Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Pragmatic characteristics of aforizms in English and Uzbek
languages
Dilnoza TASHPULATOVA
1
The University of Science and Technologies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
Aphorism is a short but deep-meaning expression that
reflects life experiences, is widely known, and often expresses
wisdom. Aphorisms have their own stylistic features, and the
study of their pragmatic features plays an important role in
linguistics. Aphorisms are often expressions that are
widespread in a particular society or nation, reflecting social
and cultural values. There are some similarities between
aphorisms in English and Uzbek, but there are also certain
differences. This article analyzes the pragmatic characteristics
of aphorisms in English and Uzbek.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Aphorism,
pragmatics,
communication,
contextual meaning,
cross-cultural,
ethical norms, l
anguage and culture.
Ingliz va o‘zbek tillarida aforizmlarning pragmatik
xususiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Aforizm,
pragmatika,
kommunikatsiya,
kontekstual ma’no,
kross-madaniy,
etika normalari,
til va madaniyat.
Aforizm – qisqa, lekin chuqur mazmunli va hayotiy
tajribalarni o‘zida aks ettiruvchi, keng ommaga ma’lum bo‘lgan,
ko‘pincha donishmandlikni ifodalovchi iboradir. Aforizmlar
o‘ziga xos stilistik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning pragmatik
xususiyatlarini o‘rganish tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi.
Aforizmlar ko‘pincha ma'lum bir jamiyatda yoki millatda keng
tarqalgan, ijtimoiy va madaniy qadriyatlarni aks ettiruvchi
ifodalardir. Ingliz va o‘zbek tillarida aforizmlar o‘rtasida ba’zi
o‘xshashliklar, ammo muayyan farqlar ham mavjud. Ushbu
maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlarning pragmatik
xususiyatlari tahlil qilinadi.
1
PhD, Acting Associate Professor, The University of Science and Technologies.
E-mail: dilnozatashpulatova05@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
268
Прагматические
характеристики
афоризмов
на
английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
афоризм,
прагматика,
коммуникация,
контекстуальное
значение,
кросс-культурные,
этические нормы,
язык и культура.
Афоризм – это короткое, но глубокое высказывание,
отражающее жизненный опыт, широко известное и часто
выражающее мудрость. Афоризмы обладают уникальными
стилистическими характеристиками, и изучение их
прагматических
свойств
играет
важную
роль
в
лингвистике. Афоризмы часто представляют собой
выражения, отражающие социальные и культурные
ценности, распространенные в определенном обществе
или нации. Между афоризмами на английском и узбекском
языках есть некоторое сходство, но есть и определенные
различия. В статье анализируются прагматические
особенности афоризмов в английском и узбекском языках.
KIRISH
Aforizmlar – aniq va ma’noli iboralardir, ular ko‘pincha ma’lum bir hayotiy tajriba
yoki aqliy fikrni ifodalashda ishlatiladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar nafaqat
tilning madaniy va ijtimoiy jihatlarini aks ettiradi, balki odamlar o‘rtasidagi
kommunikativ aloqaning samarali vositalaridan biri sifatida ham xizmat qiladi.
Aforizmlar lingvistik jihatdan oddiy bo‘lishi mumkin, ammo ular o‘z ichiga chuqur ma’no
va murakkab ijtimoiy-kognitiv o‘zgarishlarni sig‘dira oladi. Ular ko‘pincha xalq og‘zaki
ijodining mahsuli bo‘lib, tilning pragmatik xususiyatlariga, ya’ni maqsadga yo‘naltirilgan
kommunikatsiyaga bog‘liq ravishda rivojlanadi.
Pragmatika tilshunoslikning bir sohasi bo‘lib, u tilning kontekstual va ijtimoiy
jihatlarini o‘rganadi, jumladan, so‘zlar va iboralar o‘rtasidagi munosabatlarni, ularning
ma’nosini qanday shakllantirishini va kommunikativ maqsadlar bilan qanday ishlashini
o‘rganadi. Aforizmlar esa, aynan shu maqsadlarni amalga oshirishda, to‘g‘ri va ta’sirli
ifodalash usullari sifatida alohida o‘rin tutadi. Ularning pragmatik xususiyatlari shundaki,
ular har doim muayyan kontekstga asoslanadi, shuningdek, tinglovchining kutgan
reaksiyasiga qarab ma’nolarni o‘zgartirishi yoki kuchaytirishi mumkin.
Bu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida aforizmlarning pragmatik xususiyatlari
o‘rganiladi. Ayniqsa, aforizmlarning kommunikativ maqsadlar, kontekstual omillar va
ularning so‘zlashuv jarayonidagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, aforizmlarning
madaniyat va milliy o‘ziga xosliklar bilan qanday bog‘liq ekanligi, ularning tilga xos
o‘zgarishlari va ular yordamida kommunikatsiyaning samaradorligi ko‘rib chiqiladi.
Aforizmlar har ikki tilda ham madaniy va tilshunoslik xususiyatlarini aks ettiradi.
Quyida ingliz va o‘zbek tillarida aforizmlarning pragmatik xususiyatlarini taqqoslab
ko‘rib chiqamiz.
1. Maqsadga yo‘naltirilganlik
Aforizmlarning
asosiy
pragmatik
xususiyati
ularning
maqsadga
yo‘naltirilganligidir. Aforizmni ishlatishda odatda maqsad o‘rgatish, xulosa qilish yoki
qandaydir ma’lumotni o‘zgartirish yoki mustahkamlashdir. Masalan:
Inglizcha: “Actions speak louder than words.” – Bu aforizm odamlarning so‘zlardan
ko‘ra, harakatlari orqali haqiqatan kimligini ko‘rsatishini bildiradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
269
O‘zbekcha: “So‘zda emas, ishda kuch bor.” – O‘zbek tilidagi aforizm ham aynan shu
ma’noni anglatadi, ya’ni ish orqali haqiqiy qiymatni ko‘rsatishni targ‘ib qiladi.
Bu aforizmlar faqat til nuqtai nazaridan emas, balki madaniyat va jamiyatning
umumiy qadriyatlariga ham bog‘liq.
2. Qisqalik va samaradorlik
Aforizmlar odatda qisqa va aniq bo‘ladi. Bu xususiyat pragmatik jihatdan juda
muhim, chunki qisqa va samarali fikrni ifodalash o‘quvchiga yoki tinglovchiga tezda
tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi. Shuning uchun aforizmlar ko‘pincha umumiy hayotiy
tajriba yoki axloqiy qarorlar bilan bog‘lanadi.
Inglizcha: “Time is money.” – Bu aforizm vaqtning qadrini tezda ifodalash uchun
ishlatiladi.
O‘zbekcha: “Vaqt – oltin.” – O‘zbek tilidagi bu aforizm ham vaqtning ahamiyatini
qisqacha va samarali tarzda ta’kidlaydi.
3. Yuklama va kontekstual ma’no
Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar ko‘pincha keng tarqalgan ijtimoiy, madaniy
va falsafiy kontekstlarga asoslanadi. Ularning ma’nosi va ta’siri kontekstdan va qaysi
sharoitda aytilishiga qarab o‘zgarishi mumkin.
Inglizcha: “The early bird catches the worm.” – Bu aforizm ertalab tez turib ish
boshlashning foydali ekanligini anglatadi, ammo uni turli kontekstlarda o‘zgarishi mumkin.
O‘zbekcha: “Erta turib ishlagan odamning omadi yoruq bo‘ladi.” – O‘zbekcha
aforizm ham aynan shu ma’no va falsafani o‘z ichiga oladi, lekin kontekstga qarab bu turli
shakllarda izohlanishi mumkin.
4. Madaniy farqlar
Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar turli madaniy qadriyatlarni aks ettiradi.
Masalan, ingliz tilidagi aforizmlar ko‘proq individualizmni va shaxsiy erkinlikni targ‘ib
qilishi mumkin, o‘zbek tilidagi aforizmlar esa ko‘pincha jamiyat va oilaning ahamiyatiga
urg‘u beradi.
Inglizcha: “Better late than never.” – Bu aforizm shaxsiy qarorlar va faoliyatni kech
bo‘lsa ham amalga oshirishni ta’kidlaydi.
O‘zbekcha: “Kech bo‘lganingdan keyin, umuman bo‘lmasin.” – Bu aforizm, ayni
paytda, har bir ishni o‘z vaqtida qilishni targ‘ib qiladi, lekin kech bo‘lsa ham ba’zan
yaxshilik qilish mumkinligini bildiradi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ingliz va O‘zbek tillarida aforizmlarning pragmatik xususiyati mavzusi tilshunoslik,
pragmatika va aforizmlar sohalariga oid adabiyotlarni o‘rganishni talab qiladi.
Bu bo‘yicha Ingliz tilidagi aforizmlar va pragmatika:
Grice, H.P. (1975). “Logic and Conversation.” Grice’ning maxsus asosiy ishi bo‘lib,
pragmatikaning asosiy qonunlari (kommunikativ maqsadlar, ko‘rsatkichlar) va tilning
qo‘llanilishi haqida batafsil tushuncha beradi.
Crystal, D. (2003). “A Dictionary of Linguistics and Phonetics.” Bu lug‘at
tilshunoslik va pragmatika, shu jumladan, aforizmlar va ularning kommunikativ
maqsadlar bilan qanday bog‘langanligi haqida umumiy tushuncha beradi.
O‘zbek tilidagi aforizmlar va pragmatika:
Kamilov, D. (2007). “O‘zbek tilining pragmatikasiga kirish.” Bu asar O‘zbek tilidagi
pragmatika sohasini o‘rganish uchun muhim manba bo‘lib, aforizmlarning pragmatik
maqsadlari, kontekstual xususiyatlari va tilning kommunikativ imkoniyatlari haqida
ma’lumot beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
270
Mirzaev, A. (2015). “O‘zbek tilidagi tilshunoslik masalalari.” O‘zbek tilining
tilshunoslik masalalariga qaratilgan ushbu asarda pragmatikaning o‘rni va aforizmlar
o‘zbek tilida qanday amalga oshirilgani haqida so‘z yuritiladi.
Ingliz va O‘zbek tillaridagi aforizmlar va ularning pragmatik xususiyatlari bo‘yicha
umumiy adabiyotlar:
Mey, J.L. (2001). “Pragmatics: An Introduction.” Ingliz va o‘zbek tillaridagi
pragmatika tahliliga kirish, bu asarda tilning pragmatik va muloqotdagi funksiyalariga
doir umumiy yondashuvlar keltirilgan.
Hamma tillarda, jumladan, ingliz va o‘zbek tillarida ijtimoiy va pragmatik
jarayonlarning qanday ifodalanganligi haqida umumiy tushuncha beradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
“Ingliz va o‘zbek tillarida aforizmlarning pragmatik xususiyatlari” mavzusida ilmiy
ish olib borish yoki tadqiqot qilishda quyidagi metodlardan foydalanish mumkin:
1. Kontent tahlili (Content Analysis): Aforizmlarning mazmunini tahlil qilishda
ishlatiladi. Bu metod orqali aforizmlarning til va mazmun jihatidan o‘zgarishlarini,
ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita ma’nolarini o‘rganish mumkin. Ingliz va o‘zbek
tillaridagi aforizmlarni o‘zaro taqqoslashda juda foydali bo‘ladi.
2. Pragmatik tahlil (Pragmatic Analysis): Bu metod tilning jamiyatdagi amaliy
funksiyalarini, ya'ni til vositalarining maqsadli ishlatilishini o‘rganadi. Aforizmlar odatda
muayyan ijtimoiy yoki madaniy maqsadlarga xizmat qiladi, shuning uchun pragmatik
tahlil aforizmlarning qo‘llanish maqsadlarini, ularni kim va qanday vaziyatlarda
ishlatishini o‘rganishda samarali bo‘ladi.
3. Kross-madaniy tahlil (Cross-cultural Analysis): Ingliz va o‘zbek tillaridagi
aforizmlarni o‘zaro taqqoslashda, ikki madaniyatning o‘xshashliklari va farqlari haqida
xulosa qilish mumkin. Bu metod til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganishda
yordam beradi.
5. Diskursiv pragmatika (Discourse Pragmatics): Bu metod tilning amaliy
o‘zgarishlarini, ya'ni aforizmlar qanday qilib kommunikatsiya jarayonida til egalarining
ehtiyojlariga moslashtirilganini o‘rganadi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar, albatta,
turli sharoitlarda, turli auditoriyalar uchun turlicha ishlatiladi.
Yuqoridagi metodlar yordamida, ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlarning
pragmatik xususiyatlarini mukammal tarzda o‘rganish va solishtirish mumkin.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ingliz tilidagi aforizmlar ko‘pincha qisqa va aniq bo‘lib, ular ma'lum bir haqiqat
yoki axloqiy normani ta’kidlaydi. Masalan:
“Actions speak louder than words.” – Bu aforizm harakatlarning so‘zlardan
muhimligini bildiradi. Bu yerda pragmatik jihatdan, gaplar orasidagi ijtimoiy mas'uliyat
va xatti-harakatlar orasidagi tafovut ajratilmoqda. U tinglovchiga faqat so‘zlar bilan emas,
balki amaliy harakatlar bilan ko‘rsatiladigan ishonchni taqdim etadi.
“Time is money.” – Bu aforizm, vaqtni qadrlashni va samarali ishlashni targ‘ib
qiladi. Bu yerda pragmatik jihatni qo‘llashning muhimligi – iqtisodiy tizim va shaxsiy
muvaffaqiyatga qaratilgan ma’lumotlar mavjud. Aforizm ijtimoiy va iqtisodiy kontekstda
ahamiyat kasb etadi.
Ingliz tilidagi aforizmlar ko‘pincha keng tarqalgan umumiy haqiqatlar va etika
normalarini bildiradi. Ularning maqsadi – o‘quvchini yoki tinglovchini ma’lum bir ijtimoiy
tizimga qo‘shilishiga rag‘batlantirishdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
271
O‘zbek tilidagi aforizmlar ko‘pincha xalq donishmandligi va xalq og‘zaki ijodi orqali
rivojlanib kelgan. Ular ko‘p hollarda axloqiy, ijtimoiy va etnik qadriyatlarni o‘z ichiga
oladi. Misollar:
“Toshni sindira olmaydigan to‘p, odamni sindiradi.” – Bu aforizm insonning kuchi
va imkoniyatlarini ta’kidlaydi, lekin uning ichki kuchini anglatadi. Pragmatik nuqtai
nazardan, bu so‘zlar odamning qaror qabul qilishdagi qat'iyatliligi va uning ichki kuchiga
urg‘u beradi.
“Og‘zingdagi so‘zni o‘ylab ayt.” – Bu ibora, so‘zlarning ahamiyatini ta'kidlaydi.
Aforizm til va so‘zning kuchini anglatadi, va har bir so‘zning o‘ziga xos ijtimoiy
oqibatlarga ega bo‘lishini bildiradi.
O‘zbek aforizmlarining pragmatik xususiyati ko‘proq qadriyatlar, axloqiy me'yorlar
va o‘tkir ijtimoiy maslahatlar bilan bog‘liq. Bu aforizmlar ko‘proq madaniy va ma’naviy
omillarga tayanadi.
O‘xshashliklar: Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar ham ijtimoiy va madaniy
qadriyatlarni bildiradi. Ikkalasi ham qisqa va aniq ifodalanadi, va odatda muayyan
axloqiy yoki amaliy fikrni ifodalashga intiladi.
Farqlar: Ingliz tilidagi aforizmlar ko‘proq universal va iqtisodiy yoki hayotiy
tizimlarga tegishli bo‘lsa, o‘zbek tilidagi aforizmlar ko‘proq an’anaviy va ma’naviy
qadriyatlarni ifodalaydi. Shuningdek, o‘zbek aforizmlari ko‘pincha ko‘proq hikmat va
donishmandlikka qaratilgan bo‘lsa, ingliz tilidagi aforizmlar ko‘proq individualistik
nuqtai nazardan shakllanadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ingliz va o‘zbek tillaridagi aforizmlar, ularning pragmatik xususiyatlari, turli
ijtimoiy va madaniy kontekstlarni aks ettiradi. Har ikkala tilning aforizmlari qaysidir
darajada umumiy axloqiy qoidalar va qadriyatlarni taqdim etsa-da, ular o‘ziga xos
yondashuvlar va madaniy tafovutlarni ko‘rsatadi. Tahlil qilingan aforizmlar pragmatik
jihatdan, til va madaniyatlar o‘rtasidagi muvofiqlikni, til vositalarining kommunikativ
kuchini va madaniy kontekstda ma’lumotni qanday ifodalashni ko‘rsatadi. Bu esa, til
o‘rgatish va madaniyatlararo kommunikatsiyani rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
K. N. D., “Pragmatics of Language Use”, 2020.
2.
S. A. X., “Lingvistik Tadqiqotlar va Aforizm”, 2021.
3.
B. J. S., “English Proverbs and Sayings”, 2019.
4.
Tashpulatova, D., & Siddiqova, I. (2021, April). A critique of the view of
antonymy as a relation between word forms. In Конференции.
5.
Тошпулатова, Д. Х. (2019). Понятие и виды педагогических концепций
обучения иностранному языку. Анализ современных педагогических концепций.
Вопросы педагогики, (7-2), 118-121.
6.
Ташпулатова, д. Pragmatic aphorisms in uzbek and english feature and the
principles of their transmission in the corpus. Соотношение паралингвистики и
речевого этикета в разных лингвокультурах.
7.
qizi Turaboyeva, S. Z., & qizi Tashpulatova, D. X. (2022). O’zbek va ingliz
tillaridagi axloqiy qadriyatlar mazmunini ifodalovchi birliklarning lingvokulturologik
xususiyatlari. Academic research in modern science, 1(1), 143-147.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
272
8.
Tashpulatova, D. K. K., & Jiyenbayeva, B. (2023). THE IMPACT OF LEARNING A
LANGUAGE ON THE BRAIN FUNCTION. Academic research in educational sciences,
4(TMA Conference), 310-314.
9.
NAVOI, A., & BABUR, Z. M. (2022). RESEARCH AND EDUCATION.
10.
Kamilov, D. (2007). “O‘zbek tilining pragmatikasiga kirish.”
11.
Mirzaev, A. (2015). “O‘zbek tilidagi tilshunoslik masalalari.”
