Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of names in society
Madinakhon ABDUKHAKIMOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article extensively discusses the role of names in
society, their social, psychological, historical and cultural
aspects. Names play an important role in identifying a person,
determining their national and religious affiliation. It also
discusses the impact of a name on a person’s personality, social
status and future life. The article also analyzes the history of
names, modern trends and the impact of globalization on the
development of names. The importance of the name selection
process and its role in human life are discussed, and
scientifically and practically based conclusions are given.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
/S
-pp368-371
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
name,
society,
personality,
identification,
culture,
nationality,
history,
psychology,
stereotype,
globalization,
modern names,
religious names,
social status,
the impact of the name.
Ismlarning jamiyatdagi o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ism,
jamiyat,
shaxsiyat,
identifikatsiya,
madaniyat,
milliylik,
tarix,
psixologiya,
stereotip,
globalizatsiya,
zamonaviy ismlar,
diniy ismlar,
ijtimoiy mavqe,
ismning ta’siri.
Tarixiy va madaniy jihatlari keng yoritiladi. Ismlar shaxsning
identifikatsiyasida, milliy va diniy mansubligini belgilashda
muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, ismning inson
shaxsiyatiga,
ijtimoiy mavqeiga va kelajak hayotiga ta’siri haqida fikr
yuritiladi. Maqolada ismlarning tarixi, zamonaviy tendensiyalari
va globalizatsiyaning ismlar rivojlanishiga ta’siri ham tahlil
qilinadi. Ism tanlash jarayonining ahamiyati va uning inson
hayotidagi roli muhokama qilinib, ilmiy va amaliy jihatdan
asoslangan xulosalar beriladi.
1
Teacher, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: mka010183@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
369
Роль имен в обществе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
имя,
общество,
личность,
идентичность,
культура,
национальность,
история,
психология,
стереотип,
глобализация,
современные имена,
религиозные имена,
социальный статус,
влияние имени.
В статье подробно рассматривается роль имён в
обществе, их социальные, психологические, исторические и
культурные аспекты. Имена играют важную роль в
идентификации человека, определяя его национальную и
религиозную принадлежность. Также обсуждается влияние
имени на личность, социальный статус и будущее человека,
анализируется история имён, современные тенденции и
влияние глобализации на их развитие. Отмечается
важность процесса выбора имени и его роль в жизни
человека, приводятся научно и практически обоснованные
выводы.
KIRISH
Ism inson hayotining ajralmas qismi bo
‘
lib, u nafaqat shaxsni boshqa odamlardan
ajratib turuvchi identifikator, balki uning ijtimoiy, madaniy va tarixiy merosining ifodasi
hamdir. Ismlar insonning jamiyat bilan aloqasini shakllantiradi, uning shaxsiyati, ijtimoiy
mavqei va hatto kelajakdagi muvaffaqiyatlariga ta
’
sir ko
‘
rsatishi mumkin. Dunyoning
turli xalqlari o
‘
z an
’
ana va e
’
tiqodlariga asoslangan holda farzandlariga ismlar berib
kelganlar, bu esa ismlarning milliy va madaniy identifikator sifatida ham katta
ahamiyatga ega ekanligini ko
‘
rsatadi. Har bir ismning ma
’
lum bir kelib chiqishi, ma
’
nosi
va u bilan bog
‘
liq ijtimoiy qarashlari mavjud. Ba
’
zi ismlar insonning oilaviy nasabiga
bog
‘
liq bo
‘
lsa, boshqalari diniy yoki tarixiy shaxslar nomidan kelib chiqqan bo
‘
lishi
mumkin. Shuningdek, psixologik tadqiqotlar shuni ko
‘
rsatadiki, ism inson shaxsiyatiga
bevosita ta
’
sir qilishi mumkin. Masalan, ijobiy ma
’
no anglatuvchi ismlar kishining o
‘
ziga
bo
‘
lgan ishonchini oshirsa, kam uchraydigan yoki noodatiy ismlar esa insonni ajralib
turishga undaydi. Ushbu maqolada ismlarning jamiyatdagi o
‘
rni, ularning tarixiy,
psixologik va madaniy ahamiyati keng yoritiladi. Shuningdek, turli millatlarga xos ismlar,
ularning ijtimoiy stereotiplari va shaxsiy rivojlanishdagi o
‘
rni haqida batafsil ma
’
lumot
beriladi. Ismlarning inson hayotidagi o
‘
rni chuqur o
‘
rganilsa, bu kelajak avlodlar uchun
muhim xulosalar chiqarishga yordam berishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Ism nafaqat shaxsning identifikatori, balki uning ijtimoiy mavqei, madaniyati va
tarixiy merosining bir qismi sifatida ham e
’
tirof etiladi. Ismlar odamning jamiyat bilan
o
‘
zaro aloqasini shakllantiradi, uning shaxsiyati va dunyoqarashiga ta
’
sir ko
‘
rsatadi.
Ushbu maqolada ismlarning ijtimoiy hayotdagi o
‘
rni, ularning tarixiy, psixologik va
madaniy ahamiyati keng yoritiladi.
Bizga ma
’
lumki
ism
–
shaxsni identifikatsiya qilish vositasi sifatida qaraladi va
Ism insonni boshqa odamlardan ajratib turuvchi eng asosiy belgidir. Jamiyatda
insonni tanib olish va u bilan muloqot qilishda ism asosiy rol o‘ynaydi.
Ism quyidagi
jihatlar bo‘yicha muhim hisoblanadi:
•
Birinchidan:
Huquqiy identifikatsiya
shaxsning rasmiy hujjatlari (pasport,
tug‘ilganlik guvohnomasi, diplom va boshqalar) ism orqali rasmiylashtiriladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
370
•
Ikkinchidan:
ijtimoiy tanishuv
:
ism orqali inson o
‘
z atrofidagilar tomonidan
qabul qilinadi va tan olinadi.
•
Uchinchidan:
oilaviy va nasl davomiyligi
:
Ism oilaviy an
’
analar bilan bog
‘
liq
bo
‘
lib, ba
’
zan avloddan-avlodga o
‘
tadi.
Ismlar borasida t
o‘
xtalar ekanmiz ism
–
milliy va madaniy identifikator sifatida
ismlar insonning milliylikka mansubligini va madaniyatini aks ettiradi. Har bir xalq
o‘zining har qanda
y tarixiy davrlarida ham diniy qadriyatlariga asoslangan holda
bolalariga ism tanlaydi.
Bu holatlarni misollarda k
o‘
rib chiqamiz
•
O‘zbek ismlari
arabcha, forscha va turkiy ildizlarga ega (
Rustam, Kamron,
Mohira
).
•
Nemis ismlari
tabiat va fazilatlar bilan bog‘liq (
Fruhling,
–
“
bahor
”
, Yonas
–
“
tinchlik farovonlik ramzi
”
).
•
Arab ismlari
diniy va tarixiy shaxslar nomidan kelib chiqqan (
Muhammad, Aisha,
Umar
).
Jamyatda ismlarga qarab ijtimoiy mavqeyni belgilashimiz mumkin
Ba’zi ismlar
insonning jamiyatdagi mavqeini yoki kelib chiqishini bildirishi
mumkin:
•
Qirollik ismlari
–
tarixiy jihatdan yuqori tabaqa vakillariga xos (
Napoleon,
Elizabet
).
•
Diniy ismlar
–
odamning diniy qarashlari va e’tiqodini aks ettiradi (
Abdulloh,
Yuhanno, Davud
).
•
Oddiy xalq orasida keng tarqalgan ismlar
–
milliy urf-
odatlarga bog‘liq (
Olim,
To‘rabek, Shirin
).
Tilshunoslikda
ismlarning psixologik ta’siri ism va shaxsiyat misolida
ham
psixologlar tomonidan ismning inson shaxsiyatiga bevosita ta’sir qilishini aniqlas
hgan.
Misollar:
•
Ijobiy ma’no anglatuvchi ismlar
insonda o‘ziga ishonchni oshiradi.
•
Kam uchraydigan ismlar
odamni ajralib turishga undaydi.
•
Salbiy yoki kulgili eshitiladigan ismlar
bolalikdan boshlab insonning o‘ziga
bo‘lgan munosabatini pasaytirishi mumkin.
Tadqiqotlarga ko‘ra, “
katta ismlar effekti
”
degan psixologik fenomen mavjud bo‘lib,
ba’zi ismlar muvaffaqiyatli hayot kechirishga ko‘proq moyil ekanligini ko‘rsatadi.
Masalan, jiddiyroq va hurmatli ismlar (Aleksandr, Shavkat) odatda rahbarlar orasida
ko‘proq uchraydi.
Jamiyatda ba’zi ismlar bilan bog‘liq stereotiplar ham mavjud.
Masalan,
•
Erkak ismlarida
yetakchilik, kuch va jasorat ma’nolari aks ettiriladi (
Rustam,
Amir, Timur
).
•
Ayol ismlarida
nafislik va go‘zallik ifodalangan (
Dilnoza, Malika, Zebo
).
Ba’zan insonning ismi unga qanday munosabatda bo‘lishga ta’sir qiladi. Masalan,
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, biznes yoki ish intervyularida ba’zi ismlar ko‘proq qabul
qilinadi. I
smlar ming yillardan beri mavjud bo‘lib, ularning kelib chiqishi turlicha:
•
Qadimgi yunon ismlari
xudolar va qahramonlar bilan bog‘liq (
Afina, Aleksandr
).
•
Qadimgi turkiy ismlar
tabiat va jasorat bilan bog‘liq (
Bo‘ri, Alp
).
•
Yevropa ismlari
diniy va qirollik an’analari bilan bog‘liq (
Richard, Viktor
).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
371
Ko‘plab ismlar diniy manbalardan kelib chiqqan:
•
Islomiy ismlar
Qur’onga asoslangan (
Muhammad, Umar, Aisha
).
•
Xristian ismlari
Injil qahramonlari bilan bog‘liq (
Pavel, Mariya
).
•
Yahudiy ismlari
Tavrot asosida tanlanadi (
Dovud, Sulaymon
).
XULOSA
Diniy ismlar insonning e’tiqodini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Xulosa
qilib aytadigan b
o‘lsak ismlar inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, ular shaxsni
identifikatsiya qilish, jamiyatdagi
mavqeini belgilash, shaxsiy xususiyatlariga ta’sir qilish
va madaniy merosni ifodalashda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun bolaga ism
tanlash mas’uliyatli jarayon bo‘lib, u faqat chiroyli yoki noodatiy bo‘lishi uchun emas,
balki uning kelajak hayoti, ijt
imoiy va shaxsiy rivojlanishiga ham foydali bo‘lishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Андерсон
,
Б
. (2001). Tasavvur qilingan jamoalar: Millatchilikning kelib chiqishi
va tarqalishi.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2.
Baxtiyorov, A. (2019). O‘zbek ismlarining etimologiyasi va tarixiy shakllanishi.
Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
G‘ulomov, M. (2020). Ismlar va ularning inson psixologiyasiga ta’siri.
Samarqand: Ilm nuri.
4.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge: Cambridge University Press.
5.
Юсуфов
,
Ш. (2018). O‘zbekcha ismlar: Tarix, ma’no va zamonaviy tendensiyalar.
Toshkent: Ma’naviyat.
6.
Berger, P., & Luckmann, T. (1966). The Social Construction of Reality. New York:
Anchor Books.
7.
Dawkins, R. (2006). The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press.
8.
Филиппов, В. (2017). Имя и личность: психолого
-
социологический анализ.
Москва: Наука.
9.
Islamov, R. (2021). Nomlar falsafasi va ularning ijtimoiy ahamiyati. Buxoro:
Sharq Yulduzi.
10.
Anorqulov, S. (2020). TOPONYMS AS AN OBJECT OF LINGUISTIC RESEARCH.
Philology Matters, 2020(1), 129-136.
11.
Яхшиев, А. (2024, October). Особенности профессионального диалога. In
Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit (pp. 474-478).
12.
Бушуй, А. М., & Яхшиев, А. А. (1986). Фразеология узбекской диалогической
речи (на материале художественной прозы). Сов. тюркология, 3, 27
-33.
