Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Phraseological analysis in French and Uzbek gastronomic
language
Makhbuba KHALIMOVA
1
Tashkent Institute of Textile and Light Industry
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
The language of every nation reflects its culture, customs, and
way of life. In linguistics, the study of gastronomic phraseological
units plays a crucial role in revealing the national mindset and
cultural heritage of a people. This article analyzes gastronomic
phraseologisms in French and Uzbek languages, examining their
semantic, cultural, and linguistic features. The semantic domains
of expressions in both languages, their contexts of use, and their
place in the collective consciousness are compared, identifying
commonalities and differences. The article also highlights the
role of gastronomic phraseology in intercultural communication
and addresses the challenges in the translation process.
Additionally, the origins of some phraseological units are
explored from historical and etymological perspectives. The
research findings enable a deeper understanding of the
connections between the cultures of the two peoples through the
study of gastronomic phraseologisms.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
gastronomic
phraseologisms,
French language,
Uzbek language,
intercultural
communication,
semantics,
linguistic analysis,
translation,
cultural mindset,
phraseological units.
Fransuz va o’zbek tili gastronomiyasida frazeologik tahlil
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
gastronomik frazeologizm,
fransuz tili,
oʻzbek tili,
madaniyatlararo
kommunikatsiya,
semantika,
lingvistik tahlil,
tarjima,
Har bir xalqning tili uning madaniyati, urf-odatlari va
hayot tarzining aksidir. Tilshunoslikda gastronomik
frazeologizmlar o‘rganilishi xalqning milliy tafakkuri va
madaniy merosini ochib berishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu
maqolada fransuz va oʻzbek tillaridagi gastronomik
frazeologizmlar tahlil qilinadi, ularning semantik, madaniy va
lingvistik xususiyatlari o‘rganiladi. Ikkala tilga oid
iboralarning maʼno doiralari, qo‘llanish konteksti va ularning
1
PhD student, Tashkent Institute of Textile and Light Industry.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
93
madaniy tafakkur,
frazeologik birliklar.
xalq ongidagi o‘rni solishtirilib, umumiylik va farqli jihatlar
aniqlanadi.
Maqolada
madaniyatlararo
muloqotda
gastronomik frazeologiyaning oʻrni, tarjima jarayonidagi
qiyinchiliklar
ham
yoritiladi.
Shuningdek,
ayrim
frazeologizmlarning kelib chiqishi tarixiy va etimologik
nuqtayi nazardan ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari
gastronomik frazeologizmlarni oʻrganish orqali ikki xalq
madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqliklarni chuqurroq anglash
imkonini beradi.
Фразеологический
анализ
в
гастрономии
французского и узбекского языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гастрономическая
фразеология,
французский язык,
узбекский язык,
межкультурная
коммуникация,
семантика,
лингвистический анализ,
перевод,
культурологическое
мышление,
фразеологизмы.
Язык каждого народа является отражением его культуры,
традиций и образа жизни. Изучение гастрономической
фразеологии в лингвистике играет важную роль в раскрытии
национального мышления и культурного наследия народа. В
данной статье анализируется гастрономическая фразеология
во французском и узбекском языках, изучаются их
семантические, культурологические и лингвистические
особенности. Сопоставляются смысловые круги, контекст
употребления и их место в сознании людей обоих языков,
выявляются общие черты и различия. В статье освещена роль
гастрономической
фразеологии
в
межкультурной
коммуникации и трудности процесса перевода. Также с
исторической
и
этимологической
точки
зрения
рассматривается происхождение некоторых фразеологизмов.
Результаты исследования позволяют глубже понять связи
культур
двух
народов
посредством
изучения
гастрономической фразеологии.
Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki har bir xalqning tarixiy, madaniy va
ijtimoiy hayotining oynasidir. Tilda yashirinib yotgan frazeologik birliklar xalqning
dunyoqarashi, tafakkuri va qadriyatlarini ifodalaydi. Ayniqsa, gastronomik
frazeologizmlar tilni madaniyat bilan bog‘laydigan o‘ziga xos ko‘prik vazifasini
bajaradi. Har bir xalqning ovqatlanish madaniyati, taomlar haqidagi qarashlari va u
bilan bog‘liq iboralari til strukturasi va leksik qatlamida chuqur ildiz otgan.
Fransuz va o‘zbek xalqlari uzoq tarixiy taraqqiyotga ega bo‘lib, har ikkala xalqning
gastronomik madaniyati o‘ziga xoslikka ega. Fransuzlar gastronomiyani san’at
darajasiga ko‘targan bo‘lsalar, o‘zbeklar uchun ovqat mehmondo‘stlik va
samimiyatning timsolidir. Bu madaniy qarashlar tilga ham o‘z aksini topgan. Shu bois,
fransuz va o‘zbek tillaridagi gastronomik frazeologizmlarni solishtirish orqali ikki
xalqning madaniy tafakkuridagi o‘xshash va farqli jihatlarni ochib berish mumkin.
Mazkur maqolada fransuz va o‘zbek tillaridagi gastronomik frazeologizmlarning
shakllanishi, qo‘llanishi, semantik xususiyatlari va ularning madaniy kontekstdagi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
94
o‘rni tahlil qilinadi. Bu tahlil tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan
muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Tillar o‘rtasidagi farqlar nafaqat leksik yoki grammatik jihatlar bilan, balki
frazeologik birliklar orqali ham aniq ko‘rinadi. Ayniqsa, ovqat va taom bilan bog‘liq
frazeologik birliklar har bir xalqning hayot tarzini, tarixiy taraqqiyotini va
dunyoqarashini aks ettiradi. Fransuz va o‘zbek tillari gastronomik frazeologiyalarida
mavjud iboralarni tahlil qilish orqali ularning madaniy yaqinligi yoki farqlari yuzaga
chiqadi.
Fransuz tili boy gastronomik madaniyatga ega bo‘lgan tillardan biri hisoblanadi. Bu
tilning frazeologiyasida ko‘plab ovqat bilan bog‘liq iboralar mavjud. Masalan, “mettre
du beurre dans les épinards” (ispinakka sariyog‘ qo‘shmoq) iborasi hayotni
yaxshilash, moliyaviy holatni kuchaytirish maʼnosini bildiradi. O‘zbek tilida esa bu
iboraga maʼno jihatdan yaqin “noningni yurish qilmoq” yoki “yaxshi kun ko‘rmoq”
iboralari keltirilishi mumkin.
Yana bir misol: fransuz tilidagi “c’est la cerise sur le gâteau” (bu – tort ustidagi gilos)
iborasi “yaxshi narsaning ustiga yanada yaxshisi qo‘shildi” degan ma’noni anglatadi.
O‘zbek tilida bu kabi iboralar to‘g‘ridan-to‘g‘ri uchramasligi mumkin, biroq “ustiga-
ustak” yoki “shirin ustiga qand” kabi ifodalar o‘xshash semantik mazmunga ega
bo‘lishi mumkin.
O‘zbek tilida esa “osh bo‘lsin”, “tuzingni yaladim”, “noningni yeb, suvini ichdim”
kabi iboralar ko‘proq mehmondo‘stlik, minnatdorchilik va samimiylikni ifoda etadi.
Bu kabi iboralar o‘zbek xalqining do‘stlik, hurmat va mehrga asoslangan madaniyatini
aks ettiradi. Fransuz tilida esa minnatdorchilik ko‘proq “merci” kabi bevosita so‘zlar
orqali bildiriladi, biroq gastronomik iboralarda ham e’tiborli bo‘lgan tarzda noziklik
ifodalanadi.
Lingvistik tahlilda eʼtibor beriladigan yana bir jihat — frazeologik birliklarning
tarjimasidir. Ba’zi iboralar tarjimada bevosita o‘z ekvivalentini topolmasligi mumkin.
Masalan, “tuzingni yaladim” iborasi fransuz tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, asl
ma’nosi yo‘qoladi. Bunday holatlarda tarjimon kontekst asosida ekvivalent iborani
tanlashi kerak.
Gastronomik frazeologizmlarning kelib chiqishi ko‘pincha xalq og‘zaki ijodi, tarixiy
voqealar yoki urf-odatlarga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, fransuz tilidagi “faire bouillir la
marmite” (qozonni qaynashga majburlash) iborasi oila boqish, yashash uchun mablag‘
topish degan ma’noni bildiradi. Bu ibora fransuz jamiyatida erkakning yoki oiladagi
yetakchining majburiyatlarini anglatadi. O‘zbek tilida esa bu fikr “uyga non topib
kelmoq” degan ibora orqali ifodalanadi.
Madaniyatlararo muloqotda bunday frazeologik birliklarni bilish, ularning asl
ma’nosini tushunish va to‘g‘ri talqin qilish til o‘rganuvchilar, tarjimonlar va
madaniyatshunoslar uchun nihoyatda muhimdir. Frazeologizmlar nafaqat tilni, balki
xalq ruhiyatini, o‘tmishi va zamonaviy qadriyatlarini anglashga yordam beradi.
Fransuz va o‘zbek tillarida gastronomik frazeologizmlar ko‘pincha xalqning ijtimoiy
hayoti, kasb-hunari, urf-odatlari va diniy e’tiqodlari bilan bevosita bog‘liq. Masalan,
o‘zbek tilida “tuzingdan bo‘lsin” iborasi insonlar o‘rtasidagi samimiy tilakni bildiradi
va tuzga bo‘lgan ehtirom milliy mentalitetda muhim o‘rin egallaydi. Fransuz tilida esa
“ne pas avoir sa langue dans sa poche” (tili cho‘ntagida emas) iborasi to‘g‘riso‘z, dadil
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
95
odamni ta’riflash uchun ishlatiladi — bu ham ijtimoiy xatti-harakatlarga doir
tushunchani ifodalaydi, lekin oziq-ovqat bilan bilvosita bog‘liq.
Ikkala til frazeologiyasida ham ba’zi iboralar kinoya, hajv yoki tanqidiy ma’noni
ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, fransuz tilidagi “raconter des salades” (salat
gapirib yurmoq) – yolg‘on gapirish, chalg‘ituvchi so‘zlar aytish degan ma’noni
bildiradi. O‘zbek tilidagi “yog‘och osh” iborasi esa lazzatsiz, mazmunsiz so‘zlar yoki
suhbatlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Bunday iboralar har ikki tilning ijtimoiy va
psixologik kontekstda qanday ishlashini ko‘rsatadi.
Frazeologik birliklar ko‘pincha xalq og‘zaki ijodi asosida shakllangan bo‘lib, ular
orqali tarixiy davrlar izini ham ko‘rish mumkin. Masalan, o‘zbek tilida “oshga
to‘ymagan” degan ibora kibrli yoki ko‘r-ko‘rona xatti-harakat qiluvchi shaxsga
nisbatan ishlatiladi. Bu ibora orqali ijtimoiy tengsizlik va tarixiy ocharchilik davrlari
haqida bilvosita xulosa chiqarish mumkin. Fransuz tilidagi “avoir du pain sur la
planche” (taxtada hali ko‘p non bor) iborasi esa hali qilinadigan ishlar ko‘pligini
bildiradi va harakat, mehnatga tayyorlikni aks ettiradi.
Gastronomik frazeologizmlarni bolalar adabiyoti, hazil, reklama va ommaviy
madaniyatda qo‘llanishi orqali ham o‘rganish mumkin. Ular ko‘pincha esda qolarli
obrazlar vositasida axborotni ta’sirli yetkazish vositasi sifatida xizmat qiladi.
Iboralarning bunday ko‘rinishdagi qo‘llanilishi ularning hayotiyligi, zamonaviylikka
moslashganligini va dinamik til tizimi sifatida yashab kelayotganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, til o‘rganuvchilar uchun gastronomik frazeologizmlarni o‘rganish
orqali nafaqat so‘z boyligini oshirish, balki o‘rganilayotgan xalq madaniyatiga
yaqinlashish, ularning qadriyatlarini tushunish imkoniyati yuzaga keladi. Shu jihatdan
bu mavzu lingvistikadan tashqari, didaktika va madaniyatlararo kommunikatsiya
sohalarida ham katta ahamiyatga ega.
XULOSA
Gastronomik frazeologizmlar har bir xalq tilida chuqur ildiz otgan bo‘lib, ularning
vositasida nafaqat og‘zakilik, balki xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va madaniyati
ifodalanadi. Fransuz va o‘zbek tillaridagi gastronomik iboralarni solishtirish ularning
o‘ziga xosliklarini ochib beradi, shu bilan birga ayrim umumiyliklarni ham yuzaga
chiqaradi. Masalan, ikkala tilda ham oziq-ovqat orqali boylik, farovonlik, ehtiyoj,
minnatdorchilik, samimiylik kabi tushunchalar obrazli va mazmunli tarzda ifodalanadi.
Fransuz tilida gastronomik iboralar ko‘proq noziklik, estetik did va ijtimoiy
muhitga mos keluvchi mazmunga ega bo‘lsa, o‘zbek tilidagi frazeologizmlar esa ko‘proq
hayotiylik, mehmondo‘stlik va insonlararo iliq munosabatlarni ifodalaydi. Tarjima
jarayonida bunday iboralarni kontekstual yondashuv asosida anglab, to‘g‘ri
muqobillarini tanlash zarur, chunki har bir iboraning orqasida o‘ziga xos madaniy kod
yashiringan bo‘ladi.
Shunday qilib, gastronomik frazeologizmlarni o‘rganish nafaqat til bilimini, balki
madaniyatlararo tushunishni ham kengaytiradi. Bu boradagi tadqiqotlar ikki xalq
o‘rtasidagi madaniy yaqinlikni, milliy tafakkur xususiyatlarini aniqlash va xalqaro
muloqotni yanada chuqurlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, fransuz va o‘zbek tillarida mavjud gastronomik frazeologik
birliklar tahlili ushbu tillarning o‘ziga xos madaniy kodlarini ochib beradi. Ularning
o‘xshashliklari xalqaro madaniy yaqinliklarni ko‘rsatsa, farqlari esa har bir xalqning
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
96
o‘ziga xos dunyoqarashi va hayotiy tajribasini aks ettiradi. Bunday tahlillar lingvistik va
madaniy tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abduazizov A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2007.
2.
Bobojonov S. O‘zbek tilida frazeologizmlarning semantik tahlili. – Toshkent:
Fan, 2005.
3.
Vinogradov V.V. Ocherki po frazeologii russkogo yazyka. – Moskva: Nauka,
1972.
4.
Loret, A. La cuisine et la langue française: expressions et traditions culinaires.
– Paris: Larousse, 2015.
5.
Mamatov A., Karimov A. Qiyosiy tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
1999.
6.
Rey A. Dictionnaire des expressions et locutions. – Paris: Le Robert, 2012.
7.
Qodirova M. Frazeologizmlar tarjimasi: muammo va yechimlar. – Samarqand:
Ilm Ziyo, 2021.
8.
Abdulloyeva N. Madaniyat va til: o‘zaro ta’sir va uyg‘unlik. – Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2018.
9.
Dubois J. et al. Dictionnaire de la langue française: expressions idiomatiques.
– Paris: Hachette, 2008.
10.
www.cnrtl.fr
11.
www.larousse.fr
12.
www.frazeologiya.uz
