Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The history of development, works and role of Uzbek Jadid
literature in literary connections
Gulnoza KHUSHVAKTOVA
1
Alisher Nava’i Tashkent State University of Uzbek language and Literature
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article explores the historical, social, and cultural
significance of Uzbek Jadid literature, which emerged in the late
19th and early 20th centuries. Jadidism in Turkistan, formed
under Russian colonial rule, was aimed at improving literacy,
fostering national awakening, and supporting modernization
processes. The article examines the foundations of Jadid
literature, efforts to implement a new educational system, and
the movement’s role in preserving national culture and values.
The works of prominent Jadid intellectuals such as Abdulla
Avloni, Mahmudkhoja Behbudi, Abdulhamid Cholpon and
Abdurauf Fitrat reflect themes of national awakening, justice,
freedom, and the advancement of education. Closely tied to the
region’s political and cultural reforms, Jadid literature
contributed to the understanding of national identity, the
development of international literary connections, and the
dissemination of contemporary ideas.
The article also analyzes the influence of other Muslim
countries and Western cultural traditions on the Jadids,
highlighting their efforts to enrich national culture. Jadid
literature served as a foundation for national awakening and
spiritual growth, playing a crucial role in increasing literacy
levels and preparing society for modernity.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Jadidism movement,
national awakening,
Avloni,
Behbudi,
Cholpon,
Fitrat,
literary connections,
cultural renewal.
1
PhD student, Alisher Nava’i Tashkent State University of Uzbek language and Literature. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: guli.khushvaktova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
178
O‘zbek jadid adabiyoti rivojlanish tarixi, asarlari va adabiy
aloqalardagi o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik harakati,
milliy uyg‘onish,
Avloniy,
Behbudiy,
Cho‘lpon,
Fitrat,
adabiy aloqalar,
madaniy yangilanish.
Mazkur maqola XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan
o‘zbek jadid adabiyotining tarixiy, ijtimoiy va madaniy ahamiyatini
yoritadi. Turkiston mintaqasida Rossiya imperiyasi hukmronligi
ostida yuzaga kelgan jadidchilik harakati xalqni savodxonlikka
chorlash, milliy uyg‘onish va modernizatsiya jarayonlarini qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan edi. Maqolada jadid adabiyotining
rivojlanish zaminlari, yangicha ta’lim tizimini joriy etishdagi sa’y-
harakatlari, milliy madaniyat va qadriyatlarni saqlash yo‘lidagi
urinishlari ko‘rib chiqiladi.
Jadid adiblar Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy,
Abdulhamid Cho‘lpon va Abdurauf Fitrat kabi ma’rifatchilar ijodida
milliy uyg‘onish, adolat, erkinlik va ta’limni rivojlantirish kabi
mavzularning badiiy tasviri tahlil etiladi. Ushbu adabiyot
mintaqadagi siyosiy va madaniy islohotlar bilan bog‘liq bo‘lib, milliy
o‘zlikni anglash, xalqaro adabiy aloqalarni rivojlantirish va yangi
zamonaviy g‘oyalarning keng tarqalishiga xizmat qilgan.
Maqolada, shuningdek, jadidlarning boshqa musulmon
davlatlari va G‘arb madaniy merosidan o‘rgangan tajribalari
hamda ular orqali milliy madaniyatni boyitish yo‘nalishidagi
sa’y-harakatlari ochib berilgan. Jadid adabiyoti o‘z davrida milliy
uyg‘onish va ma’naviy taraqqiyotning muhim asosi bo‘lib, xalqni
savodli qilish va zamonaviylikka yo‘naltirishda hal qiluvchi omil
sifatida tavsiflanadi.
История развития узбекской джадидской литературы,
её произведения и роль в литературных связях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
джадидизм,
национальное
пробуждение,
Абдулла Авлони,
Махмудходжа Бехбудий,
Абдулхамид Чулпан,
Абдурауф Фитрат,
литературные связи,
культурное обновление.
Данная статья посвящена исследованию исторического,
социального
и
культурного
значения
узбекской
джадидской литературы, возникшей в конце XIX – начале XX
века. Джадидизм в Туркестане, сформировавшийся в
условиях российского колониального господства, являлся
движением, направленным на повышение грамотности
населения, пробуждение национального самосознания и
поддержку модернизационных процессов.
В статье подробно рассматриваются предпосылки
развития джадидской литературы, включая внедрение
новой образовательной системы и усилия по сохранению
национальной культуры и традиционных ценностей. В
творчестве джадидских просветителей, таких как Абдулла
Авлони, Абдулхамид Чулпан, Махмудходжа Бехбудий и
Абдурауф Фитрат, ключевыми темами стали национальное
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
179
пробуждение, справедливость, свобода и развитие
образования. Эта литература оказала значительное
влияние на культурные и политические реформы региона,
способствуя осознанию национальной идентичности,
укреплению международных литературных связей и
продвижению современных идей.
Особое
внимание
уделяется
влиянию
опыта
мусульманских стран и западных культурных традиций на
формирование взглядов джадидов. Их деятельность
сыграла важную роль в обогащении национальной
культуры, стимулировании образовательных реформ и
духовного развития. Джадидская литература стала
фундаментом национального возрождения, направленного
на повышение уровня грамотности и ориентацию общества
на современные ценности.
O‘zbek jadid adabiyoti XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston mintaqasida
yuzaga kelgan islohot harakatlaridan biri sifatida shakllangan. Ushbu davrda Markaziy
Osiyo Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan bo‘lib, bu hududlarda iqtisodiy va siyosiy
o‘zgarishlar bilan bir qatorda madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlar ham kuchaygan edi.
Rossiyaning ta’siri ostida mintaqada modernizatsiya jarayonlari boshlangan, biroq, bu
jarayon ko‘pincha siyosiy mustamlakachilik bilan bog‘liq bo‘lib, o‘zbek xalqining milliy
qadriyatlarini saqlab qolish masalasi dolzarblashgan edi.
Shu sharoitda jadidlar xalqning savodxonlik darajasini oshirish, milliy madaniyatni
rivojlantirish va jamiyatni qoloqlikdan olib chiqishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar.
Jadidchilik harakati rus ta’sirida bo‘lsa-da, islohotchilar G‘arbda va Usmonli davlatida sodir
bo‘layotgan islohotlardan ilhomlangan holda, o‘z mamlakatlarida shunday o‘zgarishlar
qilishni maqsad qilishdi. Ular milliy tilni rivojlantirish, ta’lim tizimini yaxshilash va milliy
uyg‘onishni qo‘llab-quvvatlash uchun adabiyotni kuchli vosita deb bildilar.
O‘zbek jadid adabiyoti yangicha ta’lim tizimi va milliy madaniyatni rivojlantirishga
katta e’tibor qaratdi. XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda an’anaviy maktab va
madrasa ta’limi hukmron edi. Bu maktablar asosan diniy ta’limga e’tibor qaratib,
zamonaviy ilmlarni chetlab o‘tgan. Jadidlar zamonaviy bilim va fanlarga asoslangan yangi
maktablar ochishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar. Birinchi jadid maktablari
Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa yirik shaharlarda ochilib, unda yangi o‘quv
dasturlari joriy qilindi.
Jadidlar matbuot va adabiyot orqali xalqni milliy uyg‘onishga chaqirishni asosiy
vositalardan biri sifatida ko‘rdilar. Ular gazeta va jurnallarni chop etish orqali o‘z g‘oyalarini
keng ommaga yetkazishga harakat qildilar. Birinchi jadid gazetalaridan biri
“Taraqqiy”
(1906)
nomli gazeta bo‘lib, unda ilm-fan, madaniyat va siyosat haqida maqolalar e’lon qilinar edi. Bu
gazeta jadid adabiyotining targ‘ibotchisi bo‘lib xizmat qilgan.
Shuningdek, adabiyot orqali milliy o‘zlikni anglash g‘oyalari keng tarqaldi. Jadid
adiblar milliy uyg‘onish, ta’lim, adolat va tenglik mavzularini o‘z asarlariga asos qilib
oldilar. Badiiy asarlar orqali ular o‘zbek xalqining madaniy merosi, milliy qadriyatlari va
dunyoqarashlarini aks ettirib, zamonaviy hayotga moslashishni targ‘ib qildilar. Bu
adabiyot mintaqadagi siyosiy va madaniy islohotlarning bir qismi bo‘lib, milliy uyg‘onish
va mustaqillik g‘oyalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
180
Jadidlar milliy o‘zlik va madaniy qadriyatlarni saqlab qolish masalalarida ko‘p fikr
yuritdilar. Ular G‘arb ilm-fanini va madaniyatini o‘rganib, o‘z milliy qadriyatlari bilan
birlashtirishga intildilar. Bu jarayon ularning asarlarida ham aks etib, o‘zbek xalqining
milliy o‘zligini saqlab qolishga intilish bilan bog‘liq edi. Jadid adabiyoti o‘zbek xalqining
milliy ongini uyg‘otish va saqlab qolishda, shuningdek, yangi zamonaviy g‘oyalarni qabul
qilishda asosiy vosita sifatida xizmat qildi.
Shuningdek, jadidlar boshqa musulmon davlatlaridagi islohot harakatlari bilan ham
yaqin aloqada bo‘ldilar. Usmonli davlatida amalga oshirilayotgan islohotlar, shuningdek,
Misr va Eron kabi mamlakatlardagi yangilanish jarayonlari jadidlarga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Ular ushbu tajribalardan o‘rganib, o‘z mamlakatlarida ham shunday islohotlarni amalga
oshirishga intildilar.
O‘zbek jadid adabiyoti XIX asr oxiri va XX asr boshlarida milliy uyg‘onish,
ma’rifatparvarlik va modernizatsiya g‘oyalarini keng yoyishga harakat qilgan. Ushbu
harakat xalqni qoloqlikdan chiqarish, zamonaviy bilimlarni joriy qilish va madaniy
yangilanishga erishishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Jadid adiblari millatning
ma’naviy va madaniy boyliklarini saqlab qolish va yangi davrga moslashishni ta’minlash
yo‘lida muhim rol o‘ynaganlar. O‘zbek jadid adabiyoti milliy madaniyatning
mustahkamlanishida va xalqning zamonaviylikka intilishida hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat
qildi.
Abdulla Avloniy – O‘zbek jadid adabiyotining eng taniqli vakillaridan biri bo‘lib,
uning ijodi milliy tarbiya va ma’rifatparvarlik g‘oyalariga bag‘ishlangan. Uning
“Turkiy
Guliston yoki Axloq”
asari o‘z davrida axloqiy tarbiya va milliy ongni shakllantirishda
muhim o‘rin tutgan. Ushbu asarda yoshlarni milliy g‘urur va qadriyatlar ruhida
tarbiyalashga katta e’tibor qaratiladi. Avloniy, milliy ma’rifatning zarurligini tushunib,
axloqni tarbiya bilan bog‘lagan holda, millatni madaniy jihatdan rivojlantirishga harakat
qilgan.
“Turkiy Guliston yoki Axloq”
asarida Avloniy jamiyatdagi axloqiy zaifliklarni fosh
qilib, ma’naviy tarbiya vositasida ularni bartaraf qilish g‘oyalarini ilgari suradi. Asarda
diniy va dunyoviy qadriyatlar uyg‘unlashib, milliy an’analarni zamonaviy hayot bilan
birlashtirish masalalari ko‘tariladi. Shu orqali Avloniy yosh avlodni milliy o‘zlikni saqlab
qolish, bilim va axloq orqali taraqqiyotga yetaklashni maqsad qiladi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy ham o‘z davrida Turkiston hududida milliy uyg‘onish va
ta’limni rivojlantirish bo‘yicha katta hissa qo‘shgan jadidlardan biridir. Uning
“Padarkush”
(Otani o‘ldirgan) tragediyasi O‘zbek jadid adabiyotining eng muhim asarlaridan biri bo‘lib,
jamiyatdagi ma’naviy zaifliklarni keskin tanqid qiladi. Asar, avvalambor, insoniy fazilatlar
va ularning qadriga yetmaslik oqibatlarini ko‘rsatib beradi.
“Padarkush”
o‘zining ijtimoiy-
siyosiy mazmuni bilan xalqni uyg‘otishga qaratilgan. Behbudiy bu tragediya orqali
xalqning qoloqligi, savodsizlik, milliy g‘urur va madaniy qadriyatlarga befarqlik kabi
masalalarni ko‘taradi. Asar qahramonlari orqali yozuvchi millatning milliy uyg‘onish va
madaniy rivojlanish yo‘lidagi to‘siqlarini ifoda etadi. Ushbu asar ma’rifat va ta’lim orqali
xalqni o‘z o‘tmishiga qaytishga va o‘z kelajagini yaxshilashga chaqiradi.
Abdurauf Fitrat – O‘zbek jadid adabiyotining yetakchi namoyandasi bo‘lib, uning
ijodi milliy uyg‘onish va madaniy yangilanish g‘oyalariga bag‘ishlangan. Fitratning
“Hind
Sayohati”
,
“O‘zbek Gulistoni yoki Axloq”
,
“Munozara”
kabi asarlari o‘z davrida katta ta’sir
ko‘rsatgan. Fitrat asarlarida milliy uyg‘onish, savodxonlik, adolat va erkinlik masalalari
ko‘tariladi.
“Hind Sayohati”
asarida Fitrat hind madaniyati va islohotlaridan ilhomlanib,
O‘zbekistonni milliy uyg‘onishga undaydi. Asarda o‘z yurtining ta’lim tizimi va ma’rifati
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
181
haqida fikr yuritib, xalqni savodli va zamonaviy bilimlarga ega bo‘lishga chorlash ko‘zda
tutiladi. Ushbu asar millatning ma’naviy va madaniy o‘sishi uchun ta’limning zarurligini
urg‘ulaydi.
Munavvarqori Abdurashidxonov O‘zbek jadid adabiyotining yana bir muhim vakili
bo‘lib, o‘z asarlari va ma’rifiy faoliyati orqali xalqni o‘zgarishga, zamonaviy bilimlarni
egallashga chorlagan. Uning asarlari orqali u o‘z davrida sodir bo‘layotgan siyosiy va
ijtimoiy o‘zgarishlarni aks ettirib, xalqni bu o‘zgarishlarga tayyorlash va ulardan foyda
olish zarurligini urg‘ulaydi. U yangi usuldagi maktablar ochib, bu orqali yoshlarni savodli
va ma’rifatli qilishga katta e’tibor qaratgan.
Cho‘lponning she’rlari o‘zbek adabiyotida yangi bir davrni boshlab berdi. Uning
she’rlari xalqning ijtimoiy, madaniy va siyosiy muammolarini yoritib, milliy uyg‘onishga
undagan. U millatning erkinlikka intilishlarini, xalqning ijtimoiy ahvolini va madaniy
qoloqlikni ochiq tasvirladi.
Mashhur she’rlaridan ba’zilari:
“O‘zbek qizi”
,
“Sadoqat”
,
“Ona
yurtim”
va
“Uyg‘onish”
. Cho‘lpon o‘z davrining muhim ijtimoiy masalalarini badiiy asarlari
orqali ko‘tarib chiqqan. Uning mashhur asarlaridan biri
“Kecha va Kunduz”
romanidir.
Ushbu asar jadidlar harakatining g‘oyalari, xalqning savodsizlikka qarshi kurashi va milliy
uyg‘onishni aks ettiradi.
Jadid adiblarning asarlari badiiy jihatdan ham yuqori saviyada bo‘lib, ular o‘z
zamonasining dolzarb masalalarini ko‘tarib chiqishda adabiyotni kuchli vosita sifatida
ishlatdilar. Bu asarlar milliy uyg‘onish, ma’naviy va axloqiy tarbiya, madaniy yangilanish
va zamonaviy g‘oyalarning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Har bir asarda millatning
o‘zligini saqlash, ta’limni rivojlantirish va adolatni o‘rnatish g‘oyalari ilgari suriladi. Jadid
asarlari milliy uyg‘onishning asosiy omili sifatida xalqni faollikka undash, savodxonlik
darajasini oshirish va madaniyatni rivojlantirishga chaqirdi. Jadid asarlari nafaqat adabiy,
balki siyosiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega edi. Bu asarlar orqali jadidlar o‘z davrining
ijtimoiy-siyosiy muammolarini fosh qildilar, xalqni milliy uyg‘onishga va siyosiy faollikka
chorlashdi. Shu bilan birga, bu asarlar G‘arb madaniyatining ilg‘or tajribalarini o‘z milliy
qadriyatlari bilan birlashtirishga urinishlarining ifodasi edi.
Jadid adabiyoti XIX asr oxiri va XX asr boshlarida milliy uyg‘onish jarayonida muhim
o‘rin egalladi. Jadidlar nafaqat milliy, balki xalqaro adabiy va madaniy aloqalarni
rivojlantirish orqali o‘z asarlarini boyitdilar. Ushbu harakatning asoschilari Sharq va G‘arb
madaniy merosini sintez qilish orqali xalqni yangi bilimlar va g‘oyalar bilan
qurollantirishga intilishdi. Ular o‘z asarlarida milliy qadriyatlar va zamonaviy g‘oyalarni
birlashtirish orqali xalqni madaniy va ma’naviy rivojlanishga chaqirdilar. Jadidlar ta’lim va
ilm-fan sohalarida G‘arb tajribalaridan keng foydalanishga harakat qildilar. Ular
zamonaviy ta’lim tizimini joriy qilish va milliy uyg‘onish uchun zarur bo‘lgan ma’rifiy
resurslarni G‘arb madaniy merosidan olishga e’tibor qaratdilar. Xususan, rus va Yevropa
adabiyoti, falsafasi va ilmiy ishlanmalariga asoslanib, o‘z asarlarida ilm-fan, ta’lim va
islohotlarni keng yoritdilar. Bu jarayon milliy adabiyotning xalqaro adabiy makon bilan
o‘zaro aloqalarini mustahkamlashga va milliy madaniyatni boyitishga xizmat qildi.
Jadidlar bu madaniy aloqalarni ilm-fan va falsafa bilan cheklamay, G‘arb adabiyoti va
teatrining yangiliklarini ham o‘z asarlariga olib kirdilar. Masalan, o‘zbek jadid
dramaturgiyasida G‘arb teatrining uslublari qo‘llanilib, yangi janrlar paydo bo‘ldi.
Behbudiyning
“Padarkush”
asari tragediya janrida yozilgan bo‘lib, G‘arb dramaturgiyasining
uslublaridan ilhomlanilgan. Bu tragediya orqali Behbudiy xalqni madaniy yangilanishga
chorlagan, milliy uyg‘onish zarurligini badiiy vositalar orqali ifodalagan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
182
Jadidlar faqat G‘arb madaniyati bilan chegaralanib qolmasdan, Sharq, ayniqsa,
Usmonli va arab madaniyati bilan ham aloqalarni mustahkamlashga intildilar. Usmonli
islohotlari va ularning ta’lim tizimidagi yutuqlaridan o‘rnak olib, bu tajribalarni o‘z milliy
ta’lim tizimiga joriy qilishga harakat qildilar. Xususan, Fitrat o‘zining
“Hind Sayohati”
asarida Sharq madaniy merosiga murojaat qilib, undagi ijtimoiy va madaniy
o‘zgarishlardan ilhomlanadi. Hind madaniyati va islohotlari orqali Fitrat o‘z yurtida ham
shunday o‘zgarishlar qilish zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, jadidlar arab dunyosidagi
madaniy yangilanish harakatlari bilan yaqin aloqada bo‘lib, arab yozuv tizimi va
madaniyatini keng o‘rganishga qiziqish bildirganlar. Bu jarayon Sharq va Markaziy Osiyo
adabiy aloqalarini rivojlantirishga hissa qo‘shdi va milliy madaniyatning global
o‘zgarishlar jarayonidagi o‘rnini mustahkamladi.
Jadidlar o‘z asarlarida rus madaniyati bilan ham yaqin aloqalarni rivojlantirishga
harakat qildilar. Bu davrda Turkiston Rossiya imperiyasining bir qismi bo‘lganligi sababli,
jadid adiblari rus madaniy merosidan foydalanib, o‘z milliy madaniyatlarini boyitishga
intildilar. Rus klassik adabiyoti, teatr va ta’lim tizimidagi tajribalardan foydalanib, ular
milliy adabiyot va ta’lim tizimini boyitishga harakat qildilar.Masalan, rus tilida nashr
qilingan gazeta va jurnallar orqali jadidlar Yevropa va rus ilm-fani bilan tanishib, ularni o‘z
asarlarida muhokama qildilar. Bu jarayon o‘zbek adabiyoti va madaniyatining
kengayishiga, xalqaro maydonga chiqishiga xizmat qildi.
XULOSA
O‘zbek jadid adabiyoti XIX asr oxiri va XX asr boshlarida xalqni ma’rifatli qilish,
milliy uyg‘onishni qo‘llab-quvvatlash va zamonaviylikka yo‘naltirishda muhim vosita
bo‘ldi. Jadidlar tomonidan yaratilgan maktablar, badiiy asarlar va matbuot mahsulotlari
jamiyatni madaniy va ma’naviy rivojlantirishga xizmat qildi. Ularning ijodiy merosi o‘zbek
milliy madaniyatini mustahkamlash va zamonaviylikka intilishga asos bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдулла Авлоний.
"Туркий Гулистон ёки Ахлоқ"
. Тошкент: Шарқ
нашриёти, 1913.
2.
Маҳмудхўжа Беҳбудий.
"Падаркуш" (Отанинг ўлими)
. Тошкент:
Академнашр, 1912.
3.
Абдурауф Фитрат.
"Ҳинд Саёҳати"
. Тошкент: Ўзбекистон фанлар
академияси нашри, 1916.
4.
Вохидов Ҳ.
"Ўзбек жадид адабиёти: Ижтимоий ва маданий замини"
.
Тошкент: Фан нашриёти, 2000.
5.
Хайруллаева Н.
"Жадидчилик ҳаракатининг тарихи ва аҳамияти"
.
Тошкент: Ёзувчилар уюшмаси нашри, 2002.
6.
Исҳоқов Ш.
"Ўзбек жадидчилик ҳаракати: Маориф ва адабиёт"
. Тошкент:
Шарқ нашриёти, 2003.
7.
Эшонов У.
"Жадид адабиётида ижтимоий-сиёсий ғоялар"
. Тошкент: Фан
нашриёти, 1998.
8.
Khalid, Adeeb.
"The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central
Asia"
. Berkeley: University of California Press, 1998.
9.
Tokhtakhodjaeva, Marfua.
"Between the Slogans of Communism and the Laws
of Islam: The Women of Uzbekistan"
. Oxford: Routledge, 1995.
10.
Shukurov, Bahodir.
"Jadidism in the Context of Central Asian Literary
Movements"
. Tashkent: Sharq Publishing, 2015.
11.
Allworth, Edward.
"Central Asia: 120 Years of Russian Rule"
. Durham: Duke
University Press, 1989.
