Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguoculturalism and conceptual analysis and the
interrelationship of culture and language: a review of
theoretical studies
Fayoza KHUJAMURODOVA
1
Shahrisabz State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article explores the theoretical foundations of
linguoculturalism and conceptual analysis, focusing on the
interrelationship between language and culture. It examines
language as a medium for expressing national culture and
analyzes concepts as the primary category that reveals this
interconnection.
Additionally,
the
article
provides
comprehensive insights into the practical significance of
linguocultural approaches and the core methodologies of
conceptual analysis.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
linguoculturalism,
conceptual analysis,
language and culture,
national culture,
concept,
intercultural dialogue,
linguistics.
Lingvokulturologiya va konseptual tahlil hamda madaniyat
va tilning o‘zaro bog‘liqligi: nazariy tadqiqotlar sharhi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
lingvokulturologiya,
konseptual tahlil,
til va madaniyat,
milliy madaniyat,
konsept,
madaniyatlararo muloqot,
tilshunoslik.
Mazkur maqolada lingvokulturologiya va konseptual
tahlilning nazariy asoslari hamda til va madaniyatning o‘zaro
bog‘liqligi yoritiladi. Til milliy madaniyatni ifoda etuvchi vosita
sifatida ko‘rib chiqilib, konseptlar bu o‘zaro bog‘liqlikni ochib
beruvchi asosiy kategoriya sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek,
maqolada lingvokultural yondashuvlarning amaliy ahamiyati va
konseptual tahlil usullarining mohiyati haqida batafsil ma’lumot
beriladi.
1
Teacher, Department of Foreign Language Theory, Shahrisabz State Pedagogical Institute.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
460
Лингвокультурология и концептуальный анализ и
взаимосвязь культуры и языка: обзор теоретических
исследований
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингвокультурология,
концептуальный анализ,
язык и культура,
национальная культура,
концепт,
межкультурная
коммуникация,
лингвистика.
В
статье
рассмотрены
теоретические
основы
лингвокультурологии и концептуального анализа, а также
взаимосвязь языка и культуры. Язык представлен как
средство выражения национальной культуры, а концепты
анализируются как ключевая категория, отражающая эту
взаимосвязь. Также подробно освещено практическое
значение лингвострановедческих подходов и раскрыта
сущность методов концептуального анализа.
KIRISH
Til va madaniyat o‘zaro bog‘liq, bir-birini to‘ldiruvchi ijtimoiy hodisalardir. Ushbu
munosabatni o‘rganish lingvokulturalogiya fanining asosiy vazifasi bo‘lib, til orqali milliy
madaniyatni anglash va tasavvur qilish jarayonlarini tahlil qilishni nazarda tutadi.
Lingvokulturalogiyada konseptlar asosiy o‘rinni egallaydi. Konseptlar madaniyatning tilga
aks etgan mazmuniy birliklari bo‘lib, ular orqali inson tafakkuri va dunyoqarashi
ifodalanadi. Ushbu maqola til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi, lingvokulturalogik
yondashuvlar va konseptual tahlilning nazariy asoslarini sharhlaydi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu maqolada quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanilgan: deskriptiv
tahlil, komponentli tahlil va qiyosiy tahlil. Bunda deskriptiv tahlil jarayonida
lingvokulturalogiya va konseptual tahlil bo‘yicha mavjud nazariy manbalarni o‘rganildi
hamda umumlashtirildi. Konseptning leksik-semantik tuzilishini aniqlash va uni tashkil
etuvchi asosiy elementlarni tahlil qilish esa komponentli tahlil orqali amalga oshirildi.
Shuningdek tadqiqot davomida kognitiv yondashuvdan foydalanilib, konseptlar orqali
milliy tafakkur va dunyoqarashning tilga akslanish jarayonlarini o‘rganishga imkon beradi.
Adabiyotlar sharhi. Lingvokulturalogiya va konseptual tahlil sohasidagi ilmiy
adabiyotlar tahlilini olib borishda bir qator mashhur olimlarning ishlari katta ahamiyatga
ega bo‘lgan. Ulardan ba’zilari til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini tushunishda,
konseptual tahlilning nazariy asoslarini yaratishda muhim hissa qo‘shgan.
Y.M. Lotmanning asarlari lingvokulturalogiyaning asosiy yo‘nalishlarini belgilashda
muhim rol o‘ynadi. Lotman madaniyatni til orqali tushunish zarurligini ta’kidladi va
madaniyatni semiotik tizim sifatida qaradi. Uning “Madaniy kodlar” (1992) asarida til va
madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlik va madaniy tizimlarning til orqali qanday ifodalanganini
chuqur tahlil qildi. Bu yondashuv tilni madaniyatning aks ettiruvchi mexanizmi sifatida
ko‘rsatadi.
Y.S. Stepanov esa konseptual tahlil sohasida muhim ishlar qilgan. U konseptlarni
tilda aks etgan madaniy elementlar sifatida ta’riflab, konseptlarning milliy tafakkur va
dunyoqarashni shakllantirishdagi o‘rnini aniqladi. Stepanovning “Konsept va til” (1997)
asari lingvokultural tahlilning nazariy asoslarini shakllantirgan va konseptlar orqali til va
madaniyatning qanday o‘zaro bog‘lanishini tushuntirgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
461
A. Vyerbizka esa madaniyatlararo tahlil sohasida katta hissa qo‘shgan olimdir. Uning
“Madaniyatlararo
pragmatika:
odamlarning
o‘zaro
ta’siri
semantikasi”
(Cross-Cultural Pragmatics: The Semantics of Human Interaction, 1996) asarida turli
madaniyatlarda til va muloqotning semantik xususiyatlari o‘rganilgan [2]. Wierzbickaning
yondashuvi madaniyatlararo tafovutlarni aniqlashga va madaniyatlarni o‘zaro
tushunishning semantik jihatlarini ochib berishga imkon yaratdi.
Shuningdek, T. Xibi, “Lingvokulturalologiya: nazariya va amaliyot” (2001) asarida
lingvokultural tahlilning amaliy qo‘llanilishini ko‘rsatgan. Khibining ishlari til va
madaniyatni birgalikda o‘rganishni va madaniy tafovutlarni ochib berishni ta’minladi.
Umuman olganda, yuqoridagi olimlarning ishlari lingvokulturalogiya va konseptual
tahlil sohasining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va til va madaniyatning o‘zaro
bog‘liqligini chuqur tushunishga imkon yaratgan. Bu asarlar lingvistik va madaniy
tushunchalarning bir-biriga qanday ta’sir qilishi va ularning tildagi aksini o‘rganishda
asosiy metodologik yondashuvlarni taqdim etadi.
NATIJALAR
Til nafaqat muloqot vositasi, balki madaniyatning asosiy ko‘zgusi sifatida milliy
qadriyatlarni, urf-odatlarni va dunyoqarashni ifoda etuvchi tizim ekanligi aniqlandi. Har
bir til va madaniyatda konseptlar turlicha shakllanadi va milliy tafakkur bilan bog‘liq holda
namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘zbek madaniyatida “sahiylik” konsepti ijtimoiy qadriyat
sifatida katta ahamiyatga ega bo‘lsa, boshqa madaniyatlarda bu tushuncha boshqacha
talqin etiladi. Lingvokultural tafovutlarni aniqlash orqali madaniyatlararo muloqotda
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tushunmovchiliklarning oldini olish mumkinligi ko‘rsatildi.
Til va madaniyatni birgalikda o‘rganish orqali nafaqat lingvistik, balki kognitiv va
sotsiokultural jarayonlarni ham anglashga yordam beradigan ilmiy asos yaratiladi.
MUHOKAMA
Lingvokulturalogiya XX asr oxiri va XXI asr boshlarida shakllangan tilshunoslikning
nisbatan yangi yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu fan tildagi milliy madaniyatning aks etishini,
turli xalq vakillarining lingvokultural tasavvurlarini o‘rganadi. Hozirgi zamon lingvistikasi
uchun umumtan olingan fakt shundaki, “lingvokulturalogiya – bu til va madaniyatning
o‘zaro bog‘liqligini va o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan, tizimli metodlar yordamida ularning til
va madaniy mazmunlarining birligi shaklida aks ettiradigan, zamonaviy ustuvorliklar va
madaniy
qadriyatlarni
inobatga
olgan
kompleks
ilmiy
fan”
[4, 36-37]. XX asrning boshidan beri ko‘plab ilmiy nazariyalar til va madaniyatning
ajralmas birligi g‘oyasiga asoslanadi. Madaniyatga nafaqat tilshunoslikka qoʻshni fan
sifatida, balki “...inson sirlarini, til va matn sirlarini anglab boʻlmaydigan” hodisa sifatida
qarala boshlandi [12]. Til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatni, bizningcha, quyidagicha
ta’riflash mumkin: kishilar bilan muloqot qiladigan ramzlar (belgilar) til, madaniyat esa
tilda mujassamlashgan ma’nolarning tarixan uzatilgan modelidir. V.V. Krasnix, o‘z
navbatida, lingvokulturologiyani “dunyoning milliy manzarasi, lingvistik ong va aqliy
tabiatning xususiyatlarini o‘rganish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan til va nutqda
madaniyatning namoyon bo‘lishi, aks etishi va fiksatsiyasini o‘rganadigan fan” deb
ta’riflaydi. lingual kompleks” [9]. Tadqiqotchi muloqotga lingvokognitiv yondashuvdan
foydalanishni taklif qiladi, chunki bu uning umumiy lingvistik jihatini ham, milliy jihatdan
aniqlangan komponentini ham tahlil qilish imkonini beradi [9].
Til – milliy madaniyatni ifoda etuvchi vosita. Har bir til o‘ziga xos madaniy kodlarga
ega bo‘lib, ular xalqning turmush tarzi, qadriyatlari va urf-odatlarini aks ettiradi [10]. Til
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
462
madaniyatning eng muhim kategoriyalaridan biridir, chunki insonning dunyoqarashi
aynan til orqali shakllanadi va ifodalanadi. Inson butun umri davomida til makonida
yashaydi. Vaholanki, til nafaqat vosita, balki u insonning shakllanadigan va yashaydigan
muhiti ham, hayotiy tajribasini belgilaydi. Hatto aytish mumkinki, inson go‘yo til ichida
yashaydi, doimo uning ta’sirini boshdan kechiradi. Til shunchaki inson dunyosi va uning
madaniyatini aks ettirmaydi. Tilning eng muhim vazifasi – u madaniyatni saqlab, uni
avloddan-avlodga yetkazadi. SHuning uchun ham til shaxs, milliy xarakter, xalq, millat
shakllanishida katta, hatto hal qiluvchi rol o‘ynaydi [6].
Konsept til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘lovchi nuqta sifatida qaraladi. U faqat
semantik ma’no bilan cheklanmay, insonning kognitiv faoliyatini ham qamrab oladi [13].
Konseptual tahlil – bu lingvokulturalogiyada asosiy tadqiqot metodologiyasi
hisoblanadi. U quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi (1-chizma):
Misol sifatida “uy” konseptini keltirish mumkin. O‘zbek tilida “uy” shaxsiy xotiralar
va oila bilan bog‘liq ma’nolarda ishlatilsa, ingliz tilida bu tushuncha ko‘proq funksional va
geometrik tasavvurlarga asoslanadi.
Vinokur G.O. taʼkidlaganidek, maʼlum bir madaniyat tilini oʻrgangan har bir tilshunos
oʻzi tanlagan til mahsulotiga mansub boʻlgan madaniyat tadqiqotchisiga aylanadi [3, 211].
Til xalq madaniyati, psixologiyasi va falsafasining manbai, xalq tarixi va ruhining beshigidir.
Hozirgi kunda umume’tirof etilgan nuqtai nazar shundan iboratki, har bir xalqning
madaniyati va tili ham umuminsoniy, ham milliy komponentlarni o‘z ichiga oladi. Dunyodagi
barcha odamlar yoki alohida madaniyat vakillari tomonidan bir xil tushuniladigan universal
ma’nolar madaniyatlararo muloqot uchun asos yaratadi, ularsiz madaniyatlararo tushunish
mumkin emas. Shu bilan birga, har qanday madaniyatda til, axloqiy me’yorlar, e’tiqodlar,
xulq-atvor xususiyatlari va boshqalarda mustahkamlangan o‘ziga xos madaniy ma’nolar
mavjud. Madaniyat birliklarini (yoki matnlarini) aniqlashda psixolingvistika va
lingvokulturologiya sohasidagi yetakchi mutaxassislar L.S. Vygotskiy tomonidan ishlab
chiqilgan “butunni birliklar bo‘yicha tahlil qilish” nazariy kontseptsiyasiga tayanadilar.
Muayyan tizimning birligi, deganda L.S. Vygotskiy “butunga xos bo‘lgan barcha asosiy
xususiyatlarga ega bo‘lgan va bu birlikning yanada ajralmaydigan tirik qismlari bo‘lgan tahlil
mahsulotini” tushuntiradi [6].
Konseptning aniqlanishi:
• Tadqiqotda asosiy konseptlar tanlanadi va ularning leksik-semantik
tahlili amalga oshiriladi.
Asosning aniqlanishi:
• Konseptning til vositalarida qanday ifodalanganini o‘rganish, uning
madaniyatdagi roli va semantik ko‘lamini aniqlash.
Qiyosiy tahlil:
• Turli tillardagi konseptlarning qiyosiy tahlili orqali lingvokultural
tafovutlarni aniqlash.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
463
Til inson tafakkuri va dunyo haqidagi tasavvurlari ifodalanadigan vosita bo‘lsa,
madaniyat ushbu tasavvurlarni shakllantiruvchi va ularni tarixiy hamda ijtimoiy
kontekstda uzluksiz ravishda yetkazuvchi tizimdir.
Kognitiv lingvistika til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatni o‘rganishda
konseptualizatsiya va verbalizatsiya jarayonlariga alohida e’tibor qaratadi. E. Pederson va
Y. Nyutsning ta’kidlashicha, konseptualizatsiya va verbalizatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni
chuqurroq tadqiq etish kognitsiyani tushunish uchun asosiy ahamiyatga ega [1]. Ushbu
jarayonlar madaniy qiymatlar, ramzlar va assotsiatsiyalar orqali ifodalangan
konseptlarning shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi.
Til madaniyatning asosiy qismidir, chunki u madaniyatni kodlash va uni avloddan-
avlodga yetkazishda vosita bo‘lib xizmat qiladi. L.O. Cherneyko (2001) fikricha, til va
madaniyatning o‘zaro ta’siri masalalari hanuzgacha hal etilmagan bo‘lib, bu sohadagi
tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Ushbu murakkab munosabatni o‘rganishda
konseptual tahlil va lingvokultural yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Konseptlar – inson ongining asosiy kognitiv birligi bo‘lib, ular til va madaniyatning
o‘zaro ta’sirini o‘rganishda kalit rol o‘ynaydi. V.V. Stepanov konseptni nafaqat tilning, balki
madaniyatning ham faktiga aylantiruvchi omillarni o‘z ichiga olgan fanlararo kategoriya
sifatida ta’riflaydi [13]. Ushbu omillar etimologiya, tarix, zamonaviy assotsiatsiyalar va
baholarni o‘z ichiga oladi.
Til va madaniyatning kognitiv jihatlarini o‘rganish nafaqat lingvistik bilimlarni
kengaytiradi, balki madaniyatni anglashning yangi usullarini ochadi. Ushbu yondashuv
lingvokultural tadqiqotlarni yanada boyitadi va madaniyatlararo muloqotning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Til va madaniyatni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Ularning o‘zaro bog‘liqligi uch
asosiy nuqtada namoyon bo‘ladi, birinchisi, madaniyatning tildagi akslanishi. Ko‘rinib
turibdiku, bunda har bir milliy madaniyat o‘z tilida namoyon bo‘lishi nazarda tutilmoqda.
Masalan, o‘zbek tilidagi maqol va matallarda xalqning urf-odatlari, qadriyatlari va
dunyoqarashi aks etadi. Ikkinchisi, madaniyatlararo muloqot, bunda til madaniyatlararo
aloqaning asosiy vositasi bo‘lib, turli xalqlar o‘rtasida o‘zaro anglashuvni ta’minlaydi.
So‘ngi kognitiv jarayonlarning milliy xususiyatlari bo‘lib, milliy tafakkur tilda o‘z ifodasini
topadi. Bu lingvistik birliklarning semantik va pragmatik xususiyatlarida yaqqol ko‘zga
tashlanadi.
XULOSA
Til va madaniyat o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, lingvokulturalogiya ushbu munosabatni
ilmiy asosda o‘rganish imkonini beradi. Konseptual tahlil esa milliy madaniyatning tildagi
aksini va til vositasida shakllangan kognitiv jarayonlarni chuqur anglashga yordam beradi.
Lingvokultural yondashuvlar tilning semantik boyligini va uning madaniy kodlarni
ifodalashdagi rolini yanada kengroq tadqiq qilish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Pederson E., Nuyts Y. Conceptualization and Verbalization in Language. –
Cambridge: Cambridge University Press, 1997. – 312 p.
2.
Wierzbicka A. Cross-Cultural Pragmatics. – Berlin: Mouton de Gruyter, 1991. – 485 p.
3.
Винокур Г. О. Избранные работы по русскому языку. — М.: Учпедгиз, 1959.
4.
Воробьев В.В. Лингвокультурология: теория и методы. – М.: Изд-во Рос. ун-
та дружбы народов, 1997. – 331 с.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
464
5.
Кабакчи В.В. Межкультурная коммуникация. – Санкт-Петербург: Союз,
1998. – 256 с.
6.
Казымова, Л. А. Язык и культура: к вопросу о специфике
лингвокультурологии / Л. А. Казымова. — Текст : непосредственный // Филология
и лингвистика. — 2018. — № 3 (9). — С. 19-22. — URL:
https://moluch.ru/th/6/archive/107/3767/
7.
Карасик В.И. Язык социального статуса. – Москва: Институт языкознания
РАН, 2002. – 192 с.
8.
Красных В.В. Этнопсихолингвистика и культурная лингвистика. – Москва:
Гнозис, 2002. – 368 с.
9.
Красных В.В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология. Лекционный
курс. – М.: Гнозис, 2002. – 284 с.
10.
Лотман Ю.М. Семиосфера. – Санкт-Петербург: Искусство-СПБ, 2000. – 704 с.
11.
Лучинина Е.Н. Лингвокультурология в системе гуманитарного знания //
Тверской государственный университет. Критика и семиотика. – Вып.7. – 2004. –
С.238-243.
12.
Маслова В.А. Лингвокультурология: Учебное пособие для студентов
высших учебных заведений. – М.: Издат. центр «Академия», 2001. – 208 с.
13.
Степанов Ю.С. Концепт. – Москва: Гнозис, 1997. – 280 с.
14.
Хайтов И. Концептология в узбекской лингвистике. – Ташкент: Фан, 2010.
– 230 с.
15.
Чернейко Л.О. Когнитивные аспекты лингвистики. – Москва: Высшая
школа, 2001. – 352 с.
