Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Teaching the Uzbek language to foreign language speakers
through linguocultural materials
Zilola SALISHEVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article examines the teaching of the Uzbek language to
foreign language speakers using linguocultural materials. The
author highlights the importance of cultural context in teaching
Uzbek as a foreign language.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Uzbek language,
linguocultural approach,
foreign students,
language teaching,
culture.
Xorijiy
tillarda
so‘zlashuvchilarga
o‘zbek
tilini
lingvomadaniy materiallar vositasida o‘rgatish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
o‘zbek tili,
lingvomadaniy yondashuv,
xorijlik talabalar,
til o‘qitish,
madaniyat,
til va madaniyat.
Ushbu maqolada xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek
tilini lingvomadaniy materiallar vositasida o‘rgatish masalasi
tahlil qilingan. Muallif o‘zbek tilini begona til sifatida o‘qitishda
madaniy kontekstni hisobga olishning ahamiyatini asoslab
bergan.
1
PhD, Associate Professor, Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
233
Обучение узбекскому языку иноязычных носителей
с помощью лингвокультурного материала
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
узбекский язык,
лингвокультурный
подход,
иностранные студенты,
преподавание языка,
культура.
В статье рассматривается обучение узбекскому языку
носителей иностранных языков с использованием
лингвокультурного материала. Автор обосновывает
важность учета культурного контекста при преподавании
узбекского языка как иностранного.
KIRISH
Globallashuv jarayonida tillarni o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Shu
jumladan, o‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatish masalasi ham dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Tillarni samarali o‘qitishda lingvomadaniy materiallardan foydalanish –
nafaqat til, balki o‘sha tilda so‘zlashuvchi xalqning madaniyati, mentaliteti va urf-
odatlarini o‘rgatishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu maqola xorijiy tillarda
so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini lingvomadaniy materiallar orqali o‘rgatishning afzalliklari,
metodik yondashuvlari va amaliy tavsiyalarini tahlil qilishga bag‘ishlangan.Globalizatsiya
jarayonida turli madaniyatlar va tillar o‘rtasidagi aloqalarning kuchayib borayotgani
xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatishga bo‘lgan ehtiyojni yanada
oshirmoqda. O‘zbek tili nafaqat Markaziy Osiyoning yirik tillaridan biri, balki boy
madaniy meros, qadriyatlar va urf-odatlarni ifoda etuvchi vosita sifatida ham alohida
ahamiyatga ega. Shu bois, xorijlik o‘rganuvchilarga o‘zbek tilini nafaqat grammatik, balki
madaniy jihatdan chuqurroq o‘rgatish zamonaviy til ta’limi oldida turgan muhim
vazifalardan biridir. Tilni o‘rganish jarayonida lingvomadaniy materiallardan foydalanish
nafaqat tilshunoslik kompetensiyasini, balki madaniy kompetensiyani shakllantirishda
ham muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon orqali o‘rganuvchilar o‘zbek xalqining yashash tarzi,
urf-odatlari, qadriyatlari va dunyoqarashi bilan bevosita tanishadi, bu esa o‘z navbatida
kommunikativ kompetensiyaning samarali shakllanishiga xizmat qiladi. Mazkur
maqolada xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatishda lingvomadaniy
materiallardan foydalanishning ilmiy-nazariy asoslari, mavjud tajribalar va metodik
yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, til o‘rgatish jarayonida lingvomadaniy
komponentning o‘rni va ahamiyati aniqlanadi, amaliy tavsiyalar taqdim etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
– taqqoslash va tahlil qilish usuli;
– amaliy dars kuzatuvlari;
– talabalar bilan so‘rovnoma o‘tkazish;
– o‘zbek tili bo‘yicha darsliklar va lingvomadaniy vositalar tahlili.
Tadqiqotda o‘zbek tili o‘rgatilayotgan xorijiy talabalar ishtirok etdi. Asosiy e’tibor
tilshunoslik va madaniyatshunoslik elementlarini uyg‘un holda o‘qitishga qaratildi.Ushbu
tadqiqot xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatishda lingvomadaniy
materiallardan foydalanish samaradorligini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot davomida
sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative) yondashuvlar uyg‘unlashtirildi.Tadqiqot
obyekti sifatida Toshkentdagi til markazlarida o‘zbek tilini o‘rganayotgan 30 nafar xorijiy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
234
talaba tanlab olindi. Ular orasida rus, ingliz, koreys va turk tillarida so‘zlashuvchilar
mavjud bo‘lib, ularning til o‘rganishdagi tajribalari turlicha edi. Tadqiqot davomida
talabalar ikki guruhga bo‘lindi: birinchi guruhga an’anaviy grammatika asosida, ikkinchi
guruhga esa lingvomadaniy materiallar asosida darslar o‘tkazildi.
Lingvomadaniy materiallar sifatida quyidagilar tanlab olindi:
O‘zbek xalq ertaklari, maqollar va matallar
Milliy bayramlar va udumlar haqidagi matnlar
O‘zbek kino va musiqasidan parcha va qo‘shiqlar
Hayotiy muloqotlardan olingan suhbatlar
Dars jarayonlari 2 oy davomida olib borildi. Har ikki guruhga darslarning boshida
va oxirida diagnostik testlar hamda intervyular o‘tkazildi. Olingan natijalar orqali
talabalar til ko‘nikmalarining o‘zgarishi va madaniy tushunchalarni qabul qilish darajasi
tahlil qilindi.
XULOSA
Xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatishda lingvomadaniy
materiallardan foydalanish til o‘rgatish jarayonining samaradorligini oshiruvchi muhim
vosita ekanligi ushbu tadqiqot natijalarida o‘z tasdig‘ini topdi. Tadqiqot davomida
olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, lingvomadaniy yondashuv o‘rganuvchilarning
nafaqat til kompetensiyasini, balki madaniy va kommunikativ ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi. Lingvomadaniy materiallar yordamida o‘tkazilgan darslar o‘quvchilarning
leksik boyligini oshirish, madaniy tushunchalarni egallash, real kommunikativ
vaziyatlarda o‘zini erkin tutish kabi ko‘nikmalarini sezilarli darajada kuchaytirdi. Bunday
yondashuv o‘rganuvchining o‘zbek tiliga nisbatan qiziqishini oshiradi, uni mustahkam
ijtimoiy-madaniy kontekst bilan bog‘laydi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini
lingvomadaniy materiallar asosida o‘rgatish ularning til o‘zlashtirish jarayonini sezilarli
darajada faollashtiradi. Lingvomadaniy yondashuv nafaqat grammatik va leksik
bilimlarni mustahkamlaydi, balki o‘rganuvchilarda o‘zbek tili orqali milliy madaniyatga
nisbatan qiziqish uyg‘otadi, madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantiradi. Ushbu
natijalar zamonaviy til ta’limi nazariyalariga – xususan, Vygotskiyning ijtimoiy-kognitiv
yondashuvi va Krashenning "Input Hypothesis" nazariyasiga mos keladi. Vygotskiy
fikriga ko‘ra, til o‘rganish jamiyat va madaniyat bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu jarayon
shaxsning sotsiokulturaviy rivojlanishiga xizmat qiladi. Krashen esa samarali til o‘rganish
uchun ma’noli va kontekstli til materiallari zarurligini ta’kidlaydi – bu holat aynan
lingvomadaniy materiallar bilan bog‘liqdir. Bundan tashqari, eksperimental guruh
talabalari o‘zbek tili madaniy kontekstida o‘rgatilganida kommunikativ vazifalarni
bajarishga tayyorroq bo‘lishdi. Bu holat o‘rganuvchining tilni faqat rasmiy yoki
grammatik shaklda emas, balki real hayotiy vaziyatlarda qanday ishlatilishini
tushunishiga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida ularning amaliy til ko‘nikmalarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shunga qaramay, lingvomadaniy yondashuvni samarali
qo‘llash uchun muayyan metodik tayyorgarlik, didaktik materiallar bazasi va
o‘qituvchilarning madaniyatlararo yondashuvni chuqur tushunishi zarur. Aks holda, bu
yondashuv yuzaki yoki dekorativ xarakter kasb etib qolishi mumkin. Lingvomadaniy
materiallar (masalan, xalq og‘zaki ijodi, maqollar, to‘y marosimlari tasvirlari, milliy
taomlar haqida ma’lumotlar) yordamida talabalar o‘zbek tilini tezroq va chuqurroq
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
235
o‘zlashtira oldilar. Madaniy kontekstda berilgan leksik birliklar ularning so‘z boyligini
kengaytirib, tilga bo‘lgan qiziqishini oshirdi. Xorijiy talabalar o‘zbek xalqining urf-
odatlariga nisbatan ijobiy munosabat bildirdilar, bu esa ularning tilni o‘rganishiga
motivatsiyani kuchaytirdi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilini o‘rganishda madaniy
kontekstning mavjudligi muhim ahamiyatga ega. Til faqat aloqa vositasi emas, balki
madaniyat ko‘zgusi hamdir. Shu sababli lingvomadaniy yondashuv, ayniqsa, o‘zbek tilini
begona til sifatida o‘rgatishda muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, o‘qituvchilarning ushbu
vositalardan to‘g‘ri foydalanishi dars samaradorligini oshirishda muhim hisoblanadi.
Tadqiqot natijalari xorijiy tillarda so‘zlashuvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatishda
lingvomadaniy materiallardan foydalanish ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi.
Eksperimental guruh (lingvomadaniy materiallar asosida ta’lim olgan talabalar) bilan
nazorat guruhi (an’anaviy uslub asosida o‘qigan talabalar) o‘rtasidagi farq quyidagi
mezonlar asosida aniqlangan:
Leksik boylik:
Eksperimental guruh talabalari test savollarida o‘zlashtirilgan
so‘zlar va iboralarni kontekstda to‘g‘ri ishlata olishda yuqori natijalarga erishdi. Jumladan,
ular madaniyatga oid so‘zlar – “so‘zanalar”, “nonushta odobi”, “mehmondo‘stlik”,
“Navro‘z an’analari” kabi iboralardan faol foydalangan.
Madaniy tushunchalarni anglash:
Intervyular asosida o‘tkazilgan tahlil shuni
ko‘rsatdiki, lingvomadaniy materiallardan foydalangan talabalar o‘zbek xalqining urf-
odatlari, qadriyatlari va ijtimoiy muloqotdagi madaniy kontekstni tezroq anglay
boshlashdi. Bu esa ularning tilni nafaqat “yodlash”, balki “tushunish” darajasini oshirdi.
Kommunikativ kompetensiya:
Suhbatda ishtirok etish, savol-javob qilish, o‘z
fikrini ifodalash kabi faol muloqotda eksperimental guruh a’zolari ancha faol va ishonchli
bo‘ldi. Ular o‘zbek tilida fikr bildirayotganda o‘zbekona iboralar, muomala uslublaridan
foydalana olishdi.
Qiziqish va motivatsiya:
Darslardan so‘ng o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga
ko‘ra, lingvomadaniy yondashuv orqali o‘qitilgan talabalar o‘zbek tilini o‘rganishga
nisbatan kuchliroq motivatsiya va ijobiy munosabat bildirganlar. Ko‘pchilik talabalar
darslarni “qiziqarli”, “o‘zgacha” va “madaniyat bilan to‘la” deb baholagan.
Umumiy tahlillar eksperimental guruhda o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari o‘rtacha
25–30% yuqoriligini ko‘rsatdi. Bu esa lingvomadaniy materiallardan foydalanish xorijiy
tillarda so‘zlashuvchilar uchun til o‘rganish jarayonini samaraliroq qilishi mumkinligini
isbotlaydi.
XULOSA
Lingvomadaniy materiallar vositasida o‘zbek tilini o‘rgatish xorijiy til so‘zlovchilari
uchun samarali metod hisoblanadi. Bu yondashuv nafaqat til o‘rgatish, balki xalqimizning
boy madaniy merosini targ‘ib qilishga ham xizmat qiladi. Kelgusida bu yo‘nalishda
elektron resurslar, multimedia vositalari va interaktiv platformalarni kengroq joriy etish
tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdullaeva, M. M. O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi: xorijiy auditoriya uchun. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – 180 b.
2.
Karimova, D. Sh. Lingvomadaniyat va til o‘rgatishda uning ahamiyati //
Filologiya masalalari. – 2021. – №3. – B. 45–50.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
236
3.
Qodirov, A. Xorijiy talabalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda madaniy komponentning
o‘rni // Til va adabiyot ta’limi. – 2020. – №4. – B. 61–65.
4.
Krashen, S. D. Principles and Practice in Second Language Acquisition. – Oxford:
Pergamon, 1982. – 202 p.
5.
Vygotsky, L. S. Thought and Language. – Cambridge, MA: MIT Press, 1986. – 287 p.
6.
Hall, E. T. The Silent Language. – New York: Anchor Books, 1973. – 220 p.
7.
Rahimov, M. O‘zbek tili va madaniyati xorijliklar nigohida // O‘zbek tili va
adabiyoti. – 2022. – №1. – B. 33–38.
8.
Mamatqulova, N. O‘zbek tili darslarida lingvomadaniy materiallardan
foydalanish usullari // Ilmiy izlanishlar. – 2023. – №2. – B. 74–78.
