Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguostylistic analysis of newspaper texts of Uzbekistan
and Egypt in the late 19th – early 20th centuries
Valijon MURTAZOYEV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
In the late 19th and early 20th centuries, Arabic vocabulary
was extensively utilized in the newspapers of Uzbekistan and
Egypt. In Uzbek newspapers, the Arabic lexicon was employed to
articulate themes of national awakening, education, and
enlightenment.
Conversely,
Egyptian
newspapers
predominantly adhered to the norms of classical and literary
Arabic. This article investigates the vernacular style of Uzbek
newspapers and the artistic and literary devices utilized in the
Egyptian press. By analyzing the lexical and stylistic features of
these newspaper texts from both linguistic and cultural
perspectives, the study aims to elucidate the role of the Arabic
language in the cultural life of Uzbekistan and Egypt.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Arabic lexicon,
national awakening,
enlightenment,
vernacular language,
literary language,
Uzbek press,
Egyptian press.
XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi O‘zbekiston va Misr
gazetalari matnlarining lingvostilistik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
arab leksikasi,
milliy uyg‘onish,
ma’rifat,
xalq tili,
adabiy til,
O‘zbekiston gazetalari,
Misr gazetalari.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O‘zbekiston va Misr
gazetalarida arab leksikasi keng qo‘llanilgan. O‘zbekiston
gazetalari matnlarida arabcha leksika milliy uyg‘onish, ta’lim va
ma’rifat g‘oyalarini ifodalashda xizmat qilgan bo‘lsa, Misr
gazetalarida klassik va badiiy arab tilining me’yorlari ustunlik
qilgan. Ushbu maqolada O‘zbekiston gazetalarining xalqona
uslubi hamda Misr gazetalarining badiiy va adabiy ifoda
vositalaridan foydalangani tahlil qilinadi. Gazeta matnlarining
leksik va uslubiy xususiyatlari ikki xalq madaniy hayotida arab
tilining o‘rnini aniqlash uchun lingvomadaniy tahlil qilinadi.
1
Lecturer, Department of Near Oriental Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Email: murtazoyev-v@samdchti.uz
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
466
Лингвостилистический анализ текстов газет Узбекистана
и Египта конца XIX – начала XX века
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
арабская лексика,
национальное
пробуждение,
просвещение,
народный язык,
литературный язык,
узбекская пресса,
египетская пресса.
В конце XIX и начале XX века арабская лексика широко
использовалась в газетах Узбекистана и Египта. В узбекских
газетах арабская лексика служила для выражения идей
национального пробуждения, образования и просвещения,
тогда как в египетских газетах преобладали нормы
классического и литературного арабского языка. В статье
рассматриваются народный стиль узбекских газет и
художественные и литературные выразительные средства
египетской прессы. Лексические и стилистические
особенности
газетных
текстов
подвергаются
лингвокультурному анализу для определения роли
арабского языка в культурной жизни двух народов.
KIRISH
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O‘zbekiston va Misr madaniy hayotida arab
leksikasi muhim o‘rin tutdi. Bu davrda gazeta matnlarida arabcha o‘zlashmalar keng
qo‘llanilgan bo‘lib, ular milliy uyg‘onish, madaniyat, ta’lim va ijtimoiy hayotning muhim
tushunchalarini ifodalashda xizmat qilgan. O‘zbekiston gazetalarida arabcha leksika milliy
uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yoritishda ishlatilgan bo‘lsa, Misr gazetalarida
adabiy arab tilining me’yorlari asosiy o‘rinni egallagan.
O‘zbek gazetalarida arab leksikasi.
O‘zbekiston gazetalari matnlarida arab
leksikasi asosan quyidagi maqsadlarda ishlatilgan:
1. Milliy uyg‘onish g‘oyalarini ifodalash.
Arab tilidagi so‘zlar milliy uyg‘onishning
asosiy tushunchalarini ifodalash uchun ishlatilgan. Bu so‘zlar, asosan, siyosiy, ijtimoiy va
madaniy mavzularda qo‘llanilgan. Misollar:
Hurriyat – erkinlik, ozodlik.
Taraqqiy – rivojlanish, taraqqiyot.
Millat – xalq, millat.
Adolat – adolat, haq.
Ushbu leksik birliklar millatni uyg‘otish va ijtimoiy faollikka undashda ishlatilgan.
2. Ta’lim va ma’rifat mavzularini yoritish.
Arabcha so‘zlar ta’lim va ma’rifatga oid
maqolalarda ishlatilgan. Bu so‘zlar o‘sha davr o‘zbek tilida keng tarqalgan bo‘lib,
ma’rifatparvarlik harakatining lingvistik asosi bo‘lib xizmat qilgan. Misollar:
Ilm – bilim, fan.
Ma’rifat – ma’lumot, ta’lim.
Madrasat – maktab, madrasa.
Ta’lim – o‘qitish, o‘rganish.
3. Diniy va axloqiy tushunchalarni ifodalash.
Gazetalar diniy mazmunni
etkazishda arab leksikasiga tayanib, islomiy qadriyatlarni targ‘ib qilgan. Misollar:
Islom – islom dini.
Iymon – e’tiqod.
Taqvo – xudojo‘ylik.
Sabr – sabr-toqat.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
467
4. Siyosiy va ijtimoiy tushunchalarni yoritish.
O‘zbekiston gazetalari matnlarida
arabcha terminlar siyosiy va ijtimoiy islohotlarni ifodalash uchun qo‘llangan.
Misollar:
Hukumat – boshqaruv, davlat.
Mustaqillik – ozodlik, mustaqillik.
Inqilob – o‘zgarish, islohot.
Xalq tili va uning o‘rni.
O‘zbekiston gazetalari tilining xalq tiliga yaqinligi ularning
ommaviyligiga va keng o‘quvchilar auditoriyasini qamrab olishiga sabab bo‘ldi. Xalq tili
oddiy va tushunarli bo‘lib, matnlarning mazmunini keng qatlamlarga yetkazish uchun mos
edi. Xususiyatlar:
Sodda va xalqona iboralar qo‘llanilgan.
Xalq orasida keng tarqalgan so‘z va iboralar ishlatilgan.
Kundalik hayot va ijtimoiy masalalar bilan bog‘liq tushunchalar aks ettirilgan.
Misollar:
“Yoshlar ilm olmasa, millatning kelajagi porloq bo‘lmaydi”.
“Taraqqiyot ilm va ma’rifatga bog‘liqdir”.
Gazetalardagi xalq tili ommabop maqolalar, xabarlar va tanqidiy materiallar orqali
keng ommaga ta’sir ko‘rsatdi.
Xalq tili va arab-fors leksikasining uyg‘unlashuvi.
O‘zbekiston gazetalari
matnlarida xalq tili va arab-fors leksikasining uyg‘unlashuvi tilning ommabopligi va
boyligini ta’minlagan. Xalq tili matnni oddiy o‘quvchi uchun tushunarli qilgan bo‘lsa, arab-
fors leksikasi matnga jiddiylik va zamonaviylik baxsh etgan. Misol
:
“Hurriyat uchun ilm olish va adolat o‘rnatish millatning asosiy vazifasidir”.
Bu jumlada xalq tilidagi iboralar va arabcha terminologiya birgalikda ishlatilgan.
Gazetalardagi leksikaning ahamiyati.
Arab-fors leksikasining gazetalarda
ishlatilishi quyidagi maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qilgan:
Milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilish:
Arabcha so‘zlar milliy uyg‘onish va
adolat g‘oyalarini ifodalash uchun asosiy til elementi bo‘lgan.
Madaniy-ma’rifiy mazmunni boyitish:
Forscha so‘zlar madaniyat va ta’limga oid
maqolalarda ishlatilgan.
Diniy va axloqiy qadriyatlarni yoyish:
Arabcha diniy terminlar jamiyatni axloqiy
va ruhiy jihatdan tarbiyalashda ishlatilgan.
Misr gazetalarida arab leksikasi.
Misr gazetalarida arab leksikasi asosan adabiy
til qoidalariga muvofiq qo‘llangan. Ular arab tilining klassik va zamonaviy shakllarini
birlashtirgan.
1. Milliy birlik va mustaqillik g‘oyalari.
Misr gazetalarida milliy uyg‘onish va
mustaqillik g‘oyalari arabcha terminlar orqali ifodalangan. Bu so‘zlar matnlarning siyosiy
va ijtimoiy yo‘nalishini belgilab bergan. Misollar:
نَطَو
(vatan) – vatan.
ةَّيِّرُح
(hurriya) – ozodlik.
ةَّيِم ْوَق
(qawmiyya) – millatchilik.
ةَر ْوَث
(sawra) – inqilob.
2. Ta’lim va madaniyat.
Arabcha so‘zlar madaniyat va ta’lim mavzularini
yoritishda keng ishlatilgan. Misr gazetalarida bu so‘zlar mamlakatda islohotlarni targ‘ib
qilish uchun ishlatilgan. Misollar:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
468
ةَسَرْدَم
(madrasat) – maktab.
مْلِع
(ilm) – bilim.
ةَفِرْعَم
(ma’rifat) – ma’lumot, bilish.
ةَفاَقَث
(saqafa) – madaniyat.
3. Diniy qadriyatlar va axloq.
Misr matbuotida arabcha diniy leksika ahloq va
jamiyatni uyg‘otish g‘oyalarini ilgari surishda qo‘llanilgan.
Misollar:
ناَميِإ
(iyman) – e’tiqod.
ىَوْقَت
(taqwa) – xudojo‘ylik.
رْبَص
(sabr) – sabr-toqat.
ص َلَ ْخِإ
(ixlos) – samimiyat.
Xalqona va tushunarli uslubning xususiyatlari
O‘zbekiston gazetalari tilidagi xalqona va tushunarli uslubni belgilovchi asosiy
xususiyatlar quyidagilardir:
1. Oddiy va sodda til.
Gazeta maqolalari oddiy so‘z va iboralardan foydalanilgan
holda yozilgan. Bu xalqning turli qatlamlari uchun maqolalarni tushunishni
osonlashtirgan. Misollar:
“Millat taraqqiyot uchun ilm olish kerak”.
“Xalqning boyligi – ta’lim va ma’rifat”.
Oddiy tildagi bu jumlalar xalqni o‘qitishga, ilm olishga va ma’rifatli bo‘lishga
chaqirgan.
2. Xalq orasida keng tarqalgan iboralar.
Gazetalarda o‘sha davr xalq tilida keng
qo‘llanilgan iboralar va maqollar ishlatilgan. Bu gazeta matnlariga o‘ziga xos jonlilik va
milliylik bergan. Misollar:
“Ilm – millatga nur”.
“Bilimli kishi – boy kishi”.
Bunday iboralar matnlarning ta’sirchanligini oshirib, o‘quvchilarni o‘ziga jalb qilgan.
3. Tushunarli va mantiqiy tuzilgan matnlar.
Gazeta maqolalari mantiqiy izchillik
bilan tuzilgan. Ular kirish, asosiy qism va xulosadan iborat bo‘lib, o‘quvchilarga matn
mazmunini oson tushunishga yordam bergan. Misol:
“Har bir o‘zbek bolasining maqsadi – ilm olishdir. Agar bola ilm olmasa, uning hayoti
qashshoqlik va johillik bilan o‘tadi”.
4. Muomala tili va xalq tiliga mos uslub.
Gazeta maqolalarida xalqning kundalik
muomalada ishlatadigan so‘zlari keng qo‘llanilgan. Bu uslub matnlarni o‘quvchilarga
yaqinlashtirgan. Misollar:
“Xalqimiz uchun bilim kerak”.
“Hukumat islohotlari millat manfaatiga xizmat qilishi lozim”.
Gazetalarda xalqona uslubning qo‘llanilishi
1. Ma’rifat va ta’lim masalalarida.
Gazetalar ta’lim va ma’rifatning ahamiyatini
oddiy va xalqona uslubda yoritgan. Misol:
“Har bir bola maktabga borishi kerak. Bu uning kelajagi uchun muhimdir”.
Ushbu jumla o‘quvchilarga tushunarli bo‘lib, yoshlarga ta’lim olishning ahamiyatini
ko‘rsatgan.
2. Milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qilishda.
Gazetalar milliy uyg‘onishning
ahamiyatini sodda va xalqona uslubda tushuntirgan. Misol:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
469
“Millatimizning kelajagi yoshlarning bilim olishiga bog‘liqdir. Ilmsiz millat orqada
qoladi”.
3. Ijtimoiy muammolarni yoritishda.
Gazetalarda ijtimoiy muammolar, masalan,
savodsizlik va qashshoqlikni hal qilishga chaqiruvchi maqolalar oddiy tilda yozilgan. Misol:
“Savodsizlikni yo‘q qilish uchun maktablarni ko‘paytirish lozim”.
“Qashshoqlikni yengish uchun hamjihatlikda ishlashimiz kerak”.
Xalqona uslubning afzalliklari
Xalqona va tushunarli uslub quyidagi afzalliklarni ta’minlagan:
Keng o‘quvchilar auditoriyasi:
Sodda tilda yozilgan maqolalar savodsiz yoki kam
savodli o‘quvchilar uchun tushunarli bo‘lgan.
Milliy qadriyatlarga yaqinlik:
Xalq tiliga mos keluvchi iboralar milliy ruhni
uyg‘otishga xizmat qilgan.
Matnlarning ta’sirchanligi:
Tushunarli til orqali gazeta maqolalari omma orasida
tez tarqalgan va kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Targ‘ibot samaradorligi:
Milliy uyg‘onish, ta’lim va ma’rifatni targ‘ib qilish
osonlashgan.
Misr gazetalarida adabiy va badiiy uslubning xususiyatlari
Misr gazetalarining adabiy va badiiy uslubini belgilovchi asosiy xususiyatlar
quyidagilardan iborat:
1. Klassik arab tilining me’yorlari.
Misr gazetalarida asosan adabiy arab tili
qo‘llanilgan bo‘lib, bu tilning klassik qoidalariga qat’iy rioya qilingan. Ular asosan Qur’oni
karim va hadis uslublariga asoslangan bo‘lib, matnni jiddiy va ta’sirchan qilgan. Misollar:
نَطَو
(vatan) – vatan tushunchasi.
ةَّيِّرُح
(hurriya) – ozodlik.
ةَلاَدَع
(adalat) – adolat.
Klassik arab tili matnlarning badiiyligini oshirish va tinglovchilarni ruhiy jihatdan
ta’sirlantirish uchun ishlatilgan.
2. Badiiy va tasviriy ifodalar
. Misr gazetalarida badiiy ifoda uslublari keng
qo‘llanilgan. Bu uslublar orqali matn o‘quvchini qiziqtiruvchi va ta’sirchan bo‘lgan.
Misollar:
Tasviriy iboralar:
“Har bir vatan uchun qon to‘kilgan zamin muqaddasdir”.
“Mustaqillik – bir daraxt, uning mevasi erkinlikdir”.
Bunday tasvirlar gazetalarning ma’nosini chuqurlashtirgan va o‘quvchini matnga
qiziqtirgan.
3. Tashbeh va istioralarning qo‘llanilishi.
Misr gazetalarida tashbeh va
istioralarga keng e’tibor berilgan. Ushbu adabiy vositalar matnning badiiyligini oshirishda
muhim rol o‘ynagan. Misollar:
“Vatan ona kabi, uning himoyasi uchun farzand o‘z jonini fido qiladi”.
“Erkinlik shamoli qullarning zinjirlarini uzdi”."
Bunday adabiy uslublar milliy uyg‘onish g‘oyalarini o‘quvchilarga tushunarli va
qiziqarli shaklda etkazgan.
4. Qur’on va hadis uslublarining ta’siri.
Misr gazetalarida Qur’on va hadis
iboralari yoki ulardan ilhomlangan jumlalar keng tarqalgan edi. Bu, ayniqsa, diniy
mavzularda yozilgan maqolalarda ko‘rinadi. Misollar:
“
مهسفنأب ام اوريغي ىتح موقب ام ريغي لا الله
”
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
470
(Alloh bir qavmning ahvolini o‘zgartirmaydi, to ular o‘zlarini o‘zgartirmaguncha.)
“
رون ملعلا
” (Ilm – nur.)
Bu uslubiy xususiyatlar matnni chuqur ma’naviy mazmun bilan boyitgan.
5. Poetik uslub.
Gazetalar maqolalarida she’riy elementlar, qofiyalar va ritmik
ifodalar keng qo‘llanilgan. Bu matnlarni tinglash va o‘qishni yanada yoqimli qilgan.
Misollar:
“
ةيرحلاب ىشطعلا ضرلأا ىلع قرشت سمشلا
”.
(Quyosh erkinlikka tashna yerga nur sochadi.)
“
حاجنلا حاتفم مللأاو ةايحلا حاتفم لملأا
.”
(Umid – hayotning kaliti, og‘riq – muvaffaqiyatning kaliti.)
Misr gazetalarida adabiy va badiiy uslubning qo‘llanishi
1. Milliy uyg‘onish g‘oyalari.
Misr gazetalarida milliy uyg‘onish va mustaqillik
g‘oyalari adabiy va badiiy til orqali ifodalangan. Bu o‘quvchilarni ruhlantiruvchi va milliy
g‘urur hissini uyg‘otuvchi maqolalar orqali amalga oshirilgan. Misol:
“Misrning erkinligi – uning xalqining mehnat va sadoqatidadir”.
Ushbu jumla milliy uyg‘onishga chaqiruvchi badiiy tasvir bilan boyitilgan.
2. Diniy va ijtimoiy mavzular.
Diniy qadriyatlarni ifodalashda badiiy til keng
qo‘llanilib, Qur’on va hadisdan olingan iboralar ishlatilgan. Bu, ayniqsa, islomiy uyg‘onish
harakati doirasidagi maqolalarda ko‘rinadi. Misol:
“Haqiqat – Allohning kalomi, va bu kalom barchaga nur ulashadi”.
3. Siyosiy va madaniy mavzular.
Siyosiy va madaniy islohotlarni yoritishda ham
badiiy ifoda vositalariga katta e’tibor berilgan. Bu matnlarni yanada jozibador qilgan.
Misol:
“Har bir millatning madaniyati – uning kelajakdagi yuksalish darajasining kalitidir”.
Adabiy va badiiy uslubning afzalliklari
Misr gazetalarining adabiy va badiiy uslubi quyidagi afzalliklarga ega bo‘lgan:
Ta’sirchanlik:
Badiiy ifoda vositalari matnning hissiy va ruhiy ta’sirini
kuchaytirgan.
Ma’naviy boylik:
Qur’on va hadisga asoslangan uslublar matnga ma’naviy ahamiyat
bergan.
Estetik joziba:
Poetik ifodalar va tasvirlar matnni o‘quvchilar uchun yanada
qiziqarli qilgan.
Targ‘ibot samaradorligi:
Adabiy uslub yordamida milliy uyg‘onish va mustaqillik
g‘oyalari keng ommaga etkazilgan.
XULOSA
XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi O‘zbekiston va Misr gazetalari milliy uyg‘onish,
ta’lim, ma’rifat va diniy qadriyatlarni targ‘ib qilishda muhim o‘rin tutdi. O‘zbekiston
gazetalarida xalq tili va arab-fors leksikasining uyg‘unligi matnlarni sodda va tushunarli
qilgan bo‘lsa, Misr gazetalarida adabiy arab tilining badiiy uslubi matnlarning
ta’sirchanligini oshirdi. Har ikki matbuot ham jamiyatning madaniy va ijtimoiy
o‘zgarishlarini yoritib, millatning ma’naviy va ma’rifiy rivojiga katta hissa qo‘shgan. Ushbu
tahlillar bu davr matbuotining lingvistik va madaniy merosini o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
471
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdurahmonov, H. O‘zbek matbuot tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti. 2001.
2.
Maxmudov, N. Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘qituvchi. 2006.
3.
Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge
University Press. 2003.
4.
Wright, W. A Grammar of the Arabic Language. Cambridge University Press. 1996.
5.
Holes, C. Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties. Georgetown
University Press. 2004.
6.
Al-Ahram Newspaper Archives (
,ُماَرْهَ ْلأا
1875
).
7.
Al-Muqayyam Newspaper Archives (
,ُمِّيَقُملا
1899
).
8.
V.X. Murtazoyev, “Misr matbuotining paydo bo‘lishi tarixi xususida”. Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, vol. 3, n12, 2023, pp.
523-528.
9.
Alamov, S. (2024). Ziyorat va sayohat atamalarining etimologiyasi va qiyosiy
tahlili.
Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit
, 200-202.
10.
Аламов, Шавкатжон (2022). ФОРСЧА ИЛДИЗЛИ АРАБЧА СЎЗЛАРНИНГ
ХУСУСИЯТЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 2 (6), 472-476.
11.
Alamov, Shavkatjon (2022). ARAB TILIDAGI FORSCHA IQTIBOSLAR. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2 (3), 390-395.
12.
Қурбонов, Бобур (2022). МОВАРОУННАҲР ВА ХУРОСОН ТАЗКИРАЧИЛИК
МАКТАБИ ШАКЛЛАНИШИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 2 (5), 471-482.
13.
Ahmedov, S. (2021). Effective Technique of Teaching and Learning Arabic
Language in the Classroom in Uzbekistan.
Science and Education
,
2
(5), 716-724.
14.
Tojieva, Z. Z. K., & Akhmedov, S. I. (2023). THE PROBLEMS FACED BY THE
LEARNERS OF ARABIC LANGUAGE AS NON-NATIVE SPEAKERS.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
3
(4), 30-33.
