.
Shahardagi olma daraxti).
Berilgan birinchi misolning birinchi situatsiyasi retsiprok bo‘lib, ikkinchisi
deretsiprok maqomida turibdi. Boshqacha aytganda, retsiprok operatorlari mavjud, ammo
o‘zaro munosabat harakati kuzatilmaydi:
Pd/l=A
1
+B
1
↔B
2
→V (Rq) → A
1
+B
1
+B
2
→V (DRq)
.
Ikkinchi misolda ham deretsiprok holatni kuzatamiz. Aniqrog‘i, harakat shaxs va
predmat o‘rtasida amalga oshmoqda. Ushbu vaziyatda shaxs gullarni quchoqlashi mumkin,
ammo gular bu ishni amalga oshirolmaydi. Shuning uchun mavjud holatni monoretsiprok
deb bilamiz. Boshqacha aytganda, harakat ikki referent o‘rtasida amalga oshmoqda-yu,
to‘liq retsiprok bo‘lishi uchun esa simmetriya mavjud emas:
Pd/l=A
1
+B→V (DRq)
. Ammo
retsiprokli qurilmaning ikkinchi qismi to‘liq retsiprok hisoblanadi, zero, unda o‘zaro
munosabat harakati, garchi ikki mavhum tushuncha o‘rtasida amalga oshgan bo‘lsa-da,
simmetriya mavjud. O‘z navbatida, qalb ham, muhabbat ham bir-biriga chulg‘anishi
mumkin. Mazkur vaziyatni shaxssiz retsiproklik deb baholaymiz:
Pd/l=B
1
+B
2
→V (Rq)
.
13) shaxssiz retsiproklik;
ushbu vaziyatda o‘zaro munosabat ma’nosi shaxslar o‘rtasida amalga oshmaydi.
Mavjud holatni, ko‘pincha, obrazli ifodada she’riyatda kuzatamiz:
Yulduzlardan siqilib shabnam,
Ufq bilan ko‘rishganda yer,…
(Omon Matjon. Ona degan so‘z).
Berilgan misoldagi yulduzlarning birgalikda shabnamni hosil qilishi yoki ufq bilan
yerning ko‘rishishi buning yorqin dalili bo‘la oladi. Bunda
-lar
hamda
bilan
retsiprok
operatori maqomida kelmoqda.
Biz tahlil etib o‘tgan retsiproklik ma’no turlari semantik jihatdan retsiprokli
derivatlarni taqozo etadi. Ammo shuni aytish kerakki, semantik derivatsiyada hosila
struktura nul operator ko‘magida voqelanadi. Retsiprokli semantik derivatsiyada esa
operatorlarning real ishtirok etishi shart. Chunki mavjud operatorlar ishtirok etmas ekan,
retsiprok vaziyat ham yuzaga kelmaydi. Shu bois semantik derivatsiya mahsulini faqatgina
parafrazalar yoki frezemalarning hosil bo‘lishida ko‘ramiz deb tushunish kerak emas. Biz
retsiproklik semasi turlarining voqelanishini ham derivatsiyaning semantik rejasiga
tegishli deb bilamiz.
Retsiproklikning ma’no turlari xususida V.N. Kartavtsev ham o‘zining «Реципрок
как категория явной и скрытой грамматики» nomli dissertatsiyasida atroflicha
to‘xtalib o‘tadi [10.243]. Ammo ishda ushbu ma’no ifodalari derivativ jihatdan tahlil
etilmagan, retsiprok operatorlarining tavsifi ham berilmagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Van Valin R. Role and reference grammer. -State Univesity of New York at Bufallo,
1993.
2.
Недяльков В.П. Реципрокальные конструкции в тюркских языках
(типологическая характеристика) http://www.ling.helsinki.fi (Sahifaga 27.12.2023 da
murojaat etildi).
3.
Алишер Навоий. Муҳокамат-ул луғатайн (Нашрга тайёрловчилар: Ойбек,
Порсо Шамшиев). -Тошкент: Ўзбекистон давлат нашриёти, 1948.
4.
Turniyazov B.N. Kauzativ qurilmalar sintaktik derivatsiyasi. -Samarqand:
SamDCHTI, 2022.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
306
5.
Холодович А.А. Типология каузативных конструкций. Морфологический
каузатив. -Л.: Наука, 1969.
6.
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -М.: Советская
энциклопедия, 1969.
7.
Шведова Л. Е. Детранзитивация в новоарамейских языках//Семинар
научно-учебной группы «Грамматика современных арамейских языков». -M.
18.01.2024.
https://iocs.hse.ru/grammararamaic/news/889785080.html
(Sahifaga
22.06.2024 da murojaat etildi).
8.
Turniyazova R.B. Emotional causation//SamDU ilmiy axborotnomasi, №2, 2023.
9.
Кацнельсон С.Д. Общее и типологическое языкознание. -Л.: Наука, 1986.
10.
Картавцев В.Н. Реципрок как категория явной и скрытой
грамматики//Дис. на соиск. уч. степени канд. филол. наук. -Воронеж: ВГУ.
