Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The use of occasional phraseological expressions in the
poem "Layli and Majnun"
Durdona YUNUSOVA
1
Samarkand Regional Center of Pedagogical Mastery
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article examines the phraseological units used in Alisher
Navoi's poem "Layli and Majnun" and analyzes the functional and
semantic features of occasional phraseological expressions.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseological unit,
common phraseological
expressions,
occasional phraseological
expressions,
figurative meaning,
free combination,
izafet construction.
“Layli va Majnun” dostonida okkazional frazeologizmlarning
qo‘llanilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
frazeologizm,
umumtil frazeologizmlar,
okkazional frazeologizmlar,
ko‘chma ma’no,
erkin birikma,
izofali birikma.
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Layli va Majnun”
dostonida qo‘llanilgan frazeologik birliklar haqida so‘z boradi
hamda okkazional xarakterdagi frazeologizmlarning funksional-
semantik xususiyatlari tahlil qilinadi.
1
PhD, Samarkand Regional Center of Pedagogical Mastery.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
263
Использование окказиональных фразеологизмов в
поэме «Лейли и Меджнун»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеологизм,
общеязыковые
фразеологизмы,
окказиональные
фразеологизмы,
переносное значение,
свободное
словосочетание,
изофетное сочетание.
В данной статье рассматриваются фразеологические
единицы, использованные в поэме Алишера Навои «Лейли и
Меджнун», а также анализируются функционально-
семантические особенности окказионального характера
фразеологизмов.
Ma’lumki, tilning boshqa vositalari singari frazeologizmlarni ham oddiy, odatdagi
umumtil qo‘llanishida uning shakli ham, mazmuni ham o‘zgarmaydi. Lekin taniqli so‘z
san’atkorlari frazeologizmlarni ijodiy talab nuqtayi nazaridan qo‘llab, ularni
“yoshartiradilar”, uslubiy samaradorligini, ta’sirchanlik darajasini oshiradilar. Ana
shunday hollarda frazeologizmning uslubiy imkoniyatlari bir necha baravar ortadi.
Frazeologizmlar ustida bunday san’atkorlik bilan ish tutish uslubshunoslikda “frazeologik
novatorlik” deb yuritiladi. O‘zbek tilshunosligida bu atama haqida tilshunos olim
I.Qo‘chqortoyev “Yozuvchining til vositalaridan ijodiy-individual foydalanishi o‘rganish
faqat nazariy jihatdagina emas, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga egadir.
Yozuvchining tildan foydalanish mahoratini o‘rganish bir tomondan, uning individual
uslublarini badiiy mahoratini chuqurroq imkon bersa, ikkinchi tomondan, adabiy til
taraqqiyotining ko‘pgina nazariy masalalarini to‘g‘ri hal etishga yordam beradi”, – degan
fikrlarni keltiradi. I.Qo‘chqortoyevning ana shu fikrlariga asoslanib, ulug‘ shoir Alisher
Navoiyning “Layli va Majnun” dostonida yangi, okkazional xarakter kasb etgan
frazeologizmlardan foydalanishdagi mahoratini, shunday frazeologizmlarni hosil qilish
usullarini tahlil qilishga harakat qildik.
Alisher Navoiy oddiy so‘z birikmalarini ko‘chma ma’noda qo‘llab, frazeologizmga
aylantirish usullaridan keng foydalangan. Masalan, tilimizda
“qasr quqmoq, qasr tuzmoq”
erkin birikmalari juda qadimdan qo‘llanadi. Shoir “Layli va Majnun” dostonida ana shu
erkin birikma oldidan mavhum
“adl/adolat”
so‘zini qo‘shib,
“adl qasrini tuzmoq”
frazeologizmini hosil qilgan. Bu frazeologizm
“adolat o‘rnatmoq, adolat qo‘rg‘onini
mustahkam qilmoq”
ma’nolarini bildirishga xizmat qilgan:
Zinhorki zulm rishtasin uz,
Insof ila adl qasrin tuz. (L.M., 96 a13)
Keltirilgan baytning dastlabki misralarida qo‘llangan
“zulm rishtasini uzmoq”
frazeologizmi
“adl qasrini tuzmoq”
frazeologizmi bilan o‘zaro zid ma’nodoshlik hosil qilgan.
Xuddi shuningdek,
“dars bermoq//dars aytmoq”
erkin birikmalari ham ta’lim-tarbiya
jarayonida faol qo‘llanadi (O‘TIL-5, 1, 569). Shoir ana shu erkin birikmani
“himmat”
so‘zi
yordamida kengaytirib,
“darsi himmat aytmoq”
frazeologizmini shakllantirishga muvaffaq
bo‘lgan. Bu frazeologizm doston matnidan
“himmat ko‘rsatmoq, himmatli bo‘lmoq,
himmatdan dars (saboq) bermoq”
ma’nolarini bildiradi.
Chalib falak uzra ko‘si rif’at,
Aytib malak ichra darsi himmat. (L.M., 57 a4)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
264
Shoir arabcha
“alif”
va
“dol”
harflarining shakllanishiga asoslanib,
“alif qaddini dol
qilmoq”
frazeologizmini ham hosil qilgan, bu frazeologizm dostonda
“tik qomatini bukmoq,
azob bermoq”
ma’nolarini bildiradi:
Etgach, alif qaddin qilib dol,
Majnunni ayog‘in o‘pdi filhol. (L.M., 56 b8)
“Ashk”
so‘zi eskirgan, kitobiy forscha bo‘lib,
“ko‘z yoshi”
ma’nosini bildiradi
(O‘TIL-5, 1, 123). Xuddi ana shu so‘z yordamida shakllangan
“ashk suvini oqizmoq”
,
“ashki
gulrang to‘komoq”
,
“ashkidek yugurmoq”
,
“ashi nishot yog‘ilmoq”
frazeologizmlari dostonda
o‘rinli qo‘llanib, personajlarning qayg‘u-alamini, ichki kechinmalarini ifodalash vositasiga
aylangan:
Ey kimni parig‘a majnun,
Ashk suyin oqizib
jigargun. (L.M., 246 b2)
Majnunki uy ichra qoldi diltang,
Ko‘zdin
to‘kar erdi ashki gulrang
. (L.M., 84 b7)
Motam zadalar kabi o‘kurdi,
Navfal sari
ashkidek yugurdi.
(L.M., 76 b15)
Ham
ashki nishon
yog‘indek,
Ham po‘yada sekridi choqindek. (L.M., 94 a6)
Laylidin o‘lub tarab gurezon,
Tong sham’idek
o‘ldi ashkrezon.
(L.M., 310 a2)
Shuningdek, dostonda
“ashk”
(ko‘z yoshi) so‘zining semantik doirasi ta’sirida uch
komponentli
“gadolik ashkin sochmoq”
frazeologizmi hosil qilingan, bu frazeologizm
“muhtojlik yig‘isi, tilanchilik ko‘z yoshini to‘kmoq”
ma’nolarini ifodalashga xizmat qilgan:
Gadolig‘ ashkin sochmoq
va shay’anlillah ovuchin ochmoq. (L.M., 55 b6)
Alisher Navoiy
“o‘q urmoq”
erkin birikmasini
“gardun ko‘zi” (osmon, falak ko‘zi)
bilan
munosabatga kiritib,
“gardun ko‘ziga o‘q urmoq”
okkazional frazeologizmni hosil qilgan:
Bu yoshga chun
qurar edi o‘q
Gardun ko‘ziga
urar edi o‘q
(L.M., 84 b9)
“Layli va Majnun” dostonila
“gul”
so‘zining juft va takror qo‘llanishi asosida ham
yangi, okkazional xarakterdagi frazeologizmlar hosil kilingan. Masalan, dostonda
qo‘llangan
“gul-gul etmoq”
frazeologizmi
“chaman-chaman qilmoq, qip-qizil qilmoq”
ma’nolarini biliradi,
“gul boshi uza ochilmoq”
frazeologizmi esa
“davlat, baxt egasi bo‘lmoq”
ma’nolarini ifolalashga xizmat kilgan:
O‘z ko‘nglagini anga jul etti,
Qon yoshidin ani
gul-gu
l
etti
. (L.M., 79 a6)
Shoxi tarabim bu dam qilib
gul
,
Boshim uza
tongla ochilib
gul
. (L.M., 71 b11)
Shoir “Layli va Majnun” dostonida
“davlati vasl”
va
“lazzati vasl”
izofali
birikmalarining o‘zaro qofiyadoshligi ta’sirida ham ta’sirchan xarakterdagi okkazional
frazeologizmlarni shakllantirishga muvaffaq bo‘lgan:
Majnunga ki
yetti
davlati vasl
,
Fahm etmagan
erdi
lazzati vasl
. (L.M., 55 b15)
Adabiy tilimizda
“o‘lmoq, vafot etmoq”
ma’nosini ifodalovchi yuzdan ortiq iboralar
mavjud. Prof. A. Omonturdiyevning kuzatishlariga qaraganda,
“o‘lmoq”
ma’nosini
ifodalovchi evfemik iboralar qatoriga
ajali yetmoq
,
armon bilan ketmoq
,
asfalasofinga
ketmoq
,
bandalikni bajo keltirmoq
singari juda ko‘plab turg‘un birikmalar kiradi. Alisher
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
265
Navoiy xuddi shu ma’noni ifodalash uchun dostonda
“jahondin bormoq”
frazeologizmidan
foydalanadi. E’tiborli tomoni shundaki, E.Umarov lug‘atida xuddi shu ma’noni ifodalovchi
“jahondin kechmoq” frazeologizmi qayd qilingani holda
“jahondin bormoq”
frazeologizmi
o‘rin olmagan.
Xajr ichra tuyub ramida jondin,
Armon bila
bordilar jahondin.
(L.M., 94 a16)
O‘zbek tilida
“eti suyagiga yopishgan
”,
“terisi suyagiga yopishgan”
frazeologizmlari
faol qo‘llanadi hamda
“haddan tashqari ozg‘in, haddan tashkari qotma”
ma’nolarini
bildiradi. Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostonida
“jildi so‘ngaklarigacha
yopishmoq”
okkazional frazeologizmi xuddi shu ma’noni ifodalashga xizmat qilgan. Bunday
frazeologizmning Alisher Navoiy davrida shakllanishi bejiz emas, chunki arabcha
“jild”
so‘zi polisemantik xarakterga ega bo‘lib, uning bir ma’nosi
“biror narsa ustidan
kiydiriladigan, qoplab qo‘yiladigan g‘ilof, teri”
bo‘lsa (O‘TIL-5, 2, 86), eskirgan
“so‘ngak”
so‘zi
“suyak, ustuxon”
ma’nolarini bildiradi (O‘TIL-5, 3, 615-616):
Qon qo‘ymay solsa raklariga,
Jildi yopishib so‘ngaklariga
. (L.M,78 b13)
Tilimizla forscha-tojikcha
“dard”
so‘zi yordamida shakllangan
“dard”
desa,
“balo
demoq”
,
“dardi ichida dardi bedavo”
,
“dardiga darmon bo‘lmoq”
,
“dardini yormoq”,
“dard ustiga
chipqon bo‘lmoq”
singari frazeologizmlar faol qo‘llanadi. Alisher Navoiy ana shunlay
frazeologizmlardan biri
“dardiga darmon bo‘lmoq”
ning ma’nosini ifodalashga xizmat qiluvchi
“jon dardig‘a chorako‘sh (bo‘lmoq)” o
kkazional frazeologizmini hosil qilgan:
Jon dardiga chorako‘sh
sen-sen,
Odam demayin Surush sen-sen (L.M, 80 a2)
Yoki tilimizda
“dardini ichiga yutmoq”
,
“alamini ichiga yutmoq”
frazeologizmlari
kishilarning ichki, ruhiy kechinmalarini ifolalashda faol qo‘llanadi. Shoir “Layli va Majnun”
dostonida xuddi shu ma’nolarni yorqin ifodalash maqsadida ularning arxaik, kitobiy
varianti bo‘lgan
“dardini nuhufta qilmoq”
dan o‘rinli foydalanadi:
Ko‘nglida
qilib nuhufta dardin
,
Forig‘ bo‘lub erdi xob-u xo‘rdin. (L.M., 66 b11)
O‘zbek tilida forscha-tojikcha
“jon”
komponentli frazeologizmlar ham faol qo‘llanadi.
Alisher Navoiy bunday frazeologizmlar tarkibini o‘zgartirish, ularning ta’sirchanlik
doirasini oshirishga o‘z ijodi davomida doim intilib kelgan. Birgina “Layli va Majnum”
dostonida
“jon”
so‘zi ishtirok etgan ikki komponentli frazeologizmlarning o‘rtasiga
ularning ma’nosini konkretlashtirishga xizmat qiluvchi so‘zlar kiritish yordamida
“joniga
sharorani solmoq”
,
“joniga o‘t solmoq”
,
“jon pardasin yopmoq”
singari uch komponentli
okkazional frazeologizmlar hosil qilgan. Bu frazeologizmlarning barchasi dostonning
asosiy qahramonlari – Layli va Qays (Majnun) ichki kechinmalarini, ruhiy azoblarini
ifodalashning yorqin vositalarga aylangan:
Jonimga sol ul sharorani
ham,
Boshimg‘a ur ushbu xorani ham. (L.M., 73 a8)
Lekin iki so‘z edi muharrar,
Kim
jonima soldi o‘t
mukarrar. (L.M. 79 a5)
Jon pardasidin
yopib
parandi,
Ko‘z mardumidin sochib sipandi. (L.M.,61 a5)
Arabcha, eskirgan kitobiy
“junun”
so‘zi
“jinnilik, aqldan ozganlik”
ma’nolarini
bildiradi (O‘TIL-5, 2, 114). Alisher Navoiy ana shu so‘z yorlamida
“junun ayog‘iga band
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
266
(solmoq)”
okkazional frazeologizmini hosil qilgan. Bu frazeologizm
“oshiq bo‘lmoq, oshiqlik
azobini chekmoq”
ma’nolarini ifodalash vositasiga aylangan:
Savdo tutuniga sochi monand,
Har tori
junun oyog‘iga band
. (L.M, 59 b16)
Xuddi shu singari
“junun”
so‘zi yordamida “Layli va Majnun” dostonida
“zanjiri
jununga basta aylamoq”
okkazional frazeologizmi shakllantirilgan. Bu frazeologizm
“ishq
mubtaloligiga duchor bo‘lmoq, boshiga ishq savdosi tushmoq”
ma’nolarini bildiradi:
Zanjiri junung‘a basta ayla,
Bu bandin anga xujasta ayla. (L.M., 97 b11)
Eskirgan, kam qo‘llanuvchi, forscha-tojikcha
“zabon”
so‘zi aynan
“til”
degan ma’noni
bildiradi (O‘TIL-5, 2, 121). Alisher Navoiy ana shu so‘z yordamida
“zabonband aylamoq”
okkazional frazeologizmini shakllantirgan. Bu frazeologizm dostonda
“tilini qisiq qilmoq,
tili qisiq bo‘lmoq, mulzam bo‘lmoq”
ma’nolarini juda ixcham shaklda ifodalashga xizmat
qiladi:
Afg‘oniga mulhaq aylabon pand,
Shoyad ani
aylagay zabonband
.(L.M. 84 b12)
Forscha-tojikcha
“doya”
so‘zi polisemantik xarakterga ega bulib, uning bir ma’nosi
“go‘daklarni tarbiyalovchi ayol (kishi)”
dir (O‘TIL-5, 1, 650- 651). Ana shu so‘z
semantikasidagi
“tarbiyalamoq, parvarish topmoq”
semalariga inobatga olinib, “Layli va
Majnun” dostonila
“ishq doyasidin parvarish topmoq”
okkazional frazeologizmi hosil
qilingan. Bu frazeologizm dostondagi X bob sarlavhasi tarkibida qo‘llanib, “ishq
murabbiysining parvarishidan bahramand bo‘lmoq” ma’nosini bildiradi:
Qaysning adam majlisidin qutulub, vujud mahdiga tutulg‘oni va qon yutmoqdin
xurush va
ishq doyasidin parvarish topqani
va ishq zoti choshnisidin el ko‘ziga shirin azaliy
haroratidin xaloyiq nazariga isig‘ ko‘ringoni
(L.M., 40).
Umuman olganda, Alisher Navoiy so‘z qo‘llashda bo‘lganidek, yangi okkozional
xarakterdagi frazeologizmlarni shakllantirishda va ularni matn tarkibida o‘rinli qo‘llash
sohasida ham benazir san’atkor edi. Xuddi shunday ishni shoirning “Xamsa”si, jumladan,
“Layli va Majnun” dostoni materiallari asosida ham davom ettirish hamda Alisher Navoiy
asarlarining to‘la frazeologik lug‘atini yaratish o‘zbek frazeologiyasi oldida turgan dolzarb
masalalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Қўчқортоев И. Бадиий нутқ стилистикаси. ‒ Тошкент: ТошДУ нашри, 1975.
– 178 б.
2.
Омонтурдиев А. Ўзбек тилининг қисқача евфемитик луғати. ‒ Тошкент:
Фан, 2006. – 178 б.
3.
Умаров Э. Фразеологический словарь “Хазойин ул-маоний” Алишера Навои.
Тaшкент, Фан, 1971. – 54 с.
4.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5-жилдлик. 1-жилд. ‒ Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2006. ‒ 680 б.
5.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5-жилдлик. 2-жилд. ‒ Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2006, – 672 б.
6.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5-жилдлик. 3-жилд. ‒ Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2007.– 688 б.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
267
7.
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг фразеологик луғати. Тошкент, Қомуслар
бош таҳририяти. 1992. – 379 б.
8.
Алишер Навоий. Лайли ва Мажнун. ‒ Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт
ва санъат нашриёти, 1990. – 364 б.
