Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Functional and semantic characteristics of medical
terminology translation between English and Uzbek
Nilufar KURBONOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article is devoted to the study of the functional-semantic
properties of medical terms in English and Uzbek. The study
analyzes the linguistic features of medical terminology in both
languages, problems in the translation process, and semantic
changes in terms. Together with the development of the field of
Medicine in Uzbekistan, the issue of creating compatibility
between international medical terminology and their national
language alternatives is relevant. The article discusses the
analysis of the functional-semantic properties of terms and the
effectiveness of translation methods.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
medical terminology,
interpreting,
functional-semantic
analysis,
terminological equivalence,
Uzbek,
English.
Ingliz va oʻzbek tillarida tibbiyot terminlari tarjimasining
funksional-semantik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
tibbiyot terminologiyasi,
tarjimashunoslik,
funksional-semantik tahlil,
terminologik ekvivalentlik,
oʻzbek tili,
ingliz tili.
Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiyot
terminlarining funksional-semantik xususiyatlarini oʻrganishga
bagʻishlangan.
Tadqiqot
har
ikkala
tildagi
tibbiy
terminologiyaning
lingvistik
xususiyatlarini,
tarjima
jarayonidagi muammolarni, va terminlarning semantik
oʻzgarishlarini tahlil qiladi. Oʻzbekistonda tibbiyot sohasining
rivojlanishi bilan birgalikda, xalqaro tibbiy atamashunoslik va
ularning milliy tildagi muqobillari oʻrtasida moslik yaratish
masalasi dolzarb hisoblanadi. Maqolada terminlarning
funksional-semantik xususiyatlarining tahlili va tarjima
usullarining samaradorligi muhokama qilinadi.
1
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
311
Функционально-семантические особенности перевода
медицинских терминов на английский и узбекский
языки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медицинская
терминология,
переводоведение,
функционально-
семантический анализ,
терминологическая
эквивалентность,
узбекский язык,
английский язык.
Данная статья посвящена изучению функционально-
семантических особенностей медицинских терминов на
английском и узбекском языках. В исследовании
анализируются
лингвистические
особенности
медицинской терминологии на обоих языках, проблемы в
процессе перевода, и семантические вариации терминов.
В связи с развитием медицинской сферы в Узбекистане
актуален вопрос о создании соответствия между
международной медицинской терминологией и ее
альтернативами на национальном языке. В статье
рассматривается анализ функционально-семантических
свойств терминов и эффективность методов перевода.
KIRISH
Tibbiyot terminologiyasi – har qanday tilning eng murakkab va dinamik
rivojlanuvchi qatlamlaridan biri hisoblanadi. Zamonaviy globallashuv sharoitida tibbiy
bilimlarning xalqaro integratsiyasi tufayli terminologik tizimlar orasidagi aloqa masalasi,
ayniqsa ingliz tilidan milliy tillarga tarjima qilish masalasi tobora dolzarb boʻlib
bormoqda. Ingliz tili xalqaro tibbiyot sohasida "lingua franca" vazifasini bajarmoqda, bu
esa mazkur tildagi terminlarning boshqa milliy tillarga aniq va tizimli tarjima qilinishini
talab etadi [1].
Oʻzbekistonda tibbiyot fani va amaliyotining jadal rivojlanishi, xalqaro ilmiy
hamjamiyatga integratsiyalashuv jarayoni hamda chet eldagi tibbiy adabiyotlar,
protokollar va yoʻriqnomalardan foydalanish zarurati oʻzbek tilidagi tibbiy
terminologiyani takomillashtirish masalasini dolzarblashtirmoqda. Bugungi kunda
oʻzbek tibbiy terminologiyasi rivojlanish va standartlashtirilish bosqichida turgan boʻlsa-
da, ingliz tilidagi tibbiy terminlarni oʻzbek tiliga tarjima qilishda qator lingvistik va
semantik muammolar yuzaga kelmoqda [2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiyot terminlarining
funksional-semantik xususiyatlarini oʻrganish, ularning tarjima jarayonidagi oʻziga xos
jihatlarini aniqlash hamda bu ikki til tibbiy terminologiyasi oʻrtasidagi munosabatlar
xususiyatlarini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqot natijasida tibbiy terminlar tarjimasida
samarali strategiyalar ishlab chiqish boʻyicha amaliy tavsiyalar beriladi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi qiyosiy-tipologik tahlil, komponent tahlil, diskurs tahlili
va tarjimashunoslik usullariga asoslangan. Tibbiy terminlarning funksional-semantik
xususiyatlari oʻrganilgan adabiyotlarni ikki guruhga boʻlish mumkin: birinchisi, umumiy
terminologiya va tarjimashunoslik masalalariga oid tadqiqotlar; ikkinchisi, maxsus tibbiy
terminologiya, uning taraqqiyoti va tarjimasi haqidagi ishlar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
312
Terminologik birliklarning lingvistik va tarjimashunoslik aspektlariga bagʻishlangan
G.B. Abduraxmonova va A.A. Abduazizovning tadqiqotlarida terminlar tarjimasining
lingvistik xususiyatlari va ularning tizimli tashkil etilish masalalari yoritilgan [3]. Ularning
fikriga koʻra, “tibbiy terminlar tarjimasida ularning maʼno va funksiyasini toʻlaqonli
ifodalash, ayniqsa, ilmiy-tibbiy kontekstda alohida ahamiyatga ega”.
Xalqaro miqyosda Cabré va boshqalarning tadqiqotlari terminologik birliklarning
kommunikativ, kognitiv va lingvistik dimensiyalarini oʻrganishda muhim metodologik
asos boʻlib xizmat qiladi [4]. Tibbiy terminlarning tarjimasida ular taklif qilgan
“kommunikativ-pragmatik yondashuv” ayniqsa samarali hisoblanadi.
Oʻzbek tilshunosligi doirasida A.E. Mamatov va boshqalarning ishlari tibbiy
terminlarning milliy tildagi ekvivalentlarini yaratish, ularning funksional-pragmatik
jihatlarini ochib berish boʻyicha muhim nazariy asos boʻlib xizmat qiladi [5]. Tibbiy
terminlar tizimi shiddat bilan rivojlanayotgani sabab, “ularning tarjima jarayonida
funksional-semantik ekvivalentligini taʼminlash, tarjima qilingan terminning maqsadli
auditoriya uchun tushunarli va amaliy boʻlishi” alohida ahamiyatga ega ekanligi
taʼkidlanadi.
D.S. Iskandarova va boshqalarning tadqiqotlarida oʻzbek tilida tibbiy terminlarning
shakllanish tarixi va manbalari tahlil qilingan [6]. Ular oʻzbek tibbiy terminologiyasining
rivojlanishida arab, fors, rus va ingliz tillarining taʼsirini alohida taʼkidlashgan.
Ingliz tibbiy terminologiyasining rivojlanishi va uning boshqa tillarga tarjimasi
boʻyicha G. Wulffi va P. Faber-larning ishlarida tibbiy terminlar tarjimasining
lingvokognitiv va funksional-pragmatik aspektlari ochib berilgan [7, 8]. Ularning
yondashuviga koʻra, “tibbiy terminlar tarjimasida terminning semantik qiymati bilan
birga, uning kontseptual mohiyati va funksional vazifalari ham hisobga olinishi zarur”.
Zamonaviy tibbiyot terminologiyasining tarkibi va xususiyatlari haqida
H. Sonneveld va M. Loening tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, “tibbiy terminologiya
yunoncha-lotincha elementlar, akronimlar, eponimlar va murakkab tuzilishli
terminlardan iborat boʻlib, bular har bir tilda oʻziga xos adaptatsiya usullarini talab
qiladi” [9]. Bu xususiyatlar tarjima jarayonida alohida muammolarni keltirib chiqaradi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiy terminlar tahlili ularning funksional-semantik
xususiyatlarida qator oʻziga xosliklarni koʻrsatdi.
Terminlarning
strukturaviy-semantik
xususiyatlari:
Ingliz
tibbiy
terminologiyasi asosan yunoncha-lotincha elementlarga asoslangan boʻlib, keng
qoʻllaniladigan prefikslar (hypo-, peri-, post-) va suffikslar (-itis, – osis, – ectomy) orqali
yangi terminlar hosil qilish imkonini beradi. Oʻzbek tibbiy terminologiyasida esa, ikki
yoʻnalish kuzatiladi: bir tomondan, xalqaro terminlarni transliteratsiya orqali qabul qilish
(kardiopatiya, nefrektomiya), ikkinchi tomondan, milliy terminlar yaratish tendentsiyasi
(yurak kasalligi, buyrak olish) [3, 5].
Ingliz tibbiy terminologiyasida koʻp uchraydigan terminologik birliklarning
funksional-semantik tahlili shuni koʻrsatadiki, ular quyidagi kategoriyalarga boʻlinadi:
1.
Anatomik tuzilmalar terminlari: ingliz tilida "coronary artery", oʻzbek tilida “toj
arteriya” yoki “koronar arteriya”.
2.
Kasalliklar, sindromlar va patologik holatlar: "myocardial infarction" – “miokard
infarkti”.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
313
3.
Diagnostik protseduralar: "magnetic resonance imaging" – "magnit-rezonans
tomografiya".
4.
Davolash usullari va jarrohlik operatsiyalari: "coronary artery bypass grafting" –
"koronar arteriyani shuntlash" yoki "toj arteriyasini aylanib oʻtish operatsiyasi" [10].
Funksional-semantik nuqtai nazardan, ingliz tilidagi tibbiy terminlarning asosiy
xususiyatlaridan biri – ularning koʻp funksionalligidir. Bir xil termin ham ilmiy, ham
klinik, ham ommabop kontekstlarda qoʻllanilishi mumkin. Oʻzbek tilidagi tibbiy
terminologiyada esa koʻpincha ilmiy-professional va ommabop variantlar farqlanadi.
Masalan, "gastritis" termini ilmiy kontekstda "gastrit" sifatida qoʻllanilsa, ommabop
nutqda "oshqozon yalligʻlanishi" deb ishlatiladi [6].
Terminlar tarjimasida quyidagi funksional-semantik muammolar aniqlandi:
Terminologik lakunalar: oʻzbek tilida ayrim tushunchalar uchun aniq
ekvivalentlar mavjud emas.
Polisemiya: ingliz tilidagi ayrim terminlar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda maʼno
kengayishi yoki torayishi kuzatiladi.
Toponimik va eponimik terminlar tarjimasi: "Adam's apple" – "boʻqoq", "Achilles
tendon" – "tovon payi".
Qisqartmalar va akronimlar: "AIDS", "MRI", "ECG" kabi ingliz tilidagi qisqartmalar
tarjimasida ikki yoʻnalish mavjud – aynanligicha qoldirish yoki oʻzbek tilidagi ekvivalent
qisqartmalar yaratish (OIV, MRT, EKG).
Mamlakatimizda tibbiy terminologiyaning rivojlanish tendentsiyalari tahlili shuni
koʻrsatadiki, oʻzbek tibbiy terminologiyasi quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha rivojlanmoqda:
1.
Xalqaro tibbiy terminlarni transliteratsiya qilish orqali oʻzlashtirish.
2.
Milliy terminlarni yaratish va ularni standartlashtirish.
3.
Termin yaratishning gibrid usuli: xalqaro va milliy elementlarni birlashtirish [8].
Ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiy terminlarning funksional-semantik xususiyatlarini
hisobga olgan holda, tarjimon quyidagi strategiyalardan foydalanishi mumkin:
Kontekstual tarjima: termin ishlatilayotgan kontekst va auditoriyani hisobga
olish.
Doktorlar uchun ilmiy matnlarda xalqaro tibbiy terminlardan foydalanish.
Bemorlar bilan kommunikatsiyada milliy ekvivalentlarni qoʻllash.
Zarurat tugʻilganda tarjimada izoh berish usulidan foydalanish [9].
Tadqiqotimiz davomida shuningdek, tibbiy terminlarning soha ichidagi farqlanishi
ham aniqlandi. Turli tibbiyot sohalarida (kardiologiya, nevrologiya, onkologiya) ingliz
tilidan oʻzbek tiliga terminlar tarjima qilinishining oʻziga xos xususiyatlari mavjud.
Masalan, farmakologiya sohasida dori nomlarini tarjima qilishda xalqaro nomlanish
prinsiplari saqlansa-da, milliy nomlarning yaratilish tendensiyasi ham kuzatilmoqda.
Dori vositalarining kimyoviy tarkibiga koʻra nomlanishi (paratsetamol, metronidazol)
koʻpincha aynan saqlanib qolsa, ular uchun terapevtik qoʻllanma matni tarjimasida milliy
terminologiyadan foydalanish keng tarqalgan.
Psixiatriya va psixologiya sohasi terminlarining tarjimasida esa semantik
nozikliklar alohida ahamiyat kasb etadi. "Depression" termini tibbiy kontekstda
"depressiya" deb tarjima qilinsa, psixologik konsultirlashda "tushkunlik", "ruhiy ezilish"
tarzida ifodalanishi mumkin. Bu hodisa soha terminlarining kontekstual tarjima
xususiyatlarini koʻrsatadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
314
Zamonaviy tibbiyotning rivoji bilan paydo boʻlayotgan yangi texnologiyalar va
tadjriba usullariga oid terminlar (telemedicine – teletibbiyot, robotic surgery – robot
jarrohlik) tarjimasida neologizmlar yaratilishi muammosi ham dolzarb boʻlib bormoqda.
Bunday hollarda terminlarning funktsional-semantik ekvivalentligi masalasi muhimlik
kasb etib, ularning nafaqat semantik qiymati, balki pragmatik funksiyasi ham saqlangan
holda tarjima qilinishi zarurdir.
Tibbiy diskursning turli janrlarida (ilmiy maqolalar, klinik protokollar, bemorlar
uchun yoʻriqnomalar) terminlarning tarjima qilinish strategiyalari ham farqlanadi. Ilmiy
matndagi terminlar tarjimasida xalqarolik va maxsuslik darajasi yuqori boʻlsa, bemorlar
uchun moʻljallangan materlarda terminlarning tushuntirilishi va milliy muqobillar
berilishi ahamiyatlidir. Bu jarayonda tarjimon nafaqat til bilimi, balki tibbiy va
kommunikativ kompetensiyaga ham ega boʻlishi kerak.
XULOSA
Ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiy terminlarning funksional-semantik xususiyatlari
tadqiqi natijasida quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:
1.
Har ikkala til tibbiy terminologiyasida strukturaviy-semantik va funksional
farqlar mavjud boʻlib, bular tarixiy, lingvistik va sotsiokulʻturaviy omillar bilan
izohlanadi.
2.
Oʻzbek tibbiy terminologiyasi rivojlanish bosqichida boʻlib, xalqaro va milliy
terminlar oʻrtasidagi balansni saqlagan holda takomillashmoqda.
3.
Tibbiy terminlar tarjimasida funksional-semantik xususiyatlarni hisobga olish
nafaqat lingvistik aniqlikni, balki maʼno va pragmatik ekvivalentlikni taʼminlaydi.
4.
Tarjima strategiyasini tanlashda termin ishlatiladigan kontekst, auditoriya va
kommunikativ vaziyat muhim rol oʻynaydi.
5.
Tibbiy terminologiya tarjimasida yagona standartlashtirilgan yondashuv
yaratish zamonaviy tibbiyotning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Ingliz va oʻzbek tillaridagi tibbiy terminlarning funksional-semantik xususiyatlarini
oʻrganish kelgusida tibbiy kommunikatsiyani yaxshilash, tarjima amaliyotini
takomillashtirish va zamonaviy tibbiyot sohasida mamlakatimizning xalqaro
hamkorligini yanada rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Wulff, H. R. (2004). The language of medicine. Journal of the Royal Society of
Medicine, 97(4), 187-188.
2.
Abduraxmonova, G. B. (2018). Tibbiyot terminlari tarjimasining lingvistik
asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Abduazizov, A. A., & Abduraxmonova, G. B. (2019). Terminologik birliklarning
tarjimashunoslik aspektlari. Toshkent: Akademnashr.
4.
Cabré, M. T. (2010). Terminology and translation. Handbook of Translation
Studies, 1, 356-365.
5.
Mamatov, A. E., & Teshayev, Sh. (2020). Oʻzbek tibbiyot terminologiyasining
shakllanishi va rivojlanishi. Samarqand: SamDU nashriyoti.
6.
Iskandarova, D. S. (2017). Oʻzbek tibbiy terminologiyasi: tarixiy va zamonaviy
aspektlar. Buxoro: BuxDU nashriyoti.
7.
Faber, P. (2012). A Cognitive Linguistics View of Terminology and Specialized
Language. Berlin: De Gruyter Mouton.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
315
8.
Wulff, H. R. (2004). The language of medicine. Journal of the Royal Society of
Medicine, 97(4), 187-188.
9.
Sonneveld, H. B., & Loening, K. L. (1993). Terminology: Applications in
interdisciplinary communication. Amsterdam: John Benjamins.
10.
Karimov, S. A. (2021). Zamonaviy ingliz va oʻzbek tibbiyot terminlari qiyosiy
tahlili. Toshkent: OʻzDJTU nashriyoti.
