Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic analysis of the semantic types of oxymoron
Muattar TEMIROVA
1
Denau Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article is dedicated to an in-depth study of the
phenomenon of oxymoron, a significant stylistic figure in
linguistics and literary studies. The semantic structure of the
oxymoron, its inherently contradictory nature, and various
grammatical forms of its manifestation in speech are analyzed
from a linguistic perspective. The article provides vivid
examples of explicit, implicit, and potential semantic types of
oxymorons drawn from Uzbek and world literature.
Furthermore, the effectiveness of the component analysis
method, widely used in analyzing oxymorons, and the crucial
importance of context in revealing semantics are discussed in
detail. The article concludes with scientific findings on the
significant role of oxymoron in enhancing the expressiveness of
speech and the artistic impact of a literary work. A literature
review section has been added.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
oxymoron,
stylistic figure,
semantic analysis,
component analysis,
antonymy,
semantic contradiction,
expressiveness,
literature review.
Oksimoron semantik turlarining lingvistik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
oksimoron,
stilistik figura,
semantik tahlil,
komponentli tahlil,
antonimiya,
semantik ziddiyat,
ekspressivlik,
adabiyotlar tahlili.
Ushbu maqola tilshunoslik va adabiyotshunoslikda muhim
stilistik figura hisoblangan oksimoron hodisasini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Oksimoronning semantik tuzilishi, uning
mohiyatan ziddiyatli tabiati va nutqda namoyon bo‘lishining
turli grammatik shakllari lingvistik nuqtai nazardan tahlil
qilinadi. Maqolada oksimoronning aniq, noaniq va potensial
kabi semantik turlari o‘zbek va jahon adabiyotidan olingan
yorqin misollar bilan dalillanadi. Shuningdek, oksimoronni
tahlil qilishda keng qo‘llaniladigan komponentli tahlil usulining
samaradorligi va kontekstning semantikani ochishdagi hal
qiluvchi ahamiyati batafsil muhokama qilinadi. Maqola
1
Teacher, Denau Institute of Entrepreneurship and Pedagogy. E-mail: fragrant9898@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
226
oksimoronning nutqning ekspressivligini va badiiy asarning
ta’sirchanligini oshirishdagi muhim ahamiyatini ilmiy xulosalar
bilan yakunlaydi.
Лингвистический
анализ
семантических
типов
оксюморона
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
оксюморон,
стилистическая фигура,
семантический анализ,
компонентный анализ,
антонимия,
семантическое
противоречие,
экспрессивность,
обзор литературы.
Данная статья посвящена углубленному исследованию
феномена оксюморона, важной стилистической фигуры в
языкознании и литературоведении. С лингвистической
точки зрения анализируется семантическая структура
оксюморона, его противоречивая природа и различные
грамматические формы проявления в речи. В статье
приводятся
яркие
примеры
явных,
неявных
и
потенциальных семантических типов оксюморонов из
узбекской и мировой литературы. Также подробно
обсуждается эффективность метода компонентного
анализа, широко применяемого при анализе оксюморона, и
решающее значение контекста в раскрытии семантики.
Статья завершается научными выводами о важной роли
оксюморона в повышении экспрессивности речи и
художественной выразительности произведения. Добавлен
раздел обзора литературы.
KIRISH
Til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki fikrni badiiy va ta’sirchan ifodalashning
qudratli qurolidir. Stilistik figuralar ana shu ifodaviylikni ta’minlashda muhim o‘rin
tutadi. Ular orasida oksimoron o‘zining mantiqiy ziddiyatga asoslangan tabiati bilan
alohida ajralib turadi. Oksimoron – bir-biriga zid tushunchalarni yoki xususiyatlarni
birikma holida ifodalaydigan stilistik vosita bo‘lib, u “bir hodisaga bir vaqtning o‘zida
qarama-qarshilikni yuklash orqali chuqur ta’sir ma’no hosil qiladi” [9; b.45]. Bu hodisa
orqali muallif o‘quvchida kutilmagan his-tuyg‘ular uyg‘otishga, tasvirlanayotgan obyekt
yoki holatning murakkab, ko‘p qirrali tabiatini ochib berishga intiladi.
Oksimoronning asosida ko‘pincha leksik antonimiya yotadi, ammo bu ziddiyatli
birliklar turli sintaktik tuzilmalarda namoyon bo‘lishi mumkin. Oksimoronning
tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyati ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan.
Xususan, Ye.A. Atayeva o‘z tadqiqotida oksimoronning “lingvistik tabiati va stilistik
funksiyasi” ni atroflicha tahlil qilgan [1; b.3]. Ushbu maqolada oksimoron hodisasining
semantik tuzilishi, uning asosiy turlari va tilshunoslikda tahlil qilish metodologiyasi
ko‘rib chiqiladi hamda uning nutqdagi pragmatik vazifalari yoritiladi. Tadqiqotning
maqsadi – oksimoronning semantik xususiyatlarini ochib berish va uning lingvistik
tahlilini amalga oshirishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Oksimoron hodisasi tilshunoslik va adabiyotshunoslikda uzoq vaqtdan beri
tadqiqotchilar diqqat markazida bo‘lib kelgan. Ushbu maqolaning nazariy asoslarini
mustahkamlash va tadqiqotning ilmiy kontekstini belgilash maqsadida mavzuga oid
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
227
mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. Undan tashqari, o‘zbek va ingliz adabiyoti
namoyondalarining xususan A. Qodiriy, T. Malik, O.Wilde, J. Miltonlar ijodida uchraydigan
oksimoron birliklar misol sifatida olindi.
Ushbu tahlil qilingan adabiyotlar oksimoronning turli qirralari – uning lingvistik
tabiati, stilistik funksiyasi, semantik tuzilishi, kontekstual bog‘liqligi va badiiy nutqdagi
ahamiyatini yoritadi. Shunday qilib, mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili ushbu tadqiqotning
dolzarbligini va tanlangan tahlil metodlarining asosli ekanligini ko‘rsatadi hamda olib
borilgan tahlillarning ilmiy yangiligini asoslashga xizmat qiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Oksimoronning semantik strukturasini ilmiy jihatdan asosli tahlil qilishda bir qator
lingvistik metodlar qo‘llaniladi. Ular orasida
komponentli tahlil
usuli markaziy o‘rin
egallaydi. Ushbu usul so‘z yoki birikma ma’nosini eng kichik ma’no birliklari –
semalar
yig‘indisi sifatida ko‘rib chiqishga asoslanadi.
Komponentli tahlil jarayonida lug‘aviy ta’riflar, sinonimik va antonimik qatorlar
hamda so‘zning matndagi qo‘llanish holatlari (kontekst) semantikani ochishning muhim
manbalari sifatida xizmat qiladi. Umumiy semantik tamoyillarni tushunish uchun
fundamental tadqiqotlarga murojaat qilish muhimdir [6; b.215].
Shuningdek, oksimoron ma’nosini to‘liq anglash uchun
kontekstual tahlil
ajralmas qism hisoblanadi.
Kontekst tahlili oksimoronning shunchaki mantiqiy xato emas, balki ma’lum bir
badiiy yoki pragmatik maqsadga xizmat qiluvchi anglangan stilistik vosita ekanligini
ko‘rsatishga yordam beradi.
NATIJALAR VA TAHLILLAR
Oksimoronning semantik tuzilishi uning tarkibidagi komponentlar (so‘zlar)
orasidagi murakkab ma’no munosabatlari bilan belgilanadi. Odatda, oksimoronning bir
komponenti hissiy-emotsional bahoni ifodalasa, ikkinchisi predmet yoki hodisaning
obyektiv xususiyatini ko‘rsatadi. Eng muhimi, konseptual darajadagi qarama-qarshilikka
qaramay, oksimoron nutqqa alohida ta’sirchanlik, chuqurlik va ko‘p ma’nolilik baxsh
etadi. Antitezani, ya’ni zidlashni yaratishda tilning turli vositalari qo‘llanilishi
oksimoronning semantik asosini tushunish uchun muhimdir [2; b.88].
Oksimoronlarni semantik ziddiyatning yaqqollik darajasiga ko‘ra tasniflash
mumkin. Bu tasnif oksimoronning til tizimidagi o‘rnini va nutqdagi funksiyalarini
yaxshiroq anglashga yordam beradi [5; b.15].
Aniq oksimoron –
bu turdagi oksimoronlar tarkibida to‘g‘ridan-to‘g‘ri leksik
antonimlar yoki ma’no jihatdan keskin zid so‘zlardir. Ziddiyat yuzada yaqqol namoyon
bo‘ladi.
“Тўйбека ўнгу терс ош чайнаб…”
Bu yerda “o‘ng” va “ters” harakatning
ziddiyatli tabiatini ko‘rsatishga xizmat qilgan [11; 32].
Noaniq oksimoron –
bunda ziddiyat so‘zlarning asosiy lug‘aviy ma’nolarida emas,
balki ularning differensial (farqlovchi) yoki potensial (yashirin) semalarida namoyon
bo‘ladi. Qarama-qarshilik bir qarashda sezilmaydi, kontekst orqali anglashiladi.
“Tentakkinangning aqli balo, kiroyi kuyaving shundogʻ boʻlsa…
“Tentak” va “aqli
balo” so‘zlari orasidagi ziddiyat
noaniq oksimoron hosil qilishda foydalanilgan [11; 34].
Shuningdek,
“The Picture of Dorian Gray”
asarida qo‘llagan
“deliberate
carelessness”
(anglangan e’tiborsizlik/beparvolik) iborasi qahramonning jamiyat
qoidalariga va o‘z hayotiga nisbatan paradoksal, sun’iy yengil munosabatini ifodalaydi [12].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
228
Potensial oksimoron
larda semantik qarama-qarshilik faqatgina kengroq
kontekst (makrokontekst) yoki muallifning individual uslubi tufayli yuzaga keladi.
So‘zlarning o‘zaro birikishi odatiy holatda oksimoron hisoblanmasligi mumkin.
“The mutilation of the savage has its tragic survival in the self-denial that
mars our lives.
”
[12; 29]. Berilgan misolda muallif ilgari sodir bo‘lgan vahshiyliklar yoki
insoniy shaxsning ezilishi zamonaviy hayotda ham o‘z aksini topadi – ammo
fojiali
shaklda
. Ya’ni, bu omon qolgan hodisa (survival) – o‘zini inkor etish (self-denial)
ko‘rinishida namoyon bo‘ladi va bu
hayotimizni izdan chiqaradi
(mars our lives).
Oksimoronning ifoda kuchi va ta’sirchanligi uning semantik ziddiyatining darajasi
va grammatik tuzilishiga bevosita bog‘liqdir. Semantik jihatdan
aniq oksimoronlar
ziddiyatning yaqqolligi tufayli eng kuchli ta’sirga ega bo‘lsa,
potensial oksimoronlar
o‘quvchidan chuqurroq mushohada va kontekstni anglashni talab qilgani uchun eng
murakkab hisoblanadi.
Ziddiyatning yaqqolligi va kutilmaganligi oksimoronning stilistik kuchini
belgilovchi asosiy omildir. I.R. Galperin ta’kidlaganidek, stilistikada oksimoron mantiqiy
zidlikni estetik qurolga aylantirishi bilan alohida o‘rin tutadi [3; b.174].
So‘zlarning hissiy-baholovchi ma’no qirralarini leksikografik jihatdan o‘rganish,
oksimoron kabi murakkab stilistik figuralarni tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi
[10; b.52]. Oksimoronning ma’nosini to‘liq va to‘g‘ri anglash uchun uning qo‘llanish
kontekstini hisobga olish zarur.
Til nafaqat bevosita matn kontekstida, balki kengroq ijtimoiy-madaniy muhit
(kontekst madaniyati) va vaziyat konteksti ichida faoliyat ko‘rsatadi [4; b.27]. Shunday qilib,
oksimoronning ta’sir kuchi faqat uning ichki semantik ziddiyatida emas, balki yaratilgan va
qabul qilingan lingvistik va ekstralingvistik omillar majmuasida namoyon bo‘ladi.
Komponentli tahlil usuli oksimoronning semantik tabiatini ilmiy asosda
o‘rganishda samarali vosita ekanligi yuqoridagi misollar tahlilida ham ko‘rinadi. Xuddi
shuningdek, J. Miltonning
“Paradise Lost”
asarida qo‘llangan mashhur
“darkness visible”
(“ko‘rinadigan zulmat”) iborasi ham kuchli oksimorondir. Bu yerda zulmatning odatiy
xususiyati – ko‘rinmaslik – inkor etilib, unga qarama-qarshi xususiyat – ko‘rinish –
yuklanadi. Bu ibora do‘zaxning dahshatini, ruhiy azobning moddiylashgan holatini
ifodalash uchun xizmat qiladi.
O‘zbek adabiyotida esa T. Malikning
“Shaytanat”
romanidagi
“Sadoqatsiz
sadoqat”
iborasi qahramonlardan birining murakkab ichki dunyosini, bir tomondan o‘z
tamoyillariga sodiqligini, ikkinchi tomondan esa bu sodiqlikning umum qabul qilingan
axloqiy me’yorlarga zid kelishini, ya’ni ongidagi chuqur ziddiyatni ifodalovchi yorqin
oksimoron sifatida namoyon bo‘ladi. Adabiy asarlarda kontrast stilistikasining, jumladan
oksimoronning qo‘llanilishi badiiy matnning ta’sir kuchini oshirishda muhim rol
o‘ynashini alohida ta’kidlash lozim [5; b.31]. Bu kabi misollar oksimoronning nafaqat til
hodisasi, balki voqelikni idrok etish va ifodalashning muhim kognitiv va estetik vositasi
ekanligini ko‘rsatadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, oksimoron murakkab semantik va grammatik tuzilishga ega
bo‘lgan, tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytiruvchi muhim stilistik vositadir. U mantiqiy
ziddiyat orqali nutqqa favqulodda ekspressivlik, badiiy ta’sirchanlik va falsafiy chuqurlik
baxsh etadi. Oksimoronning aniq, noaniq va potensial semantik turlari, shuningdek,
uning murakkab so‘z, so‘z birikmasi va gap shaklidagi grammatik ko‘rinishlari tilning
rang-barang ifoda vositalariga boyligini namoyon etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
229
Oksimoronni lingvistik jihatdan tahlil qilishda komponentli tahlil usuli uning ichki
semantik tuzilishini, ziddiyatning manbaini ochib berishda samarali ekanligi ko‘rindi. Shu
bilan birga, oksimoronning to‘liq ma’nosini va pragmatik vazifasini anglash uchun
mikrokontekst va makrokontekstni hisobga oluvchi kontekstual yondashuv zarurdir.
Oksimoron hodisasini o‘rganish tilshunoslik, adabiyotshunoslik va stilistika sohalari uchun
muhim ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, tilning estetik funksiyasini va inson tafakkurining
ziddiyatlarni idrok etish xususiyatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Atayeva, Ye. A. (1975). Lingvisticheskaya priroda i stilisticheskaya funktsiya
oksyumorona (Avtoref. diss. kand. filolog, nauk). M.
2.
Bochina, T. G. (1991). Nekotoryye sredstva sozdaniya antitezy v poslovitsakh i
pogovorkakh. In Slovoobrazovaniye i stilistika sovremennogo russkogo yazyka (pp. 85-
92). Kazan.
3.
Galperin, I. R. (1971). Stylistics. M.: Higher School.
4.
Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1989). Language, context, and text: Aspects of
language in a social-semiotic perspective. Oxford University Press.
5.
Liao, L.-Y. (1999). Stilistika kontrasta v avtobiograficheskoy proze M. Gor'kogo i
I. Bunina (Avtoreferat dissertatsii na soiskaniye uchenoy stepeni kandidata
filologicheskikh nauk). Sankt-Peterburg.
6.
Lyons, J. (1977). Semantics (Vols. 1-2). Cambridge University Press.
7.
Malik, T. (1992). Shaytanat. Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi.
8.
Milton, J. (1667). Paradise Lost. Penguin Classics.
9.
Pavlovich, N. V. (1998). Yazyk obrazov: Paradigmy obrazov v russkom
poeticheskom yazyke. (c. 45). M.: Institut russkogo yazyka RAN.
10.
Pavlova, H. M. (1971). Emotsional'noye znacheniye v leksikograficheskom
otrazhenii (na materiale angliyskogo yazyka). (c. 52). K.D., Rostov-na-Donu.
11.
Qodiriy, A. (1925). O‘tkan kunlar (pp. 32–34). Gʻafur Gʻulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
12.
Wilde, O. (1891). The Picture of Dorian Gray (p. 29). Penguin Classics.
