Хорижий филология.
№1, 2018 йил
72
XORIJIY TILLARNI O‟QITISHDA YUQORI SAMARADORLIKKA
ERISHISH METODLARI
Kipchakova Sanobar Bahriddinovna,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti o‟qituvchisi
Kalit so‟zlar.
metod, innovatsiya, pedagogik texnologiya, o‟qitish, ma‟lumot, fikrlar,
vazifalar, o‟yinlar, tayyorlanish.
Ko‘pgina olimlar va professorlarning
ilmiy va amaliy izlanishlaridan kelib chiqqan
holda aytish mumkinki, bugungi kunda
xorijiy tillarini o‘qitishda eng samarali usul
innovatsion texnologiyalardan foydalanish
usuli
deb
topilmoqda.
Pedagogik
innovatsiyalar bu pedagogika tizimi ichidagi
o‘zgarish bo‘lib, o‘quv-tarbiyaviy ishlar
jarayonini,
natijalarini
va
kechishini
yaxshilashga qaratilgan bo‘ladi. Xorijiy
tillarini o‘qitishdagi pedagogik innovatsion
texnologiyalar bu talabalarning tizimli, ijodiy
fikrlashini va ijodiy topshiriqlarni bajarishda
nostandart
g‘oya-fikrlarni
bildirish
qobilyatlarini
shakllantirishga
qaratilgan
texnologiyalar
bo‘lib,
bu
yangi
texnologiyalarga
yangi
ishlab
chiqarish
omillariga tadbiq etilgan yangi bilimlardan
foydalanish yo‘li bilan ehtiyojni qondirishga
qaratilgan harakat va bunday harakat natijasi
innovatsiya ekanligi hammamizga ma‘lum.
Bunga qo‘shimcha holda shuni aytish
mumkinki, darsni slaydlar va videoshoular
asosida olib borish o‘quvchining darsni tezroq
va osonroq anglab olishiga yordam beradi.
Agar e‘tibor bergan bo‘lsangiz o‘quvchilar
videoshoularni ko‘rgandan keyin o‘zlarining
og‘zaki
nutqlarini
xuddi
o‘sha
so‘zlovchinikiga
o‘xshatishga
harakat
qiladilar. Avval taqlid, keyin esa o‘z
yo‘nalishlariga ega bo‘ladilar. Ayniqsa
an‘anaviy ta‘lim shaklidan chekingan holda
ushbu tizim talabalarga mustaqil fikr bildira
olish, talabaning nutqiy faoliyatini oshirish,
kafolatlangan natija olish, tarbiya va o‘qitish
o‘rtasidagi ziddiyatni farqlay olish imkonini
beradi. Xorijiy tillarni o‘qitishda inovatsion
texnologiyalardan foydalanish tizimi bu bilim,
ko‘nikma va malakalarning birlashuvi yuz
bergan o‘zgarishlarda ham barqaror bo‘lib
qoladigan tizimdir.
Bugungi kunda xorijiy tillarni o‘qitish
metodologiyasida muhim o‘zgarishlar yuz
bermoqda.
O‘qitish
metodikasini
rivojlantirish yo‘llari chuqur tahlil va
yangicha yondashuvni talab etadi. Ta‘lim
jarayonida asosiy e‘tiborni konstruktiv,
ratsional
va
innovatsion
o‘qitish
metodlarining
samaradorligiga
erishishga
qaratishni taqozo etadi.
Xorijiy tillarni o‘qitishdagi innovatsiya
nafaqat maqsad, mazmun, metodlar, darsni
tashkil etish va uni boshqarish tizimidagi
o‘zgarishlar bilan, balki ta‘lim va ma‘lumot
berish jarayonini tashkil etishda o‘qitish
faoliyati uslublaridagi o‘zgarishlar bilan uzviy
bog‘liq.
Xorijiy tillarni o‘rganishning turli xil
uslublari mavjud. Har xil o‘quvchilar turli xil
usulda o‘rganishni xohlaydilar. Bu turli xil
usullar uslublar deb ataladi.
O‘qitish uslubi bu
–
insonning qaysi
holatda yaxshi o‘qishi, yaxshi tushunishi va
yaxshi eslab qolishidir.
O‘quv uslubining 4 ta turi mavjud:
1.
Ko‘rish
2.
Eshitish
3.
Xatti-harakat
4.
Hissiy
1. Ko‘rish uslubi – ishtirokchilarga
(o‘quvchilarga) yangi ishoralarni ko‘rish
orqali o‘rganish imkonini beradi. Rasmlar,
diagrammalar va muhim axborotlarni doskada
yozish orqali o‘quvchilarga yangi g`oyalar va
axborotlarni ko‘rish orqali eslab qolishlariga
yordam beradi.
2. Eshitish uslubi
–
eshituvchilar yangi
axborotlarni eshitish orqali o‘rganishni
ma‘qul ko‘radilar. Qisqa leksiyalar, axborotni
qo‘shiq orqali eshitish yoki berilgan axborotni
qayta eshitish o‘quvchilarga yangi narsalarni
eslab qolishga yordam beradi.
Хорижий филология.
№1, 2018 йил
73
3. Xatti-harakat – uslubida o‘quvchilar
biror-bir yangilikni harakat qilish yoki
bajarish orqali o‘rganishni xohlaydilar. Siz
o‘zingizning
ko‘p
harakat
qiladigan
o‘quvchilaringizga
ularning
harakat
qilishlarini
so‘rab
yordam
berishingiz
mumkin. Qo‘shimcha ravishda javoblarni
doskaga yozishni yoki guruh tarzda ishlashini
so‘rashingiz mumkin.
4. Hissiy uslubda o‘quvchilar yangi
informatsiyani tegib ko‘rish yoki ushlab
ko‘rish orqali o‘rganishni yoqtirishadi. Siz
bunday o‘quvchilarni ularga turli narsalarni
berish orqali (ko‘k qog‘oz, qizil qog‘oz,
poyafzal
yoki
datsro‘mol)
alohida
qog‘ozlarga so‘zlarni o‘rganish uchun yozish
orqali yoki ularga kartochkada yozilgan
ko‘rsatmalar orqali o‘rgatishingiz mumkin.
Agar
siz
yaxshilab
kuzatsangiz,
o‘quvchilarni qaysi uslubda o‘zlashtirishlarini
bilishingiz mumkin. Harakatchan o‘quvchilar
har doim harakat qilishadi, qo‘llari yoki
oyoqlarini o‘ynatgan holda yoki orqa-oldinga
harakat qilishadi. Eshituvchi o‘quvchilar har
doim
biror
narsani
o‘zlari
uchun
takrorlashadi.
Ko‘ruvchi
o‘quvchilar
narsalarning qanday yozilishi yoki o‘qilishini
ko‘rishni yoqtirishadi. Hissiyotli o‘quvchilar
o‘zlari uchun eslatmalarni yoki predmatlarni
ushlab ko‘rishni xohlaydilar.
Yechimlar:
- sovuqdan saqlaning : ―Bugun biz X
haqida gaplashamiz, nima deb o‘ylaysiz?‖
- ularga savol berishdan oldin past
darajada e‘tiborni o‘zingizga va ―uchinchi
shaxsga‖
qarating.
Ularga
eshitishlari,
tayyorlanishlari va qabul qilishlari uchun vaqt
bering;
- ularga asosiy g‘oyalar, so‘zlar va
tuzilmalarga
asoslangan
rejalashtirilgan
masalalar bering;
- ularning fikrlarini darhol so‘rashga
shoshilmang;
- ularga bu savolni berishdan oldin
boshqa odamlarning fikrlarini bilib oling;
- debatdan oldin ularga so‘zlarini
lug‘atdan topib o‘z fikrlarini yozishga vaqt
bering;
- ularga o‘ylashga majbur qiladigan
so‘rovnoma berishga harakat qiling, qaysikim
ularning miyasini ishlatadigan;
- mavzuning turi;
- o‘quvchilar siz tanlagan mavzu
bo‘yicha biror narsani bilishadimi?
- ularning fanga qiziqishlari bormi?
- dialog yoki ko‘rilgan masala bo‘yicha
ular tasavvur qila olishadimi?
- siz ularga tushunishlari uchun yordam
beradigan
ma‘naviy-ma‘rifiy
axborotlar
qanchalik ko‘pligiga e‘tibor bering;
- berilgan mavzu qiziqtirish uchun
tushuntirib berishni talab qiladimi?
- mavzu to‘g‘ri tashkil etilishi uchun
xalaqit beradigan sabablar, ya‘ni yetarlicha
so‘z boyligi mavjudligi ularni bu mavzuni
o‘zlashtirishga yordam beradimi?
- ko‘p erkinlik berilishi;
-
siz
ularga
gapirishga
harakat
qildingizmi?
- siz ularga nazorat ostida malaka
qilishlarini ta‘minladingizmi?
- siz biror o‘quvchidan undan butun sinf
nima
talab
qilinganligini
tekshirib
ko‘rdingizmi?
O‘qitish uslubiyati yoshga nisbatan
o‘zgaradi:
Kichik
bolalar
juda
harakatchan
bo‘lishadi. Shuning uchun ham ular doimo
harakatda yoki biror ish bilan band bo‘lishadi.
5-6 yoshda ular his qiluvchi bo‘lishadi. Bu
yoshda ular hamma narsaga tegishga harakat
qilishadi. Keyin 8 yoki 9 yoshda bolalarda
ko‘rish va eshitish qobilyati kuchayadi.
Ayollar odatda eshituvchan, erkaklar esa
ko‘ruvchan bo‘lishadi (hamma vaqt ham
emas).
Biz
o‘quvchilarimizning
o‘quv
uslublarini almashtira olmaymiz, ammo biz
o‘zimizning o‘quv uslubimizni o‘zgartira
olamiz.
Qaysi uslub yaxshiroq?
Hamma uslublar yaxshi! Bir uslub
ikkinchi uslubdan yaxshiroq deb bo‘lmaydi.
An‘anaviy uslub juda eshituvchan va
ko‘ruvchan. Bu yaxshi uslub emas, faqat
an‘anaviy uslub va bu sinfdagi hamma
o‘quvchilar uchun ham yaxshi emas.
Agar o‘qituvchi faqat bitta uslubni
ishlatsa nima bo‘ladi?
Agar
biz
faqat
eshitish
uslubini
ishlatsak, unda biz faqat eshituvchilarga dars
beramiz. Ko‘ruvchan, his qiladigan va
harakatchan o‘quvchilarning tushunishi
Хорижий филология.
№1, 2018 йил
74
ancha qiyin bo‘ladi. Ularga bu zerikarli yoki
kayfiyatini buzishi mumkin va ular o‘zlarini
yomon tutishi va muammolar keltirishi
mumkin. Agar biz faqat ko‘rish uslubini
ishlatsak unda eshituvchilar, his qiluvchilar va
harakatchanlar
tushunmay
qolishadi
va
o‘rganishmaydi.
O‘qituvchilar
uchun
gapirishga
qiynaladiganlar bolalarga yordam beradigan
juda ko‘p metodlar mavjud.
Quyidagi metodlarni ko‘rib chiqamiz:
- o‘ylashga beriladigan vaqt;
- bahs olib borilishi uchun yetarlicha
axborotni berganmisiz ular biror narsani
gapirishlaridan oldin?
- siz ularga o‘z fikrlarini gap orqali
aytishlari uchun ma‘lum vaqt ajratasizmi?
- ularga so‘z boyligini orttirish uchun
kerak bo‘ladigan so‘zlarni berganmisiz?
O‘qituvchi bilan suhbat vaqti:
- siz ulardan ko‘p gapiryapsizmi?
-
ularni yo‘nalishi bo‘yicha olib
borish uchun yetarli darajada masalalar
tayyorlayapsizmi?
Yechimi:
-
siz
o‘zingizga
qiziqarli
mavzu
tanladingiz va buni sir tutyapsiz. Sizning
vazifangiz bu o‘quvchilarga qanchalik
qiziqarli ekanligini aniqlash
-
kichkina bolaning ota-onasi bilan
hikoyasini eslang. Agar biror kishi juda ko‘p
gapirsa, siz gapirishingiz shart emas. Buni
oddiy
tutishga
harakat
qiling,
yaxshi
o‘ylangan savollarga va hazillar orqali.
E‘tiboringizni o‘zingiz va o‘z fikringizga
emas, balki ularga qarating
-
ularga faqat o‘zingiz haqda kerakli
ma‘lumotlarni va mavzu bo‘yicha gapiring.
Ko‘p keraksiz gaplarni gapirib mavzudan
chetlashmang. Agar mavzudan chetlashsangiz
dars vaqtini yo‘qotasiz. Kamroq gap-
samaraliroq.
-
Agar ular jim o‘tirib savollarga javob
berishayotgan bo‘lsa, ularni o‘z gaplaringiz
bilan to‘ldirmang. Ular gapirishga tayyor
bo‘lishlari uchun ularga yo‘nalishni, masalani
almashtirib bering yoki o‘qish va yozishlari
uchun biror narsa bering. Ularni malakalari
uchun kerak bo‘ladigan mavzuni birgalikda
takrorlashni so‘rang.
Harakat orqali nazorat:
-
siz ularni to‘g‘rilash uchun tez
o‘rningizdan turasizmi?
-
ularning oxirgi yoki chala gaplarini
o‘zingiz tugatasizmi?
-
siz o‘z fikringizni gruppaga yoki
alohida ishlayotganlarga qaratayapsizmi?
-
siz masalalar yechilishi uzoq vaqtga
cho‘zilishiga ruxsat beryapsizmi?
-
sizning o‘quvchilarga beradigan
savollaringiz ko‘pmi?
Yechimi:
Siz qachon gapirasiz? Nima uchun? Har
xil keraksiz gaplarni gapirmaslik uchun
qancha gapirishingizga e‘tibor bering
- o‘quvchilarni darsni tasavvur qilishlari
uchun so‘rash yoki ularni rasm haqida
gapirishga
majburlash
rejalashtirilgan
bo‘lishi shart.
-faqat muhim savollar berishdan ehtiyot
bo‘ling va ―Ha‖ yoki ―Yo‘q‖ javoblaridan
ko‘proq javobga ega bo‘lay desangiz mavzu
shaklini o‘zgartirib turing;
-ularga o‘z xatolarini to‘g‘rilash uchun
ko‘proq vaqt bering va bu orada jumlani
o‘zingiz tugatib, o‘zingiz bergan savolga
javob topishga harakat qiling. Avval ular siz
bergan savolni tushunishlari kerak, keyingina
ular javob haqida o‘ylab ko‘radilar. Bizga
cho‘zilganday tuyiladi. Ularning o‘ylashga
sarflayotgan vaqtlariga jiddiy qaramang;
-agar ular haqiqatdan ham harakat
qilishayotgan
bo‘lsa,
ularga
guruh
o‘quvchilaridan yoki o‘zingizdan yordam
taklif qiling. Bu orqali siz barcha savollarga
javob bera oladigan sifatida o‘zingizni
ko‘rsatmaysiz. Boshqalarni o‘z fikrlarini
bayon etishga chaqiring;
-bizning miyamizda guruhlar bahs
orqali qanday ishlashlari mumkinligining
yaqqol
tasavvuriga
egamiz,
lekin
bu
haqiqatda hamma vaqt ham ro‘y bermaydi.
Agar ular inglizcha gapirib biror yo‘nalishda
ketishgan bo‘lsa, mayli ular buni o‘zlaricha
qilishsin;
-agar siz e‘tibor kamayganini sezsangiz,
ularga o‘z e‘tiboringizni qaratib to‘g‘ri tanbeh
berishga qo‘rqmang. Bundan keyin ularni
qayta o‘zlashtirishga taklif qiling agar bunga
zaruriyat tug‘ilsa;
-hamma vaqt vaqtga e‘tibor berib
vaqtida darsni tugatishga harakat qiling. Siz
Хорижий филология.
№1, 2018 йил
75
hamma vaqt darsni ularni sal maqtagan holda
tugatishingiz kerak;
-ba‘zi pastroq o‘zlashtiradigan talabalar
uchun ba‘zi dialog va masalalar zerikarli va
tez charchatadigan bo‘ladi, shuning uchun bu
hikoya dialoglarni qisqaroq saqlashga harakat
qiling. Darslarni cho‘zish o‘rniga ularga
shakl-mazmun bering, aks holda ular zerikib,
charchab qolishadi.
O‘quvchilar shaxsiyati:
-siz ishtirokchilardan bir xil aktiv
bo‘lishlarini kutasizmi?
-muttasil gapirtirish o‘rniga masalalar
yechishga ruxsat berasizmi?
-sizda bir nechta tortinchoq o‘quvchilar
bormi?
Yechimi:
-biz
hammamiz
o‘zimizning
shaxsiyatimizni chet el darsida ko‘rsatamiz.
Ba‘zi odamlar o‘z ona tilisidan ko‘proq chet
tilida gapirishadi. Buni shundayligicha qabul
qiling
va
tortinchoq
o‘quvchilarni
gapirtirishga majburlamang;
-tortinchoq bolalarga guruhga qo‘shilib
guruhdagi masalalarni hal qilishda ishtirokini
ta‘minlang. Esdan chiqarmang gaplashish bu
eshitish va tushunish orqali amalga oshadi.
Ba‘zi tortinchoq bolalar ko‘p gapiradigan
bolalardan ko‘ra ko‘p narsani tushunishadi;
-masalani hal qilish uchun talaffuzi
yaxshi
rivojlangan
o‘quvchilarga
e‘tiboringizni
qarating.
Qo‘shimcha
mashg‘ulotlarda tayyorgarlik uchun ularning
muhimligini esdan chiqarmang;
-ba‘zi bolalar aktyorlik darsini yomon
ko‘rishadi. Bu odatiy hol, ularning bunday
darslarga majburlamang. Masala shartini
almashtiring;
-sizda yaxshi mavzu, to‘g‘ri yo‘nalish,
qiziqishi bor o‘quvchilar borligi uchun siz
ular qachon bir-biri bilan gaplashishni
boshlashini
sabrsizlik
bilan
kutayapsiz.
To‘xtang! Dam oling, ehtiyotkorlik bilan
tayyorgarlik bosqichini o‘rganib chiqing.
To‘g‘ri boshlash uchun barcha muloqot talab
qiladigan o‘yinlar tuzatishlar talab qiladi va
malaka ham mavjud bo‘lishi kerak;
-tushuntirish o‘rniga ko‘rsatish ma‘qul.
Ko‘rsatib berish orqali ko‘proq vaqt ketsa
ham bir necha so‘zlar ifodasidan ko‘ra uni
ko‘rib tushunish yozma yoki eshitishdan ko‘ra
samaraliroq. Bir o‘quvchi bilan shug‘ullanib
unga qo‘shimcha yana 2 ta o‘quvchini oling
va keyin yana 2 ta o‘quvchi bilan tekshirib
ko‘ring. Guruhda yoki 2 kishi bilan ishlagan
bir necha daqiqa butun sinfning yarmi bilan
o‘tkazgan 20 daqiqadan afzalroq, chunki ular
bir-biri bilan o‘z tilida gaplashib masalani
bajarish uchun ishonchlari bo‘ladi;
-tilni
o‘rganishga
tayyorlaydigan
masalalarni hamma vaqt oldindan tayyorlab
qo‘ying, qaysikim ularga qiyin masalalarni
hal
qilishda
yordam
beradi.
Oldindan
rejalashtirilgan
masala
yozilgan
gaplar
bo‘lishi yoki savollar bo‘lishi mumkin va
uning sherigidan biror masala bilan bog‘liq
narsa haqida so‘rashi mumkin. Bu ularning
o‘zlarini yaxshi his qilishlariga sabab va
kayfiyatini buzmaydigan omil;
-ularning darrov gapirishlarini kutmang.
Ular
sizning
ixtiyoringizda
40
daqiqa
bo‘lishadi yoki eng kami 15 daqiqa, chunki
o‘qish, yozish, eshitish va fikrlashga ketadi.
Ularni gapirtirishga harakat qiling, lekin
shoshilmang!
O‘quvchilarni to‘g‘ri joylashtirish:
-ular sizni yaxshi eshita oladimi?
-ular o‘z sheriklari bilan gaplasha
olishadimi?
-ular sinfda to‘qnash kelganda o‘zlarini
yo‘qotib qo‘yishmaydimi?
Xulosa
qilib
aytganda,
bu
yo‘nalishlarning asosiy maqsadi talabalarning
faqat
tinglashi
emas,
balki
bilimlarni
o‘zlashtirishda bevosita ishtirokini ta‘minlash
orqali ta‘lim jarayonining samaradorligini
oshirishga qaratilgan.
Adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi ―Ta‘lim to‘g‘risida‖gi Qonuni 29 avgust 1997 yil qabul qilingan.
2.
―Kadrlar tayyorlash milliy dasturi‖ O‘zbekiston Respublikasi 1997 yil 29 avgust qonuni
bilan tasdiqlangan. O‘zbekiston Respublikasi Kadrlarni tayyorlash milliy dasturi 9 aprel 2007 yil
O‘RQ 87-sonli qonuniga muvofiq o‘zgartirish kiritilgan.
Хорижий филология.
№1, 2018 йил
76
3.
O‘zR 2012 yil 28-may PQ-1761-sonli ―Malakali kadrlar tayyorlash hamda o‘rta-maxsus,
kasb-hunar ta‘limi muassasalarini shunday kadrlar bilan ta‘minlash tizimini yanada takomillashtirishga
oid chora-tadbirlari‖
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 10-dekabr 2012 yil PQ-1875 - sonli ―Chet tillarini
o‘rganishni yanada takomillashtirish‖ qarori asosida tuzilgan qo‘llanmalar.
5.
O‘zbekidton Respublikasi uzluksiz tahlim tizimining chet tillar bo‘yicha davlat tahlim
standarti «Chet tillari bo‘yicha ta‘limning barcha bosqichlari bitiruvchilarining tayyorgarlik
darajasiga qo‘yiladigan talablar
» (O‟zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‟plami)
Internet manbalar :
1.
2.
3.
4.
http://www.english-at-home.com/grammar/relative-clauses/
5.
http://specific-english.blogspot.com/2011/07/assessment-in-esp.html
6.
7.
Кипчакова С. Эффективные методы в обучении иностранным языкам.
В данной
статье
рассматриваются
эффективные
методы
обучения.
Предоставляются
основательные советы по обучения иностранных языков. Также анализируется методика
обучения по возрастной категории, рекомендуется индивидуальный подход, психологическая
подготовленность преподавателя, необходимость вербальных и наглядных средств при
обучении иностранного языка.
Kipchakova S.
The most effective methods in teaching foreign languages
.
Effective methods
of teaching foreign languages and based suggestions are given in this article. Also, the method of
teaching by age category is analyzed, an individual approach, the psychological preparedness of
the teacher, the need for verbal and visual aids in the teaching of a foreign language is
recommended.
