275
QORAQALPOQ KAOLINI ASOSIDA YO‘QORI SIFATLI CHINNI MATERIALLAR
OLISHDA QO‘LLASH
Matkarimov Z.T., Taganov D.R., Yo’ldashev B.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti, M.Ulug’bek nomidagi O’zbekiston milliy universteti qoshidagi
“Harbiy tayyorgarlik o’quv markazi”
zaynobiddin1986@gmail.com,
yuldashevbakhodir66@gmail.com
Chinni mahsulotlariga bo’lgan talab hozirda tobora ortib bormoqda. Birgina 2022-yilning
o‘zida 4 ming tonna atrofida chinni mahsulotlari ishlab chiqarilgan. Chinni idishlar ishlab chiqarish
hajmi 2021 yilning mos davriga nisbatan solishtirilganda 22,2 % ga oshgan.
1
Bugungi kunda jahonda chinnining yuqori ekspluatatsion kо‘rsatgichlarga ega turlarini
olish uchun massa tarkiblarini va olish texnologiyasini ishlab chiqish, sanoat chiqindilarini ishlab
chiqarishga qayta qо‘llash, badiiy-arxitektura xossalari va fizik-mexanik kо‘rsatgichlarini yanada
yaxshilash, keramik materiallar olishning zamonaviy texnologiya jihozlarini yaratish yо‘nalishidagi
tadqiqotlar ustida ilmiy ishlar jadallik bilan olib borilmoqda.
Yo‘qoridagi ststistik ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, sifatli chinni mahsulotlarga bo’lgan
talab yildan yilga o’sish darajasini kuzatish mumkin. Aynan, ushbu yo’nalishda ilmiy faoliyatlarni
olib borib, sifatli, eksport o’rnini bosadigan va albatta altirnativ turlariga nisbatan arzon bo’lgan
materiallar olishni maqsad qilindi. Maqsadga muvofiq, Qoraqalpoq koni kaolini tanlab olindi.
Qoraqalpoq koni kaolinining kimyoviy tarkibi va fizik-mexanik xossalari o‘rganildi.
Jadval
Qoraqalpoq koni kaolinining kimyoviy tarkibi
Material
Oksidlarning massa ulushi, %
SiO
2
Al
2
O
3
TiO
2
CaO MgO K
2
O Na
2
O Fe
2
О
3
q.y.
Qoraqalpoq koni
kaolini
61.5
31.4 0.65
0.2
0.17 2.09
-
1.37
2.62
Qoraqalpoq koni kaolinining fizik-mexanik xossalari: qoliplash namligi -19,5%, havoda
chiziqli qisqarish -4,2%, quritishga sezgirlik koeffitsienti -0,68%, xomashyoning siqilish kuchi
2,90MPa, massa zichligi-1,88 g/sm
3
. Plastiklik nuqtai nazaridan, Qoraqalpoq koni kaolinining
o'rtacha plastiklik soni 7 dan 9 gacha.
Kaolinning fizik-kimyoviy xossa xususiyatlaridan shuni ko’rish mumkinki sifatli chinni
materialini olish uchun zarur bo’lgan oksidlar, ya’ni kimyoviy tarkibidagi SiO
2
hamda Al
2
O
3
oksidlari chinnining fazoviy strukturasida mullit fazasining hosil bo’lishida asosiy rol o’ynaydi.
Birlamchi mullitning kristallari massada barobar taksimlanadi, ularning o’lchami 2-4
mkm, ba’zida 6 mkm gacha yetadi. Shisha - mullit qismining umumiy miqdori 72-
78% ga yetadi, uning nur sindirish ko’rsatgichi 1,501-1,504 ga teng. Aynan mullit faza
chinni materiallarini asosiy xossalarini namoyon qiladi
2
. Chinni hosil bo’lishida kaolinning roli
asosan unga mexanik, termik va kimyoviy mustahkamlik, hamda oqlik beriishidir.
O’rganolgan Qoraqalpoq koni kaolinining kimyoviy tarkibi hamda fizik-mexanik
xossalaridan kelib chiqqan holda, ushbu kaolin asosida yo’qori sifatli chinni materiallar olishda
qo’llash mumkinligi o’z isbotini topadi.
Adabiyotlar
1.
https://t.me/statistika_rasmiy/2837
2. Matkarimov Z. T., Aripova M.Kh., Mkrtchyan R.V. Formation of the ceramic div
structure with the use of steel industy slag. // Austrian Journal of Technical and Natural Sciences. –
Austria, Vienna, September–October 2016. – №9–10 P. 65-68)
