Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The concept of "Guest" in the Uzbek language and its
etymology
Zilolakhon UMAROVA
1
Andijan State University, University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This article is dedicated to studying the etymology, cultural
and historical roots of the concept of "guest" in the Uzbek
language. The role of the concept of a guest in the social life,
values, and customs of the Uzbek people is analyzed. The origin
of the word "guest" is explained based on scientific sources. The
values of hospitality in the national traditions of the Uzbek
people are also highlighted. The article shows the importance of
hospitality in the national identity of our people and highlights
its place in today's cultural life.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
concept of a guest,
etymology,
hospitality,
Uzbek values,
Eastern culture,
social values.
O‘zbek tilida “Mehmon” tushunchasi va uning etimologiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Mehmon tushunchasi,
etimologiya,
mehmondo‘stlik,
o‘zbek qadriyatlari,
sharq madaniyati,
ijtimoiy qadriyatlar.
Ushbu maqola o‘zbek tilida “mehmon” tushunchasining
etimologiyasi, madaniy va tarixiy ildizlarini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Mehmon tushunchasining o‘zbek xalqining
ijtimoiy hayoti, qadriyatlari va urf-odatlaridagi o‘rni tahlil
qilinadi. Mehmon so‘zining kelib chiqishi ilmiy manbalarga
asoslanib tushuntirilgan. Shuningdek, o‘zbek xalqining milliy urf-
odatlaridagi mehmondo‘stlik qadriyatlari yoritilgan. Maqolada
mehmondo‘stlikning xalqimiz milliy o‘zligidagi ahamiyatini
ko‘rsatib, uning bugungi madaniy hayotda tutgan o‘rnini
yoritadi.
1
PhD student, Andijan State University, Assistant Teacher, Department of Preschool and Primary Education,
University of Economics and Pedagogy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
478
Понятие "Гость" в узбекском языке и его этимология
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
понятие гостя,
этимология,
гостеприимство,
узбекские ценности,
восточная культура,
социальные ценности.
Данная статья посвящена изучению этимологии,
культурных и исторических корней понятия «гость» на
узбекском языке. Рассматривается роль понятия «гость» в
социальной жизни, ценностях и обычаях узбекского народа.
Научно обосновано происхождение слова «гость». Также
освещены ценности гостеприимства в национальных обычаях
узбекского народа. В статье подчёркивается значение
гостеприимства в национальной идентичности нашего
народа и его роль в современной культурной жизни.
Mehmon tushunchasi o‘zbek tili va madaniyatida chuqur ildizga ega bo‘lib,
xalqimizning ijtimoiy hayoti, qadriyatlari va urf-odatlarida alohida ahamiyat kasb etadi.
Mehmonni kutib olish va unga hurmat ko‘rsatish o‘zbeklar uchun nafaqat ijtimoiy vazifa,
balki milliy o‘zligini mustahkamlash, xushmuomalalik va mehnatsevarlikni namoyon
etishning muhim ko‘rinishi hisoblanadi. Ushbu konsept asrlar davomida shakllanib, o‘ziga
xos madaniy va diniy jihatlarni qamrab olgan. O‘zbek xalqining mehmondo‘stlik an’analari
tarixiy va madaniy ildizlar bilan bog‘liq bo‘lib, har bir oila, jamiyat va millatning ijtimoiy
munosabatlarini tartibga solishda va jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
Mehmon so‘zining etimologiyasi asli fors tilidagi “ulug‘” ma’nosini anglatuvchi
“meh” sifatiga borib taqaladi. Ushbu sifatga “o‘xsha-” ma’nosini anglatuvchi “manestan”
fe’lining hozirgi zamon shakli “man” qo‘shilib, “mehman” yoki “muhman” shakllari hosil
bo‘lgan.[3] Bu shakllar aslida “ulug‘sifat kishi”ni bildirgan (O‘TEL, III, 136). Sh.
Rahmatullayev “mezbon” so‘zini “miz” (dasturxon yoziladigan kursi) va “qara-” ma’nosini
anglatuvchi “-bon” qo‘shimchasidan hosil bo‘lganini ta’kidlaydi (O‘TEL, III, 136).[1]
D. Edelman fikricha, “mehman” so‘zi dastlab “qurbonlik mahsulotlari iste’mol
qilinadigan taomlanish”, “ziyofat” yoki “yoyilgan mato” ma’nolaridagi “mēz” / “myz”
so‘ziga “qo‘riqlash, himoya qilish, g‘amxo‘rlik qilish” ma’nosini anglatuvchi *pā
komponenti qo‘shilishidan hosil bo‘lgan.[2]
Mehmon so‘zining shakllanishi va madaniy semantikasi ko‘plab xalqlarning ijtimoiy
hayoti va urf-odatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Mehmon tushunchasining tarixiy ildizlari
qadimgi Sharq madaniyatlariga, xususan, Bobil va Misr sivilizatsiyalariga borib taqaladi.
Bu madaniyatlarda mehmonni kutish va unga hurmat ko‘rsatish maxsus diniy marosimlar
va ijtimoiy me’yorlar bilan bog‘langan edi.
Bobil madaniyatida mehmon kutish jarayoni diniy va ijtimoiy ahamiyat kasb etgan.
Mehmon kelishi nafaqat mehmondo‘stlikni namoyish etish, balki diniy ibodatlar bilan ham
birga olib borilgan. Mehmon uchun farovonlik va baraka tilash an’analari mavjud bo‘lib,
uning kelishi oilaning ijtimoiy mavqeini va barakani oshiruvchi voqea sifatida qabul
qilingan. Shu bilan birga, mehmonning salomatligi va xavfsizligi uchun maxsus ibodatlar
o‘tkazilgan. Mehmonning xonadonga kirishi jamiyatda o‘sha oilaning obro‘si va
farovonlikka intilish belgisini aks ettirgan.
Misr madaniyatida esa mehmon kutish an’anasi diniy va ijtimoiy kontekstda amalga
oshirilgan. Mehmon kelganida, uning xavfsizligini ta’minlash va farovonlikni oshirish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
479
maqsadida ibodatlar o‘tkazilgan. Mehmonni xursand qilish uchun turli marosimlar
uyushtirilgan va sovg‘alar taqdim etilgan. Mehmon kelishi oila yoki jamiyatga baraka va
farovonlik olib keluvchi voqea sifatida qaralgan. Bu an’ana jamiyatdagi diniy va ijtimoiy
tartib-qoidalarga bo‘ysunishni ham ifodalagan.[7]
Umuman olganda, Bobil va Misr madaniyatlarida mehmonni kutish diniy va ijtimoiy
hayotning ajralmas qismi bo‘lgan. Mehmon kelishi baraka, farovonlik va hurmatning
belgisi sifatida qaralib, mehmondo‘stlik faqat shaxsiy ehtirom emas, balki jamiyatning
umumiy ahvolini mustahkamlash vositasi sifatida qadrlangan. Bu madaniyatlarda
mehmonni ifodalovchi leksemalar “mehman” yoki “mähmän” shaklida ishlatilgan bo‘lib,
ular mehmon kutishning diniy va ijtimoiy ahamiyatini aks ettirgan.[5]
Qadimgi Eron va O‘rta Osiyo xalqlarining diniy-ma’naviy hayotiga oid muhim yozma
manba bo’lmish Avestoda ham mehmon tushunchasi insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar,
hurmat va mehmondo‘stlik qadriyatlari bilan bog‘liq holda talqin etilgan. Mehmonni qabul
qilish va unga ehtirom ko‘rsatish oliy burch sifatida tasvirlangan: “Ahura Mazda insonlarga
mehmonni kutib olish va unga g‘amxo‘rlik qilishni buyuradi, chunki mehmon – farovonlik
va baraka timsolidir. Mehmonlarni e’zozlagan uylarga xudoning rahmati yog‘ilur” (Yasna
16.3).
Shuningdek, mehmondo‘stlikni rad etish yoki mehmonni hurmatsizlik bilan qabul
qilish yomonlik sifatida baholangan: “Kimki mehmonni rad etsa yoki unga zarar yetkazsa,
u Ahura Mazda ko‘z o‘ngida jinoyatchidir va o‘z gunohining jazosini olgay” (Vendidad
3.2).[6]
Bu ma’lumotlar mehmon tushunchasining diniy va ma’naviy ahamiyatini,
shuningdek, uning madaniy va ijtimoiy hayotdagi markaziy o‘rnini ko‘rsatadi.
Shuningdek, o‘rta asrlar davrida ham ko‘chmanchi xalqlarda mehmondo‘stlik
jamiyatning ijtimoiy tuzilmasida muhim o‘rin tutgan. Ko‘chmanchilar orasida mehmonni
himoya qilish va unga yordam berish qadimgi qonunlarga, hatto shaxsiy majburiyatlarga
kiritilgan. Ular mehmonni kutib olishda samimiylik, hurmat va ehtiyotkorlikni asosiy
qadriyat sifatida qabul qilgan. [4]
O‘zbek xalq an’analarida mehmondo‘stlik qadimdan oila va mahalla hayotida
markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan. O‘zbeklarning qadimiy urf-odatlarida mehmon kutish
shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarning markazida turib, mehr-oqibat va bag’rikenglikka
asoslangan.
Xulosa o‘rnida, “mehmon” tushunchasi o‘zbek xalqining milliy o‘zligida, madaniy
hayoti va qadriyatlarida markaziy o‘rin tutadi. Ushbu tushuncha nafaqat shaxsiy
munosabatlar doirasida, balki ijtimoiy va ma’naviy jihatdan ham jamiyatni birlashtiruvchi
asosiy omil sifatida namoyon bo‘lgan. Mehmondo‘stlik xalqimizning ko‘p asrlik tarixiy va
madaniy an’analarida yuksak qadrlanib, milliy madaniyatimizning uzviy qismiga aylangan.
Mehmonni kutib olish va unga hurmat ko‘rsatish orqali xalqimiz o‘zining bag‘rikengligi,
samimiyligi va oliyjanobligini namoyon qiladi.
Mehmon tushunchasi o‘zining tarixiy ildizlari va etimologiyasi orqali dunyoning
turli madaniyatlari, jumladan, Bobil, Misr madaniyatlari hamda Avestoda aks etgan
madaniy qadriyatlar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu qadimiy an’analarning izlari bugungi kunda
o‘zbek xalqining mehmondo‘stlik urf-odatlarida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Mehmon
kutish va e’zozlash milliy birlik, o‘zaro hurmat hamda bag‘rikenglikni mustahkamlovchi
asosiy qadriyat sifatida xalqimizning boy madaniy merosini dunyoga tanitishda muhim rol
o‘ynamoqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
480
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbek tilining etimologik lug‘ati (O‘TEL). III jild. Toshkent, 2009-136.
2.
Edelman D. Mehmondo‘stlik qadriyatlari: Sharqiy madaniyatning ildizlari.
Moskva, 2010.
3.
Usmanov F. O‘zbek milliy qadriyatlarining lingvomadaniy aspekti: filologiya
fanlari doktori (DSc) diss… Andijon , 2024.-112
4.
Suleymanov R. Ko‘chmanchi xalqlarda mehmondo‘stlik an’analari.
Qozog‘iston, 2010.
5.
Lukmanov R. Qadimiy sharq madaniyatlarida mehmondo‘stlik. Moskva, 2003.
6.
Avesto: qadimgi diniy-ma’naviy yozuvlar to‘plami. Yasna va Vendidad
qismlari, Toshkent, 2004.
