Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic interpretation of distinctive features of online
communication tools
Dildor OTAJONOVA
1
Chirchik State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
15 November 2024
This study examines the linguistic features of online
communication platforms and their ramifications for
contemporary linguistics. The swift advancement of digital
technology has converted online communication into a crucial
domain of linguistic research. Legal documents, SMS exchanges,
and emails are analysed for their conciseness and uniformity,
which complicates the determination of authorship and
contextual
interpretations.
Moreover,
polycode
texts,
distinguished by their semantic and pragmatic intricacies,
provide analytical hurdles in internet-based communication.
The study emphasises the influence of online communication
on social relationships and information security. In Uzbekistan,
the protection of personal data and the reduction of negative
impacts from online communication on public awareness are
prioritised in official policy. The article explores the hybrid
characteristics of online language, whereby verbal and
nonverbal components, including emojis, stickers, and
animations, are crucial in expressing emotional and contextual
significances.
The
inquiry
examines
the
distinctive
characteristics of digital texts, such as their multimodality,
interactivity, and inclination towards clip thinking, which
prioritises fragmentary and visual information processing.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6-pp239-248
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
internet communication,
linguistic analysis,
digital literacy,
polycode texts,
multimodality,
information security,
clip thinking,
verbal and nonverbal
communication,
emojis and stickers,
online interaction dynamics.
1
(PhD), Associate Professor, Chirchik State Pedagogical University. E-mail: dildorotajonova1986@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
240
Nutqiy internet aloqa vositalarining o’ziga xos
xususiyatlarining lingvistik talqini
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
internet aloqasi,
lingvistik tahlil,
raqamli savodxonlik,
polikod matnlar,
ko‘pkodlik,
axborot xavfsizligi,
klip fikrlash,
og‘zaki va yozma bo‘lmagan
muloqot,
emojilar va stikerlar,
onlayn muloqot dinamikasi.
Ushbu maqola internet aloqa platformalarining lingvistik
xususiyatlari va ularning zamonaviy tilshunoslikdagi ahamiyati
masalasini o‘rganish bilan bog‘liq. Raqamli texnologiyalarning
tezkor rivojlanishi internet aloqasini tilshunoslik tadqiqotlari
doirasida muhim yo‘nalishga aylantirdi. Huquqiy hujjatlar, SMS
yozishmalar va elektron xatlar qisqaligi va bir xilligi tufayli
mualliflikni aniqlash va kontekstual tahlil jarayonlarini
qiyinlashtiradi.
Shuningdek,
semantik
va
pragmatik
murakkabliklari bilan ajralib turadigan polikod matnlar internet
aloqasi tahlillari uchun murakkab vazifalarni keltirib chiqaradi.
Shuningdek, ishda internet aloqasining ijtimoiy munosabatlar
va axborot xavfsizligiga ta’sirining ahamiyati xususida fikr
yuritiladi. O‘zbekistonda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va
internet aloqalarining ommaviy ongga salbiy ta’sirini
kamaytirish davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biridir.
Ushbu maqolada internet tilining gibrid xususiyatlarini
o‘rganilib, uning og‘zaki va yozma bo‘lmagan komponentlari –
emojilar, stikerlar va animatsiyalarning emotsional hamda
kontekstual mazmunni ifoda etishdagi ahamiyati yoritilgan.
Axborotni fragmental va vizual idrok etishga asoslangan holda
raqamli matnlarning ko‘pkodlik, interaktivlik va "klip fikrlash"ga
moyillik kabi o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilingan.
Лингвистическая
интерпретация
уникальных
особенностей речевых интернет-коммуникационных
средств
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интернет-коммуникация,
лингвистический анализ,
цифровая грамотность,
поликодовые тексты,
мультимодальность,
информационная
безопасность,
клиповое мышление,
устное и невербальное
общение,
эмодзи и стикеры,
динамика онлайн-
коммуникации.
Статья посвящена исследованию лингвистических
особенностей интернет-коммуникационных платформ и их
значимости в современной лингвистике. Быстрое развитие
цифровых
технологий
превратило
интернет-
коммуникацию в одно из ключевых направлений
лингвистических
исследований.
Краткость
и
стандартизированность текстов юридических документов,
SMS-сообщений и электронных писем создают трудности
для определения авторства и проведения контекстного
анализа.
Дополнительно,
поликодовые
тексты,
характеризующиеся
сложной
семантической
и
прагматической структурой, усложняют процесс анализа
интернет-коммуникации.
В
статье
рассматривается
влияние
интернет-коммуникации
на
социальные
отношения и вопросы информационной безопасности. Для
Узбекистана
приоритетными
направлениями
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
241
государственной политики являются защита персональных
данных и минимизация негативного воздействия интернет-
коммуникации на массовое сознание. Особое внимание
уделяется гибридным характеристикам интернет-языка,
включая устные и невербальные компоненты, такие как
эмодзи, стикеры и анимации, которые играют важную роль
в
передаче
эмоционального
и
контекстуального
содержания. Также анализируются ключевые особенности
цифровых текстов: мультимодальность, интерактивность и
склонность к «клиповому мышлению», формируемому на
основе фрагментарного и визуального восприятия
информации.
KIRISH
Zamonaviy axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi internet aloqalari va
elektron matnlarni tilshunoslik tadqiqotlarining dolzarb yo‘nalishiga aylantirdi. Huquqiy
matnlar, SMS yozishmalar va elektron pochtalar muallifligini aniqlash ularning
standartlashgan va qisqa xarakterlari tufayli qiyinchilik tug‘diradi. Polikod matnlarning
semantika va pragmatikasi internet aloqalarida sezilarli o‘zgarishlarga duch keladi, bu
tahlil jarayonini yanada murakkablashtiradi.
Internet aloqalari inson ijtimoiy munosabatlari va axborot xavfsizligiga katta ta'sir
ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda shaxsiy axborot xavfsizligini ta'minlash va internetning
ommaviy ongga salbiy ta'sirini kamaytirish davlat siyosatida ustuvor vazifa etib
belgilangan. Axborotni qabul qilish va tarqatish usullari jamiyatda yangi tafakkur
modellari, xususan, yuzaki idrok etishga asoslangan klip fikrlash fenomenini
shakllantirmoqda. Internet aloqalari va elektron matnlarning semantik va pragmatik
tahlili zamonaviy tilshunoslikning muhim yo‘nalishi bo‘lib, axborot xavfsizligi va ijtimoiy
munosabatlarning barqarorligini ta'minlash uchun dolzarb ahamiyatga ega. Bunday
tadqiqotlar jamiyatda axborotni idrok etishning zamonaviy mexanizmlarini chuqurroq
tushunishga xizmat qiladi.
Sud-lingvistik ekspertiza uchun elektron matnli xabarlarning noverbal tarkibiy
qismlarining semantikasi va pragmatikasini o‘rganishning dolzarbligi internet-ommaviy
axborot vositalarida zamonaviy aloqa vositalarini rivojlantirishda yuqori darajadagi
dinamiklik bilan bog‘liq bo‘lib, polikod matnining semantik tushunchasini sezilarli
darajada o‘zgartirishi mumkin, bu esa mutaxassisning semantik «shifrini ochish bo‘yicha
ishini qiyinlashtiradi». Internetdan foydalangan holda foydalaniladigan elektron ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, chatlar va forumlar bugungi kunda dunyoning eng
rivojlangan mamlakatlari aholisining kundalik hayotining bir qismiga aylandi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Muayyan shaxsning yozma nutqi xususiyatlarining informatsion ahamiyatini
aniqlash juda qiyin, bu faqat ehtimol shaklda mumkin; Ekspert amaliyotida huquqiy
matnlar muallifini aniqlashning alohida holatlari mavjud, ularning hajmi kamida 6 bet.
Shuningdek, SMS yozishmalar matnlari ham ularning muallifini aniqlash nuqtayi
nazaridan ham, tahdidlar, haqoratlar va h.k.larning mavjudligi nuqtai nazaridan ham tez-
tez lingvistik tadqiqotlar obyektiga aylanadi. Ularni o‘rganishdagi qiyinchiliklar ularning
qisqaligi, matnning mantiqiy to‘liqligi yo‘qligi bilan bog‘liq, bayonotlar, so‘kinish
so‘zlarning mavjudligi va boshqalar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
242
Raqamli media va internet aloqalari axborot-kommunikasiya texnologiyalari (ICT)
rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, insonlar orasida muloqot qilish, yozish va
ma'lumotni qabul qilishning yangi lingvistik o‘zgarishlarini yuzaga keltirdi. Jones va
Hafner [6] tomonidan ishlab chiqilgan "raqamli savodxonlik" tushunchasi shundan
iboratki, bu faqatgina kognitiv yoki texnik ko‘nikma emas, balki ijtimoiy amaliy
jarayonlarda ijodiy ishtirok etish qobiliyatidir. Raqamli savodxonlik matnlar bilan ishlash
va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishdagi lingvistik va pragmatik kompetensiyani o‘z
ichiga oladi. Internet aloqasi kontekstida matnlar endi an'anaviy bosma shakldagidek
qat'iy tartibda emas, balki o‘quvchining mantiqiy yo‘naltiruviga mos holda o‘qiladi.
Masalan, o‘quvchi sayqallangan gipertekst tizimi orqali ma'lumotni faqatgina o‘zini
qiziqtirgan qismdan olishi mumkin. Askehave va Nielsen [1] bu jarayonni "raqamli janrlar"
nazariyasida tavsiflab, raqamli matnlarni "janr" va "medium" sifatida tavsiflaydilar.
Ularning fikricha, bunday matnlarni anglash ikki funksional rejimni o‘z ichiga oladi:
O’qish rejimi – matnning ritorik va vizual strategiyalari yordamida uning
kommunikativ maqsadlarini amalga oshiradi. Bu jarayonda matnning semantik va leksik
konstruksiyalari asosiy rol o‘ynaydi.
Navigatsiya rejimi – matn ichidagi giperhavolalar va tashqi havolalar orqali
ma'lumotga erishishning pragmatik vositalarini ta'minlaydi. Bu rejim o‘quvchining
interaktivlik darajasini oshiradi. Internet aloqalaridagi matnlar janrining gibrid xarakteri
ularni ikki tomonlama vazifada ko‘radi: matn qabul qiluvchisi o‘quvchi sifatida semantik
mazmunni tushunadi, shuningdek, gipertekst orqali muloqotni boshqaruvchi navigator
sifatida ishtirok etadi [1] (Askehave va Nielsen, 2005, 128-bet).Elektron pochta matnlari
muallifini aniqlash, shuningdek, xatolarni avtomatik tuzatish mavjudligi, bir nechta shaxs
tomonidan kompilyatsiya qilish imkoniyati, qiyosiy tadqiqot uchun taqdim etilgan
namunalarning yetarli emasligi bilan tahlil jarayoni murakkablashadi. Ko‘rsatilgan
obyektlar tahlil uchun taqdim etilgan matn hajmiga, uni tuzish xususiyatlariga, qiyosiy
materialning mavjudligiga bog‘liq.
Martin internetdagi matnlarning xususiyatlari va kommunikativ vazifalarini
lingvistik tahlilga tortgan, shuningdek, uning ta’kidlashicha, “axborot va kommunikatsiya
texnologiyalari (ICT)ning takomillashuvida albatta internet muloqot nutqiga o’z ta’sirini
ko’rsatadi” [3].
Jaidev [5] tomonidan olib borilgan tadqiqotda ijtimoiy tarmoqlar va kod-mixed
matnlardagi tahqirlovchi nutqlarni aniqlashda lingvistik va klassifikatsiya modellaridan
foydalanilgan bo’lib, tilshunoslik va madaniyatlararo muloqot nuqtai nazaridan muhim
ilmiy asos sanaladi. Ta’kidlash joizki, kod-mixed matnlarda ifodalangan bir necha til
unsurlarida tahqirlovchi xususiyatning mavjudligini aniqlash va kontekstual mazmunni
idrok etish o’ziga xos leksik, grammatik, semantic tahlillarni amalga oshirishni talab etadi.
Hahijary va Sabiqlarning fikricha, tiktok singari platformalarda alay (internet
tilining bir ko‘rinishi) tilining qo’llanilishi va muloqotga ta’si internetdagi til va muloqot
jarayonining evolyutsiyasini aniqlashda muhim omil hisoblanadi [9].
Ma’lumki, texnologiyalarning taraqqiy etishi tilning leksik qatlamining boyishiga
sabab bo’ladi va bu albatta tilga o’zlashayotgan har bir so’zning kodifikatsiyalanishini
ta’minlashda uni chuqur o’rganishni talab etadi. Bu borada Mendes internet tilidagi yangi
neologizmlarning shakli va mazmunini lingvistik tahlil qilishni taklif etadi [10]. Bizning
jamiyatimiz bu masalada istisno emas va bugungi kunda mobil qurilmalarning keng
tarqalishi va mavjudligi bilan ajralib turadi. Fuqarolar mobil gadjetlardan nafaqat ovozli
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
243
aloqa vositasi, balki elektron pochta orqali yozma xabarlar yuborish, messenjerlar, chatlar,
forumlar va hokazolarda muloqot qilish uchun ham tobora ko‘proq foydalanmoqda.
Elektron aloqa, aloqa shakliga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, og‘zaki nutqni almashtirdi, kuchni
tejashga yordam berdi va matnni piktogramma, stiker va animatsiyaga qisqartirdi.
Masaya Mochizukining e’tirof etishicha, “internet maydonida lingvistik unsurlarni
ajratib olish va ulardan nutqiy muloqotda unumli foydalanish axborot texnologiyalari
xususidagi bilimni talab etadi”[11].
Mashhur filolog Maksim Krongauzning fikricha, yozma nutq og‘zaki nutqdan ko‘ra
ancha ommalashgan: “Bugungi kunda yozma nutqning bunday kengayishi, odamga og‘zaki
munosabatda bo‘lish uning zimmasiga o‘ziga xos yuk, tashvish, balki tajovuz sifatida qabul
qilinadi. Internetda, garchi biz yozma tildan foydalansak ham, bu bizning nutq tilimizga
mos keladigan jonli muloqotdir. Suhbatlashganimizda, biz deyarli hech qachon murakkab
jumlalarni, qatnashuvchi va qo‘shimchali iboralarni ishlatmaymiz va agar qilsak, bu juda
kam uchraydi. Internetning zamonaviy tili o‘z tuzilishiga ko‘ra ko‘proq og‘zaki tildir” [7].
Boshqa tomondan, yozma internet aloqasi sohasiga o‘tayotganda, tajovuzkor kulgi,
animatsiya, stiker yoki boshqa piktogramma niqobi ostida o‘zining haqiqiy his-
tuyg‘ularini, niyatlarini, hissiy holatini yashirish va hatto o‘z ovozi va ma’nosini bildirish
imkoniyatini oladi. Intonatsiya og‘zaki muloqot paytida chiqishi mumkin.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va ularning ijtimoiy munosabatlarning
barcha sohalariga kirib borishi nafaqat til va nutq aloqalarining o‘zgarishi, balki shaxs,
jamiyat va davlat xavfsizligiga ta’sir qiluvchi yangi hodisalarning paydo bo‘lishi bilan ham
bog‘liq. O‘zbekiston milliy xavfsizligini ta’minlash va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni
ta’minlash bo‘yicha davlatning ustuvor vazifalari qatorida internet-ommaviy axborot
vositalarida shaxsiy axborot xavfsizligini ta’minlash muammosi ham qayd etilgani bejiz
emas. Bundan tashqari, Respublikamizning Axborotni rivojlantirish strategiyasida
internet aloqalarining odamlarning ommaviy ongiga salbiy ta’siri qayd etilgan. Zamonaviy
texnologiyalarning rivojlanish sur’atlari, axborotni yaratish, qayta ishlash va tarqatish
ko‘pchilikning bilimlarni o‘zlashtirish va qo‘llash imkoniyatlaridan sezilarli darajada oshib
ketdi. Atrofdagi dunyoni internet orqali ilmiy, ta’lim va madaniydan ko‘ngilochar va
ma’lumotnomaga o‘tishi idrok etishning yangi modelini - klip fikrlash deb ataladigan
vosita, uning xarakterli xususiyati axborotni ommaviy yuzaki idrok etishdir. Axborot
olishning ushbu shakli odamlarning qarashlari va afzalliklariga ta’sir qilishni
soddalashtiradi, o‘rnatilgan xatti-harakatlar modellarini shakllantirishga yordam beradi,
bu esa axborotni tarqatish texnologiyalariga ega bo‘lgan davlatlar va tashkilotlarga
iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga erishishda ustunlik beradi.
Internetning imkoniyatlari tufayli foydalanuvchilar matn va vizual ma’lumotlarni
internetda osongina joylashtirishlari va ularni cheksiz ko‘p odamlar uchun ochiq qilishlari
mumkin, bu ularga ekstremal qarashlar, g‘oyalar va qarashlarni targ‘ib qilish, o‘z
izdoshlarini jalb qilish, guruhlar yaratish va tashkil etish, manfaatlar jamiyatlari, jumladan,
qonun, axloq va axloq qoidalariga zid bo‘lgan, tuhmat va ekstremistik materiallarni
tarqatish imkonini beradi. Interaktivlik va foydalanuvchilar o‘rtasida tezkor, anonim
ma’lumot almashish imkoniyati tajovuzkorlarga noqonuniy maqsadlarga erishish uchun
axborot va telekommunikatsiya tarmog‘idan faol foydalanish imkonini beradi.
METODOLOGIYA
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
244
Internet maydonida yaratilgan yoki aks etgan til birliklarining tahlil metodologiyasi
quyidagi xusussiyatlarni inobatga olishni talab etadi:
– tematik shartlilik (mazmun muayyan mavzu atrofida jamlangan);
– vaziyatning shartliligi (muloqotning tegishli sohasiga xos bo‘lgan aniq
kommunikativ vaziyatda amalga oshirish);
– dinamizm (mavzu bir xil kommunikativ vaziyatda ham o‘zgarishi mumkin,
nutqning ohangini o‘zgartirish mumkin); - ijtimoiy yo‘nalish;
– heterojen tuzilish;
– ixtiyorsizlik, chegaralarning noaniqligi.
Kontent nuqtai nazaridan, kommunikativ vaziyatlar va tematik uyg‘unlik
(bog‘lanish) internet aloqasining yaxlitligi belgilari sifatida harakat qilishi mumkin, va
emotsional va boshqa noverbal signallar (suhbatning tugashini ko‘rsatish uchun xizmat
qilish, pauza qilish, boshqa mavzuga o‘tish, emotsional ta’sir ko‘rsatuvchi) va boshqalar
rasmiy ko‘rsatkichlar sifatida harakat qilishi mumkin. Internet-muloqot nafaqat og‘zaki
va yozma nutq shakllarining gibrididir - bu og‘zaki va yozma nutq shakllarining
xususiyatlarini o‘zida mujassam etgan, shuningdek, kompyuter texnologiyalarining
ta’sirini aks ettiruvchi tilning mavjudligi va faoliyatining yangi shaklidir. Umuman
olganda, internet aloqasining quyidagi xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
virtuallik; makon va vaqtdagi masofa; vositachilik (texnik vositalar yordamida amalga
oshirilganligi sababli); intertekstuallik; kreolizatsiya/polikod; obrazli-vizual va obrazli-
yeshituvchi komponentlarning birikmasi; xayoliy; anonimlik; tarmoq; gipermatnlilik;
multimedia; multimedia; multimodallik; ko‘p tillilik; muloqotning og‘zaki va yozma
xarakteri; xabarni vizual idrok etishga e’tibor berish; klip tafakkuriga yo‘naltirilganlik
[4].
Klipli
fikrlash
lingvistik
minimalizmi
va
nutqiy
chegarasi
sifatida
piktogrammalardan foydalanish orqali qoplanadi. Bu, aslida, kognitiv uslub bo‘lib, u
“obyektlarning o‘zaro munosabatlarini hisobga olmasdan ko‘plab turli xossalarini aks
ettirish jarayoni, parchalangan axborot oqimi, mantiqsizlik, kiruvchi axborotning
heterojenligi, axborot bo‘laklari o‘rtasida o‘tishning yuqori tezligi, shuningdek,
atrofimizdagi olamni holistik idrok etmasligi bilan xarakterlanadi” [8].
Bundan tashqari, piktogrammalar tili alifbo belgilari tilidan ancha qadimgi; shuning
uchun klip tafakkuriga ega bo‘lgan odam uchun ma’lumotni harflar, raqamlar va
formulalar emas, balki tasvir shaklida idrok etish osonroq. Maksim Krongauz tinish
belgilari, kulgichlar va stikerlar haqida fikr yuritganda ham ushbu hodisaga e’tibor
qaratadi. Sud-lingvistik ekspertiza uchun ushbu obyektlarning o‘ziga xos xususiyatlarini
tushunish uchun muhimligini hisobga olgan holda, men butun iqtibosni keltiraman.
“Emojilar muloqotning juda muhim elementiga aylandi. Tabassum odatda gap oxirida
qo‘yiladi - aslida u shunchalik odatiy holga aylanganki, uning yo‘qligi tashvish uyg‘otadi.
Stiker va emoji lingvistik belgilar emas. Agar, aytaylik, tabassum hali ham tinish
belgilarining funksiyalarini, qayyerda dir intonatsiya funksiyalarini bajaradigan belgi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
245
bo‘lsa, unda stikerlar bilan vaziyat boshqacha: ular matnga kiritilmagan, lekin to‘liq xabar
sifatida alohida mavjud. Bundan tashqari, ularning har biri turli yo‘llar bilan o‘qilishi
mumkin. Men stikerni bitta so‘z sifatida talqin qila olaman, uni butun bir ibora sifatida
talqin qila olaman, unga butun matnni o‘qiyman, lekin stiker uchun kanonik o‘qish yo‘q”
[7].
NATIJALAR
Tarmoqdagi muloqot bugungi kunda ommaviy axborot vositalarining ijtimoiy
hayotining bevosita qismi bo‘lib, boshqa turdagi munosabatlar rivojlanadigan yangi
axborot muhitini shakllantiradi. Ushbu aloqa formati odamlarning joylashuvi bilan aloqani
yo‘q qilishga imkon beradi. Bu hodisa jamiyatga axborot texnologiyalarining kirib kelishi
va ularga ta’siri bilan bog‘liq. Bunday innovatsiyalar aloqa jarayonini transchegaraviy deb
belgilaydi. Internet aloqasi yordamida o‘xshash manfaatlar va qadriyatlar bilan
birlashtirilgan yangi guruhlar shakllanadi. Internetda yangi aloqa tizimini
shakllantiradigan odamlar bir vaqtning o‘zida o‘zlarining me’yorlari, xatti-harakatlari
qoidalari, sanksiyalar, hissiy stress va suhbatdoshning holatiga asoslangan internet-
muloqot turini yaratadilar [4].
Internet aloqasining mohiyati shundan iboratki, subyektlar aloqaning 2 qarama-
qarshi tomoniga ega: ma’lumot yuborish va xabar olish. Bundan xulosa qilishimiz
mumkinki, bu jarayon o‘zaro yoki ikki tomonlama [6]. Internet aloqasi 4 toifaga bo‘linadi:
1) Asinxron yakkama-yakka aloqa (elektron pochta)
2) «Ko‘pdan ko‘pga» asinxron aloqa (pochta jo‘natmalari, bildirishnomalar, kirishni
tasdiqlash talablari, ya’ni ma’lum bir mavzuga tegishli xabarlar)
3) Muayyan mavzu - o‘yinlar, suhbatlar bo‘yicha shakllanadigan sinxron yakkama-
yakka muloqot.
4) Asinxron aloqa, bu yerda suhbatdosh ma’lumot olish uchun saytlarni qidirishga
e’tibor beradi. U “birma-bir”, “bir va boshqalar” (veb-sahifalar) formatida amalga oshiriladi
[6].
Muloqot jarayonida ma’lum shaxsiy ma’lumotlarni va, ehtimol, suhbatdoshning
fotosuratini olish imkoniyati mavjudligini hisobga olsak, bu suhbatdoshni aniqlash uchun
juda oz. Aksariyat hollarda ushbu muloqot formati haqiqatga mos kelmaydigan
ma’lumotlarning ifodasidir. Ma’lumotlari tekshirilishi mumkin bo‘lmagan adresatlarga
murojaat qilishning anonimligi tufayli jinoiy javobgarlik, psixologik va ijtimoiy xavflilik
darajasi - me’yoriy emaslik, mas’uliyatsizlik, haddan tashqari emansipatsiya - kamayadi.
Shu sababli, anonim odam o‘z fikrlarini ifoda etish erkinligini his qilishi mumkin, bu
qonunga mos kelmaydi - masalan, tahdid, tuhmat, haqorat.
• Adresatning kerakli shaxsiy fazilatlari to‘plami bilan sintezda suhbatdoshga
nisbatan o‘rnatilgan fikrning shakllanishiga stereotiplarning ta’siri.
• Suhbatdoshlar o‘rtasida muloqot va aloqa o‘rnatish uchun erkin qaror.
• Xabarning emotsional uzatilishining to‘liqligining nomukammalligi. Ammo shuni
aytish kerakki, axborot texnologiyalari 2021-yilda shunday darajaga yetdiki, noverbal
aloqa vositalari muloqot ishtirokchilariga o‘zlarining emotsional holatini ifodalashning
barcha usullaridan – grafik va animatsion elementlardan foydalanish imkonini beradi.
• Haqiqiydan farq qiladigan xatti-harakat niyati - tarmoqdan tashqarida.
Suhbatdosh turli yutuqlar va rollar bilan boshqa shaxsni yaratishga harakat qiladi. Internet
aloqasining tabiati uning turiga qarab farq qilishi mumkinligini hisobga olish kerak.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
246
Blog. Virtual makonda bugungi kunda blogosfera faoliyatning turli sohalari:
tilshunoslik, semantika, psixologiya, sotsiologiya bo‘yicha ko‘plab olimlarning tadqiqot
obyektiga aylanmoqda. Buning sababi, blog yuritish nutq xususiyatlariga ega bo‘lgan
internet aloqasining maxsus turidir. Bloglar tuzilishi ommaviy auditoriya bilan o‘zaro
aloqani o‘z ichiga oladi, bu yyerda o‘z nutqini har qanday shaklda (video, matn, audio,
audiovizual) amalga oshirish va ifodalash uchun quyidagi operatsiyalar amalga oshiriladi
- joylashtirish, sharhlash, o‘qish, tahrirlash, kopirayter, matn mahsuloti, skript yaratish,
effektlarni qo‘llash va hokazo. Bunday harakatlar bloggerning shaxsiyat tizimini yaratadi,
shu bilan birga uni individual lingvistik shaxs sifatida belgilaydi. Shuni ta’kidlash kerakki,
bloglar rasmiy va norasmiy internet nutqida mavjud bo‘lishi mumkin. Muallif-bloggerning
fikrlarini yerkin ifodalash shaklda, cheklovlarsiz, belgilangan me’yorlar va qoidalarsiz -
norasmiy bloglarsiz amalga oshirilishi mumkin. Bundan tashqari, blogger potensial
auditoriyaga - talabalarga, masalan, professional muloqotning manzilchisi rolida
mutaxassis sifatida namoyon bo‘lishi mumkin [2].
Ijtimoiy tarmoqlar. Ushbu turdagi nutq internet aloqasi boshqalar orasida eng
dolzarb hisoblanadi. Muloqot xususiyatlari ijtimoiy tarmoqlarning funksiyalarida yotadi:
ishtirok etish va shaxsiy axborot guruhlarini yaratish, do‘stlar bilan shaxsan va suhbat
formatida yozishmalar, tematik guruhlarda kontentni muhokama qilish, sharhlar yaratish,
shaxsiy sahifangizni saqlash, podkastlar va kliplar yaratish. Ijtimoiy tarmoqlar nafaqat
foydalanuvchilar o‘rtasidagi muloqotga e’tibor qaratadi, balki real hayotning analogidir.
Elektron pochta. Elektron pochta (ingliz tilidan email, e-mail, electronic mail) - bu
taqsimlangan (shu jumladan global) kompyuter tarmog‘i orqali elektron xabarlarni
(«harflar» yoki «yelektron harflar» deb ataladi) jo‘natish va qabul qilish texnologiyasi va
xizmatlari. Elektron pochtaning mohiyati shundan iboratki, adresat faylga (manzil
maydoniga) joylashtirilgan matnni istalgan vaqtda qabul qiluvchi tomonidan keyingi
o‘qish uchun belgilangan va ro‘yxatdan o‘tgan manzilga yuboradi.
Internet suhbatlari. Chat (inglizcha chat - suhbat, suhbatlashish, suhbatlash) - real
vaqt rejimida kompyuter tarmog‘i orqali xabar almashish vositasi, shuningdek, bunday
muloqotni tashkil qilish imkonini beruvchi dasturiy ta’minot. Chatlarning asosiy xususiyati
real vaqt rejimida yoki unga yaqin muloqot bo‘lib, suhbatni forumlardan va boshqa
vositalardan ajratib turadi. Yendi chatlarda suhbatdoshning kayfiyatini aks ettiruvchi va
yetkazuvchi stikerlar, kulgichlar, emodzilar, gif va rasmlarni yuborish orqali his-
tuyg‘ularingizni ifodalash mumkin.
MUXOKAMA
Onlayn muloqotda noverbal muloqot rasmiy va norasmiy bo‘lishi mumkin. Birinchi
tur me’yoriy va tartibga solinadigan kommunikativ vaziyatga xosdir. Cheklovlarning
yo‘qligi, hissiy boylik, tarkibiy murakkablik - norasmiy muloqot uchun xususiyatlar, bu
yerda suhbatdoshlarning his-tuyg‘ulari, temperamenti va kayfiyati alohida ahamiyatga
ega.
Internetda muloqotning norasmiy va rasmiy aloqa turlari mavjud bo’lib, ularning
o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olishda ularni belgilovchi omillar quyidagilardan iborat:
1) Platforma. Bu xaridor tovarni yetkazib berish tafsilotlarini muhokama qilish
uchun sotuvchi bilan bog‘lanadigan onlayn-do‘kon bo‘lishi mumkin. Albatta, bu misol
sotuvchining xatti-harakatlarining ma’lum bir modeli bilan chegaralangan aloqaning
rasmiy xususiyatini ko‘rsatadi - «Siz» kabi so‘z va iboralardan foydalanish; «Salom!»;
«Buyurtmangiz uchun rahmat» va boshqalar. Ammo VK ijtimoiy tarmog‘ida, forumlarda,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
247
striming xizmatlarida, messenjerlarda aloqaning boshqa formati allaqachon mavjud -
yerkinroq va qabul qiluvchiga ijtimoiy mas’uliyatsiz.
2) Adresat. Adresatga qarab xabarning shakli va, albatta, mazmuni rasmiy aloqa
talablariga muvofiq tuziladi. Masalan, agar o‘qituvchiga, axloqiy me’yorlar nuqtayi
nazaridan xat kerak bo‘lsa, bunday xatning sarlavhasida ilmiy daraja va lavozimni
ko‘rsatish kerak. Me’yoriylik yuridik, davlat, shahar va jamoat tashkilotlarining tibbiyot
xodimlariga yuborilgan xabarlarida mavjud. Ammo do‘stlar va tanishlar bilan
yozishmalarda muloqot formati butunlay boshqacha bo‘ladi. Ushbu paragrafda siz har bir
bosqichda muloqot qilish vaqtini belgilaydigan «vaqt» kabi toifani ham kiritishingiz
mumkin: notanishlik, adresat bilan tanishish, munosabatlarni o‘rnatish va saqlash, do‘stlik,
dushmanlik, nafrat, hurmat va boshqalar, va hokazo. Suhbatdosh bilan muloqotning turli
bosqichlarida og‘zaki internet aloqasi formati o‘zgarishi mumkin.
XULOSA
Nutq internet aloqasi og‘zaki va noverbal xarakterga ega. Zamonaviy axborot muhiti
ko‘rinadigan tasvirlar dunyosi bo‘lganligi sababli, rasm, tasvir, belgi osonroq, qulayroq,
tushunarli aloqani ifodalaydi, biz internet aloqasining noverbal vositalariga to‘xtalamiz.
Og‘zaki nutq internet aloqasi emoji, gif animatsiyasi, kulgichlar, stikerlar, o‘zingizning
imzoingiz va fotosuratingiz (masalan, selfi) va hatto suhbatdoshning ma’lum bir vaqtda
kayfiyatini ko‘rsatish uchun memlar bilan birga bo‘lishi mumkin. Keyingi bobda biz
bunday muloqotda animatsiya va grafik elementlardan foydalanishni batafsil ko‘rib
chiqamiz.
Shunday qilib, nutq internet aloqasi ko‘p qirrali kognitiv-sotsiologik jarayon bo‘lib,
unda kommunikatorlar bir xil yoki turli til darajalarining vakillari bo‘lib, tarmoq orqali
o‘zlarining ham, boshqa shaxsni ham ifodalashlari mumkin. Internetdagi muloqot
suhbatdoshlar ongini stereotiplashtirishga asoslangan bo‘lib, u bilan muloqot qiladigan
boshqa odam haqidagi g‘oyasi og‘zaki va noverbal elementlar asosida shakllanadi.
Internetda muloqotni yaratish sababi kommunikatorga ta’sir qiluvchi shaxsning individual
xususiyatlari va uning ijtimoiy muhiti bilan belgilanadi. Rasmiy va norasmiy aloqa formati
yesa, 2 omilga bog‘liq bo‘lishi mumkin: aloqa platformasi va qabul qiluvchi. Norasmiy
formatda noverbal aloqa vositalari rasmiy formatga qaraganda ko‘proq qo‘llaniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Askehave, I., & Nielsen, A. E. (2005), Digital genres: a challenge to traditional genre
theory. Information Technology & People, Vol. 18 No. 2, pp. 120–141.
https://doi.org/10.1108/09593840510601504
2.
Бирюкова Е. А. Интернет-коммуникация как средство межкультурного
общения: жанровые и языковые особенности // Язык. Словесность. Культура. 2014.
№ 6. – С. 75-98.
3.
Estela Priyasha García Martín. An Exploratory Analysis of Citizen Science Web
Texts: Understanding A Digital Genre in its Two Dimensions. Repositorio de la Universidad
de Zaragoza – Zaguan http://zaguan.unizar.es
4.
Jaidev R. How pedagogical blogging helps prepare students for intercultural
communication in the global workplace // Language & Intercultural Communication.
2014. Vol. 14. Issue 1. P. 132-139.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
248
5.
Jaidev K. Offensive Text Detection: Exploring Traditional Classifiers, Ensemble
Models, and Kolmogorov Arnold Networks in Code-Mixed Tamil-English Text. EasyChair
Preprint. – 2024.
6.
Jones, R. H., & Hafner, C. A. (2021). Understanding Digital Literacies: A Practical
Introduction. Routledge.
7.
Лассвелл Г. Структура и функции коммуникации в обществе // Назаров
М.М. (ред.) Массовая коммуникация в современном мире: методология анализа и
практика исследований. М., 1999. С. 131-138.
8.
Свиридова Л.В. Перспективы развития судебной лингвистической
экспертизы/ X.Sulaymonova nomidagi respublika sud ekspertizasi markazining 70
yilligiga bag‘ishlangan “Sud ekspertizasi: Kecha va bugun” ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari 30-iyun – 1-iyul 2021-yil
9.
https://ppjp.ulm.ac.id/journal/index.php/MC/article/view/20059/10732
10.
https://periodicos.ufjf.br/index.php/veredas/article/view/45189
11.
https://www.frontiersin.org/journals/language-
sciences/articles/10.3389/flang.2024.1506509/abstract
