Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Key ways to develop critical thinking skills in high school
students
Shukhratjon ISMOILJONOV
1
Namangan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article analyzes the essence of critical thinking, its
importance in education and the main methods of its
development in details. The article is based on modern
pedagogical approaches, technologies and practical exercises. In
particular, interactive methods and technologies for the
formation of critical thinking in senior students are highlighted.
The article contains not only theoretical, but also practical
recommendations.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
critical thinking,
pedagogical approaches,
interactive methods,
technologies,
senior students,
problem-based learning.
Yuqori sinf o‘quvchilarining tanqidiy fikrlash malakalarini
rivojlantirishning asosiy yo‘llari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash,
pedagogik yondashuvlar,
interaktiv metodlar,
texnologiyalar,
yuqori sinf o‘quvchilari,
muammoli ta’lim.
Ushbu maqolada tanqidiy fikrlashning mohiyati, uning
ta’limdagi ahamiyati va rivojlantirishning asosiy usullari batafsil
tahlil qilingan. Maqola zamonaviy pedagogik yondashuvlar,
texnologiyalar va amaliy mashqlarga asoslangan. Xususan,
yuqori sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirishning
interaktiv usullari va texnologiyalari yoritiladi. Maqola nafaqat
nazariy, balki amaliy tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
1
PhD student, Namangan State Institute of Foreign Languages.
Е-mail: mcshukhrat@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
502
Основные пути развития навыков критического
мышления старшеклассников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
критическое мышление,
педагогические подходы,
интерактивные методы,
технологии,
старшеклассники,
проблемное обучение
В
статье
подробно
рассматривается
сущность
критического мышления, его значимость в образовательном
процессе и основные методы его развития. Основное
внимание уделено современным педагогическим подходам,
инновационным технологиям и практическим занятиям.
Особое место занимают интерактивные методы и технологии,
направленные на формирование критического мышления у
старшеклассников.
Материал
включает
не
только
теоретическое
обоснование,
но
и
практические
рекомендации,
которые
могут
быть
полезны
в
образовательной практике.
KIRISH
Bugungi kun ta’lim tizimi uchun tanqidiy fikrlash – zamonaviy dunyo talablari va
muammolariga javob beroladigan shaxsni tarbiyalashning muhim tarkibiy qismidir.
Tanqidiy fikrlash faqatgina muammolarni hal qilish yoki tahliliy yondashuv emas, balki
mustaqil fikr yuritish, yangi bilimlarni qabul qilish va baholash hamda ular asosida oqilona
qaror qabul qilish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishning asosiy yo‘llari – pedagogik usullar, texnologiyalar va amaliy
yondashuvlar yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Ta'lim muassasalarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zamonaviy pedagogikaning,
ayniqsa til o'rganishning markaziy yo'nalishiga aylandi [7]. Axborotni tahlil qilish,
baholash va asosli xulosalar chiqarish uchun sintez qilish qobiliyati sifatida tavsiflangan
tanqidiy fikrlash talabalarning zamonaviy dunyoda samarali ishtirok etishlari uchun juda
muhimdir. Ingliz tilini o'rganish kontekstida bu ko'nikmalarni rivojlantirish nafaqat tilni
o'zlashtirish, balki mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirish
uchun ham ahamiyatlidir [15].
Tanqidiy bahoga yo‘naltirilgan darslar an’anaviy darslardan farq qiladi. Bunday
darslarda o‘quvchilar faol subyekt sifatida mavzuga ijodiy yondashadilar. Ular matnni
o‘qiydi, so‘zlab beradi, tahlil qiladi, munozara yuritadi va mustaqil fikrlarini bildiradilar.
Bu jarayon ularda tanqidiy tafakkurni rivojlantiradi. O‘qituvchi esa muvofiqlashtiruvchi
rolni bajaradi.
Chet til o‘qitish metodikasida dars mazmuni va shakli muhim o‘rin tutadi. Ingliz tili
darslari ma’ruza, seminar, kompetensiyaga mos mashg‘ulotlar, debatlar, yozma ishlar kabi
turlarga ega. Har bir dars turi ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan.
Chet til darslarining turli tipologiyalari tadqiq etilgan bo‘lsa-da, o‘qitish maqsadlari
va metodlarini chuqur o‘rganish hali ham dolzarb hisoblanadi. Har bir dars turi o‘ziga xos
metodik yondashuvlarni talab qiladi.
Quyida biz uzluksiz ta’limda foydalanilayotgan darsliklar va o‘quv materiallarini
umum ta’lim maktablari va ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari tarkibiga kiruvchi ijod
maktablari ko‘rinishida farq va o‘xshash taraflarini sinchiklab o‘rganib chiqamiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
503
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda umumiy va ijodiy maktablar uchun ingliz tili darsliklarida
tanqidiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan materiallar qanchalik
ta'minlanganligini tekshirish uchun qiyosiy tahlil tadqiqot metodologiyasidan
foydalaniladi. Tadqiqot loyihasi kontentni tahlil qilish, darsliklarni baholash va ekspert
xulosalarini o'z ichiga oladi.
Tadqiqotda qiyosiy vaziyatni o'rganish usuli qo'llaniladi. Ijodiy maktablarda ham,
umumta’lim maktablarida ham qo‘llaniladigan ingliz tili darsliklari namunasi tahlil qilinadi
va ularning tanqidiy fikrlash mazmuni baholanadi.
Kontentni tahlil qilish uchun maqsadli tanlab olish strategiyasi qo'llanildi. Umumiy
va ijodiy maktablarning keng qo‘llaniladigan darsliklari tanlab olindi. Har bir turdagi
maktabdan kamida beshta darslik kiritildi, ular turli sinflarni qamrab oladi (masalan, 6–
12-sinflar). Tanlov joriy o'qitish amaliyotiga mosligini ta'minlash uchun so'nggi besh yil
ichida nashr etilganlarga e’tibor qaratildi.
Ma'lumotlar sifatli javoblar uchun tematik tahlil va darslik mazmuni uchun kontent
chastotasi tahlili yordamida ko‘rib chiqiladi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun
taqdim etilgan materiallardagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash uchun natijalar ikki
turdagi maktablar bo'yicha taqqoslanadi.
Ushbu tadqiqot tanqidiy fikrlash materiallarini ingliz tili darsliklariga
integratsiyalashuvini yaxshilash, xususan, ushbu yo'nalishga ega bo'lmagan umumiy
maktablar uchun tavsiyalar berishga qaratilgan.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Tanqidiy fikrlashning mohiyati va uning ta’limdagi o‘rni. Tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish – insonning chuqur va oqilona fikr yuritish qobiliyatini shakllantirish
jarayonidir [20]. Bu jarayon quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi:
1. Tahlil qilish qobiliyati – ma’lumotlarni to‘plash, ularni mantiqiy tartibga solish va
mazmunini anglash.
2. Baholash qobiliyati – turli ma’lumotlar orasidagi farqni aniqlash, ularga nisbatan
o‘z pozitsiyasini ifodalash.
3. Muammolarni hal qilish qobiliyati – ijodiy yondashuv orqali yеchimlarni izlash va
qaror qabul qilish.
Bugungi kunda tanqidiy fikrlash nafaqat shaxsiy rivojlanish uchun, balki
jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti uchun ham dolzarb ahamiyatga ega.
Xususan, yuqori sinf o‘quvchilari uchun tanqidiy fikrlash ularning mustaqil bilim olish
qobiliyatini rivojlantirishda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning pedagogic usullari. Pedagogik yondashuvlar
tanqidiy fikrlashni shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Quyida eng samarali usullarga
to‘xtalamiz:
1. Sokratik seminarlar
Sokratik seminarlar o‘quvchilarni ochiq muloqot va muhokamalarga jalb qilishga
qaratilgan. Bu usulda o‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslab berishga, qarashlarni baholashga va
bir-birlarining mulohazalariga tanqidiy yondashishga o‘rganadilar. Misol: biror adabiy
asarni tahlil qilishda, “Muallifning asosiy g‘oyasi nima?” kabi savollar orqali muhokama
tashkil qilish.
2. Bahs vamunozaralar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
504
Munozaralar orqali o‘quvchilar muayyan masalalar bo‘yicha turli qarashlarni
o‘rganadi, ularga tanqidiy yondashadi va o‘z nuqtai nazarini himoyaqiladi. Bahslar
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning samarali usullaridan biri hisoblanadi.
3. Muammoli ta’lim (Problem-Based Learning)
Muammoli ta’lim jarayonida o‘quvchilar real hayotdagi muammolarni hal qilishga
qaratilgan topshiriqlarni bajaradilar. Bu usul ularni mustaqil fikr yuritishga va ijodiy
yondashishga o‘rgatadi. Masalan, ekologik muammolarni hal qilish bo‘yicha loyiha
tayyorlash.
4. Rol o‘ynash va simulyatsiyalar
Rol o‘ynash o‘quvchilarga muayyan vaziyatlarni boshdan kechirish imkonini beradi.
Simulyatsiyalar esa o‘quvchilarni real hayotga yaqin sharoitlarda qaror qabul qilishga
o‘rgatadi. Misol: xalqaro munozaralarni simulyatsiya qilish orqali tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda texnologiyalar roli. Texnologiyalar zamonaviy
ta’limning ajralmas qismiga aylangan. Quyidagi texnologiyalar tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda samarai hisoblanadi:
1. Onlayn platformalar
- Padlet – o‘quvchilarning fikrlarini jamlash va tahlil qilish uchun qulay vosita.
- Kahoot! – o‘quvchilarni mavzuga jalb qilish va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
uchun interaktiv o‘yinlar.
- Mentimeter – anonym fikr almashinuvi va muloqotni rivojlantirish uchun mos
platforma.
2. Mobil ilovalar va interaktiv vositalar
Mobil ilovalar orqali o‘quvchilar murakkab masalalarni hal qilishga o‘rganadi.
Masalan, Duolingo va Quizlet yordamida til o‘rganish jarayonida tanqidiy fikrlashga
yo‘naltirilgan topshiriqlarni bajarish mumkin.
3. Virtual haqiqat (VR) vakengaytirilganhaqiqat (AR)
VR va AR texnologiyalari orqali o‘quvchilar turli muammolarni amaliy tajribalar
asosida hal qiladilar. Masalan, tarixiy voqealarni tahlil qilish yoki ilmiy tajribalarni amalga
oshirish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda interaktiv mashqlar. Tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish uchun maxsus mashqlarni ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega.
Quyidashundaymashqlarningayrimturlarikeltirilgan:
1. Tahliliysavollar
O‘quvchilarga “Nima uchun?”, “Qanday qilib?” kabi savollarni berish orqali ularni
chuqur o‘ylashga undash mumkin. Masalan, biror muammoning sabab va oqibatlarini
tahlil qilish.
2. Jadval va xaritalar tuzish
O‘quvchilar ma’lumotlarni guruhlash va ularni tahlil qilish orqali turli xulosalarga
keladi. Misol: Word Map yoki Venn diagrammalar yordamida mavzuni tahlil qilish.
3. Ijodiy topshiriqlar
O‘quvchilarga o‘z fikrlarini ijodiy tarzda ifodalash imkonini beruvchi topshiriqlar
berish. Masalan, biror voqeani qayta tasvirlash yoki muammoga ijodiy yеchim topish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning sinfdagi amaliyoti. Tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish uchun sinfda quyidagi amaliyotlar qo‘llanishi mumkin:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
505
- Guruhli ishlar – o‘quvchilar birgalikda ishlash orqali bir-birining fikrlarini
baholashni o‘rganadilar.
- Loyiha ishlari – o‘quvchilar o‘zlariga berilgan loyihani yakunlash uchun turli
manbalarni tahlil qilishlari kerak bo‘ladi.
- Interaktiv muhokamalar – mavzuga oid turli fikrlarni jamlash va tahlilqilish.
XULOSA
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zamonaviy ta’limning ustuvor yo‘nalishlaridan
biridir. Bu nafaqat o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga, balki jamiyatga hissa qo‘shuvchi
shaxslarni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Pedagogik yondashuvlar, texnologiyalar va
interaktiv mashqlar tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda asosiy vositalar hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ackerman J. M. The promise of writing to learn. Writ. Commun. 1993;10(3): 334–
370.
2.
Ackerman J. M. The promise of writing to learn. Writ. Commun. 1993;10(3): 334–
370.
3.
Champagne A., Kouba V., Mintzes J., Wandersee J., Novak J. Assessing Science
Understanding: A Human Constructivist View. New York: Academic Press; 1999. Written
product as performance measures; pp. 224–248.
4.
E.R. Munandar and A. Munandar. Improving students’ reading comprehension
using scanning technique.
5.
Ian J. Quitadamo and Martha J. Kurtz, Learning to Improve: Using Writing to
Increase Critical Thinking Performance in General Education Biology
6.
Keys C. W. Revitalizing instruction in scientific genres: connecting knowledge
production with writing to learn in science. Sci. Educ. 1999;83(2):115–130.
7.
Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). Critical Thinking and Pedagogy: A
Contemporary View. Education Journal, 43(2), 111-128.
8.
Langer, Judith A.; Applebee, Arthur N. How Writing Shapes Thinking: A Study of
Teaching and Learning. NCTE Research Report No. 22.
9.
Laser B1 Student’s Book, Macmillan Publisher 2013
10.
Marzano R. J. Fostering thinking across the curriculum through knowledge
restructuring. J. Reading. 1991;34(7):518–525.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 124-sonli “Uzluksiz ta’lim
tizimining chet tillar bo‘yicha davlat ta’lim standartini tasdiqlash to‘g‘risida” nomli qarori
12.
Paziljanova Zulfiya Sabirjanovnaning “Zamonaviy nemis tili darsliklari
vositasida talabalarning madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini rivojlantirish
texnologiyasi” Qo’qon 2022
13.
Prepare grade 9 Teacher’s book Cambridge University Press va Uzbekistan
education for excellence program hamda the United States Agency for International
Development's Central Asia Office under Partnership Agreement 72011519C00004 p 4
14.
Rivard L. P. A review of writing to learn in science: implications for practice and
research. J. Res. Sci. Teach. 1994;31(9):969–983.
15.
Smith, M. A. (2014). The Role of Critical Thinking in Second Language
Acquisition. Linguistics Journal, 28(4), 87-102.
16.
Syaadiah Arifin Universitas Muhammadiyah Prof. Dr. Hamka, The Role of
Critical Reading to Promote Students' Critical Thinking and Reading Comprehension.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
506
17.
Taxonomy of Educational Objectives, Handbook 1: Cognitive Domain. Addison-
Wesley Publishing Company. Bloom, Benjamin S. 1956.
18.
Thormann, Michael: Konzepte interkulturellen Lernens im Spiegel der
Lehrwerkkritik. In: Wazel, Gerhard (Hrsg.): Institut für Interkulturelle Kommunikation:
Interkulturelle Kommunikation in Wirtschaft und Fremdsprachenunterricht, Institut für
Interkulturelle Kommunikation e.V. (Hrsg.). Frankfurt am Main. Wien u.a.: Lang, S.117.
2001
19.
Tulenov J. Hayot falsafasi. – T.: O‘qituvchi, 1997. -B.183.
20.
Paul, R., & Elder, L. (2008). The Miniature Guide to Critical Thinking Concepts
and Tools. Foundation for Critical Thinking.
21.
Facione, P. A. (2011). Critical Thinking: What It Is and Why It Counts. Insight
Assessment.
22.
Brookfield, S. D. (2012). Teaching for Critical Thinking: Tools and Techniques to
Help Students Question Their Assumptions. Jossey-Bass.
23.
Jonassen, D. H. (2011). Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing
Problem-Solving Learning Environments. Routledge.
24.
Kuhn, D. (1999). A Developmental Model of Critical Thinking. Educational
Researcher, 28(2), 16–25.
25.
Lipman, M. (2003). Thinking in Education. Cambridge University Press.
26.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Harvard University Press.
27.
Fisher, A. (2011). Critical Thinking: An Introduction. Cambridge University
Press.
28.
Bailin, S., & Siegel, H. (2003). Critical Thinking. In N. Blake, P. Smeyers, R. Smith,
& P. Standish (Eds.), The Blackwell Guide to the Philosophy of Education (pp. 181–193).
Wiley-Blackwell.
