Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguocultural characteristics of anthroponyms in English
and Uzbek
Nigora NAZAROVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
The linguistic and cultural characteristics of anthroponyms
are closely related to their socio-cultural status, historical
development, and the cultural values of a nation. This article
analyzes the origins, semantic, and functional peculiarities of
personal names used in Uzbek, English, and Russian. The
naming traditions of each nation and their role in society are
compared, with a focus on anthropological, ethnolinguistic, and
linguistic-cultural aspects.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
anthroponym,
linguistic culture,
naming traditions,
ethnolinguistics,
cultural heritage,
semantics.
Ingliz va o‘zbek tillarida antroponimlarning lingvomadaniy
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
antroponim,
lingvomadaniyat,
nomlash anʼanalari,
etnolingvistika,
madaniy meros,
semantika.
Antroponimlarning lingvomadaniy xususiyatlari ularning
jamiyatdagi ijtimoiy-madaniy holati, tarixiy taraqqiyoti va
xalqning madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ushbu maqolada o‘zbek, ingliz va rus tillarida ishlatiladigan
shaxs nomlarining kelib chiqishi, ularning semantik va
funksional o‘ziga xosliklari tahlil qilinadi. Har bir xalqning
nomlash anʼanalari va ularning jamiyatdagi o‘rni qiyosiy tahlil
qilinib, antropologik, etnolingvistik va lingvomadaniy jihatlariga
eʼtibor qaratiladi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
177
Лингвокультурные особенности антропонимов в
английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
антропоним,
лингвокультура,
традиции именования,
этнолингвистика,
культурное наследие,
семантика.
Лингвокультурные особенности антропонимов тесно
связаны
с
их
социально-культурным
статусом,
историческим развитием и культурными ценностями
народа. В данной статье рассматриваются происхождение,
семантические и функциональные особенности личных
имен, используемых в узбекском, английском и русском
языках. Анализируются традиции именования каждого
народа и их роль в обществе с учетом антропологических,
этнолингвистических и лингвокультурных аспектов.
KIRISH
Antroponimika
(yun.
anthropos
–
odam
,
onyma
–
nom
) – bu onomastika fanining
inson nomlarini o‘rganuvchi bo‘limi bo‘lib, kishi ismlari, ota ismlari (otchestvo),
familiyalar, laqab va taxalluslar kabi
antroponimlar
deb ataluvchi nom birliklarini
tadqiq etadi Kishi ismlari jamiyatda
identifikatsiya vositasi
bo‘lish bilan birga, ularda
xalqning tarixi, madaniyati va dunyoqarashi aks etadi.
Antroponimlar milliy tafakkur,
xalq hayot tarzi, orzu va ideallarining tarjimoni bo‘lib, g‘oyat rang-barang
mazmunni o‘zida mujassamlashtiradi.
Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, shaxs nomlari
jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy rivojlanib boradi –
“antroponimlar xalq tarixi bilan
chambarchas holda shakllanadi”
. Demak, ismlarni o‘rganish orqali muayyan millatning
til tarixi, urf-odati va ijtimoiy hayoti haqida qimmatli ma’lumotlar olish mumkin.Shu
jihatdan
antroponimikaning lingvomadaniy ahamiyati
katta: u til va madaniyat
bog‘liqligini, ismlardagi ma’no va ramzlar orqali milliy mentalitetni o‘rganishga yordam
beradi.Mazkur maqolada
ingliz va o‘zbek tillaridagi antroponimlar tizimi
lingvomadaniy nuqtayi nazardan qiyosiy tahlil qilinadi. Inglizcha shaxs ismlari odatda
bitta yoki bir nechta ism + familiya
shaklida rasmiylanadi. Masalan,
Angliya
va
umuman inglizzabon mamlakatlarda to‘liq shaxs nomi bir yoki bir necha
ism (first
name, middle name)
hamda nasldan-naslga o‘tuvchi **familiya (last name)**dan iborat
bo‘ladi. Ingliz ismlari tarkib jihatidan xilma-xildir: oz qismi bevosita qadimgi ingliz
(Anglo-sakson) tilidan kelib chiqqan Alfred, Edgar kabi nomlar bo‘lsa,
aksariyat ismlar
ibroniy, yunon, lotin va fransuz manbalaridan
olingan (masalan,
Daniel, David,
Elizabeth
– ibroniycha;
Nicholas, Helen
– yunoncha;
Robert, Richard
– german-fransuzcha)
Tarixan Ingliz jamiyatida nasablar (familiyalar) O‘rta asrlardan boshlab shakllana
boshlagan; avvaliga kasb-kor (masalan,
Smith
– temirchi), shaxsiy xususiyat (
Short
–
bo‘ychan,
Brown
– qoramag‘iz), ota ismi (
Johnson
– “Johnning o‘g‘li”) yoki yashash joyi
(
Atwood
– “o‘rmonda”)ga oid laqablardan kelib chiqqan familiyalar keyinchalik merosiy
familiya
larga aylangan. 19-asrga kelib ingliz ismlari an’anasi nisbatan barqarorlashgan
bo‘lib, ayniqsa diniy ta’sir kuchli edi – masalan, butun XIX asr davomida
Mary
(Maryam)
ayollar o‘rtasida,
John
(Yahyo) yoki
William
(Vilyam) erkaklar o‘rtasida eng ommabop
ism bo‘lib kelgan. XX asrda esa ijtimoiy o‘zgarishlar va madaniy xilma-xillik natijasida
yangi ingliz ismlari paydo bo‘ldi, ismlar repertuari kengayib, hozirda inglizcha ismlar
orasida turli milliy va madaniy manbalardan kirib kelgan nomlar uchraydi.
O‘zbek
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
178
antroponimik tizimi
esa o‘ziga xos tarixiy rivojlanish yo‘liga ega. O‘zbek xalqining
shakllanish jarayonida (taxminan XIV–XVI asrlar) turkiy qabilalar mahalliy eroniy (tojik)
aholi va islomiy madaniyat bilan aralashuvi natijasida ismlarda ham
turkiy va eroniy
unsurlarning qorishuvi
yuz bergan. O‘zbek tili qarluq guruhiga mansub turkiy til bo‘lsa-
da,
tojik (fors) tilining fonetik va so‘z tuzilishi xususiyatlari
unda aks etgan, bu hol
o‘zbek ismlarining tarkibida ham kuzatiladi. Masalan, o‘zbeklardagi ko‘plab erkak
ismlarida
-bek, -mir, -xon
kabi turkiy-fors qo‘shimchalar, ayol ismlarida
-oy, -gul
kabi
qismlar uchrashi shundan dalolatdir. O‘zbek ismlari, umuman,
Turkiston mintaqasidagi
boshqa turkiy va musulmon xalqlar ismlariga o‘xshash bo‘lsa-da, o‘ziga xos
lingvomadaniy jihatlari bilan ajralib turadi
. Islom dini ta’siri o‘rta asrlardan boshlab
markaziy mavqega ega bo‘lgan: Qur’oni karim hamda arab tilidan minglab
arabcha
ismlar
o‘zlashgan (masalan,
Muhammad, Abdulla, Fotima, Yusuf
va h.k.). Sharq
xalqlarining aksariyatidek,
o‘zbek ismlari ham asosan Islom ta’siri ostida
shakllangan
, shu bois arab tilidan kirgan ismlar va unsurlar juda katta ulushni tashkil
qiladi. Biroq islomdan avvalgi turkiy davrga oid nomlar ham ayrim qolip va urf-odatlarda
saqlanib qolgan; masalan, qadimiy turkiy e’tiqod bilan bog‘liq
Tengrizoda, Qunchez,
O‘tkir, Ilg‘or
kabi
“tangri”, “quyosh”
ma’noli yoki
mifologik unsurlar
ni ifodalovchi
ismlar (Oybek, Qorqo‘zon, To‘maris va b.) xalq orasida uchraydi.O‘zbek nomlash tizimida
familiya tushunchasi tarixan mavjud bo‘lmagan. Avval oila yoki urug‘ doirasida shaxsni
aniqlash uchun
ota ismi
(masalan,
Ahmed o‘g‘li Hasan
) yoki nasab-nisbalar (
Buxoriy
,
Termiziy
– tug‘ilgan joyga nisbat) ishlatilar edi. XX asr, xususan sovet davrida esa
majburiy ravishda
familiya
joriy qilindi: 1930-yillardan boshlab o‘zbeklar hujjatlarda ota
ismidan yoki boshqa asosdan olingan nasabga
-ov/-ev
ruscha suffiksini qo‘shib familiya
tuzishga majbur bo‘ldilar (masalan,
Rashidov
– Rashid + ov,
Abdullayev
– Abdulla + ev)
.Shu tariqa avval faqat ism bilan yuritilgan o‘zbek nomlari endilikda
ism + familiya
shaklida rasmiylashdi. Ayni paytda, familiyalar asosan hujjatlar va rasmiy muloqotda
qo‘llanadi, kundalik hayotda esa o‘zbeklar orasida odatda shaxsni
ism
bilan (zarur bo‘lsa
ota ismi qo‘shib) atash odati saqlanib qolgan. Mustaqillik davrida ba’zi oilalar
familiyalardagi ruscha qo‘shimchalarni olib tashlab, sof milliy shaklga o‘tmoqdalar
(masalan,
Karimov
o‘rniga
Karim
,
Abdullayeva
o‘rniga
Abdullaeva
yoki
Abdulla qizi
kabi).
Shuningdek, o‘zbek nom madaniyatida qiziqarli bir odat mavjud:
ayol kishi erini ismi
bilan chaqirmasdan, farzandining ismi yoki “xo‘jayin” kabi nomlar bilan atashi
odob hisoblanadi.Bu hol arab madaniyatidagi
“kunya” – farzand ismi bilan nomlash
an’anasini eslatadi, chunki islomiy odatda ham erkakni “falonchining otasi” deya atash
hurmat ramzi bo‘lgan.Ko‘rinib turibdiki, o‘zbek va ingliz antroponimik tizimlarining
genezisi va tuzilishi farq qilsa-da, ikkisida ham
ismning lingvomadaniy yuklamasi
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolaning maqsadi – ingliz va o‘zbek ismlarining
ana shu lingvomadaniy xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilish, ularning tarixiy taraqqiyoti,
semantik-etimologik mazmuni hamda ijtimoiy omillar ta’sirini ilmiy-analitik uslubda
yoritib berishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqot
qiyosiy-tipologik
xarakterga ega bo‘lib, unda tilshunoslikdagi bir
qator tadqiq metodlaridan foydalanildi. Avvalo,
tavsifiy metod
qo‘llanilib, har ikki tildagi
antroponimlar tizimining umumiy xususiyatlari tasvirlandi. So‘ngra,
qiyosiy tahlil
orqali
ingliz va o‘zbek ismlarining o‘xshash va farqli jihatlari taqqosiy o‘rganildi. Shu bilan birga,
ismlarning ma’no va kelib chiqishini aniqlash uchun
etimologik-semantik tahlil
amalga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
179
oshirildi; ismlardagi madaniy ramzlar va milliy xususiyatlarni ochib berishda esa
lingvokulturologik yondashuv
dan foydalanildi.Tadqiqot materiali sifatida har ikki tilga
oid
antroponimik manbalar
jalb etildi. Xususan, ilmiy adabiyotlar va lug‘atlardan ingliz
va o‘zbek ismlarining tarixi va ma’nosi haqidagi ma’lumotlar olindi.Shuningdek,
statistik
ma’lumotlar
dan foydalanib, ayrim ismlarning qo‘llanish chastotasi va ommaviyligiga
doir qiyosiy tahlillar o‘tkazildi. Masalan, rasmiy ro‘yxatlardan inglizcha va o‘zbekcha eng
ommabop ismlar o‘nligi olinib, ularning kelib chiqish tili hamda ma’no toifalari
taqqoslandi. Bunda
1950–2020-yillar
oralig‘ida ismlarning o‘zgarish tendensiyasini
kuzatish uchun historik-demografik ma’lumotlarga ham murojaat qilindi.Tadqiqot
davomida olingan ma’lumotlar
jadval
va diagrammalar ko‘rinishida tizimlashtirildi, bu
esa ingliz hamda o‘zbek ismlarining ba’zi parametrlar bo‘yicha solishtirma tahlilini
osonlashtirdi. Olingan natijalar asosida har ikki til antroponimikasidagi umumiy
qonuniyatlar va o‘ziga xos farqlar ilmiy asosda izohlandi. Metodologik yondashuvlarining
uyg‘unligi tadqiqotga kompleks xulosa chiqarish imkonini berdi. Tadqiqot usullari tanlovi
Vaxobova F.M. kabi olimlarning ishlariga tayangan bo‘lib,
tavsifiy, qiyosiy va
lingvomadaniy tahlil usullari
antroponimlarni o‘rganishda samarali kombinatsiya
ekani tasdiqlangan.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Ingliz ismlari tarixi:
Ingliz onomastik an’analari asosan
xristianlik
va
feodal
jamiyat
ta’sirida shakllangan. Milodiy 6-7-asrlarda Angliyaga nasroniylik kirib kelishi
bilan Bibliyadagi qahramonlar nomlari keng tarqaldi – masalan,
John
(Yahyo),
Mary
(Maryam),
James
(Ya’qub) kabi ibroniy aslili ismlar.Normandlar istilosi (1066-yil) ortidan
fransuzcha
William
(Jaloliddin Vilgelm) va
Henry
(Henri) kabi
german-fransuz
kelib
chiqishli ismlar zodagonlar orasida urf bo‘ldi. O‘rta asrlarda ingliz jamiyatida ismlar
repertuari cheklangan edi – masalan,
Erta Yangi davr
da (XVII–XVIII asrlar) atigi bir
nechta erkak ismlari (John, William, Thomas) erkaklar populyatsiyasining yarmiga yaqin
qismini tashkil qilgan. Bu davrda avloddan-avlodga meros qoluvchi
familiya
lar instituti
ham shakllandi; dastlab familiyalar kasb (Smith – temirchi), joy (London, York), ota ismi
(Johnson –
John
ning o‘g‘li) yoki shaxsiy sifat (Armstrong – baquvvat)ga ishora qiluvchi
laqab sifatida paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik qonuniy nasab nomiga aylangan. XIX asr
davomida Angliyada sanoatlashuv va shaharsozlik natijasida yangi familiyalar va
laqablarga ehtiyoj tug‘ildi, ammo shaxs ismlari an’anaviyligicha qolaverdi (ayniqsa,
diniy/Bibliyaviy nomlar). XX asrda esa dunyo urushlari va globallashuv ta’sirida inglizcha
ismlar soni va xilma-xilligi ortdi; nafaqat an’anaviy ismlar, balki boshqa madaniyatlardan
(
Kevin
– kelti,
Emma
– german,
Olivia
– lotin) olingan yangi ismlar ham ommalasha
boshladi.
O‘zbek ismlari tarixi:
O‘zbek antroponimiyasining tarixi uzoq asrlarga borib
taqaladi va unda
turkiy davr
,
Islomiy davr
va
zamonaviy davr
nomlash an’analari
kuzatiladi. Ilk turkiy davrlarda (VII–VIII asrlar va undan oldin) Markaziy Osiyoda
yashagan ajdodlarimiz farzandlariga odatda mazmunan
sodda va bevosita nomlar
qo‘yishgan. Masalan, tarixiy manbalarda uchraydigan
Choch, To‘maris, Shiroq
kabi
ismlar bevosita shaxsning xususiyati yoki ramziy ma’nosiga ega bo‘lgan. Oila va qabila
jamoalarida yangi tug‘ilgan chaqaloqqa ism berishda uning
jinsiga, tug‘ilgan vaqti yoki
tashqi xususiyatlariga
qarab nom qo‘yish odati bor edi. O‘zbek onomastikasini
o‘rgangan olimlarning ta’kidlashicha,
“har bir xalqda qadimdan farzandga ism
qo‘yishning o‘ziga xos yo‘l-yo‘riqlari va an’analari mavjud”
, va bu an’analar xalqning
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
180
etnik tarixi hamda dunyoqarashini aks ettiradi.Masalan, qadim turkiy e’tiqod bilan
bog‘liq ravishda yirtqich hayvon yoki kuch ramzi sifatida
Bo‘ri
,
Arslon
kabi ismlar
qo‘yilgan (bolasi yirtqich kabi kuchli bo‘lsin degan niyat bilan).
Islom dini kirib kelgach
(VIII–IX asrlar)
, Markaziy Osiyoda arabcha ismlar tobora ommalasha boshladi. X
especially,
Amir Temur
davri va keyingi asrlarda Qur’on qahramonlari va payg‘ambarlar
nomlari (Ali, Umar, Usmon, Ibrohim, Yusuf va h.k.), arab tilidagi
go‘zal sifatlarga oid
ismlar (Saodat, Mahbuba, Muhammadzoir) keng tarqaldi.
Islom dini ilk asrlarda arab
xalqlarida bir kishiga bitta ism qo‘yish bilan kifoyalanilgan bo‘lsa-da
, vaqt o‘tishi bilan
arab ismlar tizimi murakkablashib,
alam, nasab, laqab
kabi ko‘p qavatli nomlash
shakllari paydo bo‘ldi.Biroq bu odat Markaziy Osiyoda to‘liq saqlanmagan – o‘zbeklarda
qo‘shimcha kunya va nasab ishlatish odati (masalan,
Abu Falon
,
ibn Falon
) faqat
ilmiymadaniy doiralarda uchragan, xolos.XX asrda, xususan Sovet davrida, o‘zbek ismlari
tizimida yangi burilish yuz berdi. Sovet mafkurasining ta’siri bilan ba’zi
g‘aroyib va
ideologik nomlar
paydo bo‘ldi – masalan,
Mauzer, Moskvaboy, Kimyogar, Oktyabr,
Madina
kabi ismlar bolaga shu yoki boshqa ijtimoiy hodisani aks ettirish maqsadida
qo‘yilgan. Bu davrda ruscha ismlar (Aleksandr, Vladimir, Olga, Tatyana) ham o‘zbeklar
orasida uchray boshlagan, ayniqsa shahar ziyolilari farzandlariga bunday
slavyancha
ismlar
ni qo‘yishni zamonaviylik alomati deb bilishgan. Biroq 1960–70-yillarga kelib, ona
tiliga va milliy qadriyatlarga qaytish jarayonida yana an’anaviy va
milliy ismlar
mavqeini tikladi. Mustaqillikdan so‘ng (1991 yildan keyin) o‘zbek ismlari tizimida
milliy
uyg‘onish
kuzatildi: unutilayozgan qadimiy turkiy nomlar (Temur, Jaloliddin,
Bibixonim), mumtoz adabiyot qahramonlari ismlari (Laylo, Shirin, Farhod) hamda sof
o‘zbekcha so‘zlardan yasalgan yangi ismlar (Yangiyor, Navro‘z, Oltinoy) qayta jonlana
boshladi.Yuqoridagi tarixiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, har ikkala xalq ismlari tarixi turli
ijtimoiy va madaniy bosqichlar
ta’sirida shakllangan. Ingliz ismlari nasroniylik va
Yevropa tarixi bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek ismlari turkiy-musulmon sivilizatsiyasi
ta’sirida boyib borgan.
Ingliz ismlarining lingvomadaniy xususiyatlari:
Inglizcha
antroponimlar tarkibida hozirgi kungacha turli
til qatlamlari
mavjud. Yuqorida
aytilganidek, inglizlarning
ism zahirasi
asosan chet (bibliyaviy va klassik) elementlardan
tarkib topgan – masalan,
Elizabeth
aslida ibroniycha
Elisheva
(“Xudo qasamimdir”),
Alexander
yunoncha
Alexandros
(“odamlar himoyachisi”),
Margaret
esa yunoncha
margarites
(“marvarid”) so‘zidan kelib chiqqan. Ingliz jamiyati sekulyarlashgan sari
ismlarning diniy-ma’naviy mazmuni ham ko‘lanka tusha boshlagan: masalan,
John
ismining asl ma’nosi ibroniy tilida “Yahyo – Xudo marhamatli” ekanini hamma ham
bilavermaydi. Biroq baribir ko‘plab an’anaviy ismlarning Bibliya yoki xristian avliyolari
bilan bog‘liqligi ingliz madaniy xotirasida muhim o‘rin tutadi (masalan,
Patrick
–
Irlandiya homiy avliyosi,
George
– Angliya homiy avliyosi). Ingliz onomastikasida
qiziqarli bir hodisa –
familiyalarni ism sifatida qo‘yish
odati ham mavjud. Ko‘plab
inglizcha ismlar aslida mashhur sulola yoki shaxslarning familiyasi bo‘lgan (masalan,
Howard, Stanley, Taylor
kabi). Dastlab bunday familiya-ismlar orqali o‘sha sulolaga
xayrixohlik bildirish maqsad qilingan bo‘lsa, hozirda ular shunchaki yoqimli tovushi
uchun qo‘yiladigan odatiy ismlarga aylangan. Bunday hodisa boshqa xalqlarda kam
uchraydi va ingliz madaniyatidagi
sotsial-madaniy xususiyat
sifatida e’tiborga loyiq
(ya’ni, shaxs nomi orqali ijtimoiy kelib chiqishni bildirib qo‘yish).
Zamonaviy ingliz antroponimiyasiga
globallashuv
kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, AQSh va Britaniyada so‘nggi o‘n yilliklarda boshqa tillardan kirib kelgan nomlar
top-10 liklardan joy olmoqda –
Aaliyah
(arabcha “baland martabali”),
Sofia
(yunoncha
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
181
“donolik”),
Liam
(irlandcha
William
qisqartmasi) kabi. Shu bilan birga, yangi
ijodiy
ismlar
ham paydo bo‘lmoqda: masalan,
Jayden, Brooklyn, Kaylee
kabi ismlar asl an’anaviy
manoga ega bo‘lmasa-da, tovush jihatdan yoqimli ekani uchun tanlanmoqda. Ko‘rinadiki,
bugungi inglizzabon jamiyatda
ism tanlash mezonlari demokratiyalashgan
– ota-
onalar diniy an’ana yoki oilaviy urfdan ko‘ra ko‘proq shaxsiy did va originalikni afzal
ko‘rishmoqda. Natijada, bir tomondan antroponimlar xilma-xilligi oshmoqda, boshqa
tomondan ismlarning lingvistik kelib chiqishi tobora aralashib ketmoqda.
O‘zbek ismlarining lingvomadaniy xususiyatlari:
O‘zbek ismlari o‘zining
ma’no
va mazmun boyligi
bilan ajralib turadi.
Ko‘pchilik o‘zbek ismning ortida muayyan
ma’no-murod yotadi
: masalan,
Dilshod
– “dil shod” (ko‘ngli xursand bo‘lsin degan niyat),
Oltinxon
– “oltin xon” (qimmatli, aziz),
Gulbahor
– “bahor guli” (go‘zallik va yangilanish
ramzi) kabi. Olim S.E. Kenjayevaning tadqiqotida o‘zbek ismlari
uch semantik guruҳ
ga
bo‘linadi: 1)
xudojo‘y (diniy)
ismlar – masalan,
Abdulloh
(“Allohning quli”),
Muhammad
,
Sharif
(Muhammad payg‘ambarning shariflari yoki avlodlari nomi); 2)
tavsifiy
ismlar –
shaxsning fazilatiga ishora qiluvchi nomlar (
Jasur
– botir,
Go‘zal
– chiroyli,
Boymurod
–
boy orzu); 3)
tilak-maqsad (istak)
ismlari – bola orqali amalga oshirmoqchi bo‘lgan
orzu-ifodali nomlar (
O‘g‘iloy
– “o‘g‘illi bo‘lsin”, qizga shunday ism qo‘yib, keyingi farzand
o‘g‘il bo‘lishini tilagan;
Navro‘z
– yangi kun, yangi hayot boshlanishi umidi bilan). Shu
kabi
semantik toifalar
ismdagi lingvomadaniy mazmunni ochib beradi. O‘zbek ismlarida
kompozit tuzilish
ham keng tarqalgan: ya’ni, ikki va undan ortiq leksemalardan tuzilgan
qo‘shma ismlar. Masalan,
Muhammad
+
Ali
→
Muhammadalí
,
Nur
+
iddin
→
Nuriddin
,
Oy
+
gul
→
Oygul
,
Erk
+
bay
→
Erkabay
kabi tuzilmalar mazmun jihatdan yaxlit bo‘lib, ikki
alohida ma’no uyg‘unlashuvida yangi ma’no kasb etadi. Ko‘pincha bunday qo‘shma ismlar
bir qismining arabcha, ikkinchi qismining turkiy yoki forsiy bo‘lishi orqali ham
turli
madaniy qatlamlar sintezini
namoyon qiladi (masalan,
Zaynab
+
xon
→
Zaynaxon
–
arabcha
zaynab
ismi va xon unvonining qo‘shilishi).
Zamonaviy o‘zbek antroponimiyasida bir nechta e’tiborga molik tendensiyalar
kuzatilmoqda. Birinchidan,
milliy o‘zlikka qaytish
davom etmoqda – ota-onalar
farzandlariga ajdodlar nomini yoki tarixiy shaxslar ismini berishga intilishadi (masalan,
Amir Temur, Muhammad Alxorazmiy, Ulug‘bek
kabi buyuklar nomi). Ikkinchidan,
xalqona
ovozdagi
sodda ismlar qayta ommalashmoqda: masalan, 20-asr o‘rtalarida kam qo‘yilgan
Yo‘ldosh, G‘ayrat, Anvar, Mohira
kabi ismlar so‘nggi paytda yana uchramoqda. Bu
jamiyatda milliy o‘zlik va
madaniy merosga hurmat
oshganining belgisi. Uchinchi
tendensiya –
yangi so‘zlardan ism yaratish
kuzatiladi. Mustaqillik davrida
Istiqbol,
Umid, Ilhom, Orzu, Sumalak
kabi ilgari ism sifatida uchramagan, lekin chuqur ramziy
ma’noga ega so‘zlar ham farzandlarga ism sifatida qo‘yilmoqda. Bu
ijodiy yondashuv
o‘zbek ismlari xazinasini boyitib, unga zamonaviy hayot ruҳini olib kiryapti.
To‘rtinchidan, globallashuv ta’siri bilinmasada mavjud: ayrim oilalar bola ismini xalqaro
muhitda talaffuzi oson bo‘lishini ham o‘ylaydilar. Masalan,
Muhammad
o‘rniga
Muhammad
qisqartmasi
Mohamed
yoki
Samira, Ilyos
kabi arabcha lekin xalqaro tarzda
tanish ismlar qo‘yilishi hollari uchraydi. Shuningdek, rus madaniyati ta’siri bilan
Artyom,
Milana
kabi noan’anaviy ismlar paydo bo‘lgan. Biroq bu holatlar hali uncha keng emas;
o‘zbek jamiyatida umumiy qilib aytganda
milliy-diniy an’analarga sodiq nomlash
amaliyoti ustunligini saqlab qolgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
182
XULOSA
Antroponimlarning lingvomadaniy xususiyatlari ingliz va o‘zbek tillarida o‘ziga xos
tarixiy, madaniy va lingvistik asoslarga ega. Ushbu maqolada shaxs ismlarining
shakllanishi, ularning semantik va funksional jihatlari hamda turli madaniy kontekstlarda
qanday o‘zgarishi tahlil qilindi.Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ingliz va o‘zbek
antroponimlarining tarkibi va ishlatilish xususiyatlari bir qator umumiylik va farqlarga
ega. Ingliz tilidagi ismlar ko‘pincha nasroniylik, qadimgi german va rim anʼanalariga
asoslangan bo‘lsa, o‘zbek ismlari esa islomiy, turkiy va forsiy taʼsirlarga ega ekanligi
kuzatildi. Shuningdek, ingliz tilida familiya tizimi ancha rivojlangan bo‘lib, odatda nasl-
nasabni aks ettirsa, o‘zbek madaniyatida esa laqab va otasining ismi (otasining ismi bilan
chaqirish) keng tarqalganligi maʼlum bo‘ldi.Lingvistik jihatdan, ingliz ismlari qisqartirish
va laqab shakllariga juda moyil bo‘lib, ularning o‘zgaruvchanligi yuqori darajada ekanligi
kuzatildi. O‘zbek tilida esa ismlarning fonetik va morfologik jihatdan bardavomligi
saqlanib qolgan, biroq turli tarixiy va madaniy bosqichlarda ma’lum darajada o‘zgarishlar
kuzatilgan.Madaniy kontekstda esa shaxs ismlarining tanlanishi va ularning ishlatilishi
ijtimoiy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, ingliz madaniyatida nomlashda
individuallik va mustaqillik muhim rol o‘ynasa, o‘zbek jamiyatida esa oilaviy anʼanalar va
e’tiqodlar katta ta’sir ko‘rsatadi.Umuman olganda, ingliz va o‘zbek antroponimlari har bir
xalqning o‘ziga xos tarixiy, madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini aks ettirib, ularning
lingvomadaniy olam tasavvurini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
farqlarga qaramay, globalizatsiya ta’siri tufayli ikki tilda ham yangi tendensiyalar
shakllanib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Vaxobova F.M.
Ingliz va o‘zbek tillarida antroponimik shakllar.
– “Formation of
Psychology and Pedagogy as Interdisciplinary Sciences” materiallari, 2022.
2.
Wikipedia (Inglizcha):
English name
maqolasi – ingliz ismlarining kelib chiqishi
haqida
3.
Andaniyazova D.
Onomastik birliklarga integrativ yondashuv.
– Oriental Journal
of Philology, 2023.
4.
Kenjaeva S.E.
O‘zbek antroponimlarining semantik va sotsiologik tahlili.
– Filol.
fan. nomz. diss. avtoref., Toshkent, 2011.
5.
Chobanov B.
Antroponimlar va xalq tarixi.
– (rus tilidan tarjima), 1983.
