Из истории политической борьбы Кокандского-хана Мухаммада Алихана и Амира Насруллохана

Направления: История
Тип источника: Конференция
inLibrary
Google Scholar
Выпуск:
CC BY f
244-255
0
0
Поделиться
Касимов X. (2023). Из истории политической борьбы Кокандского-хана Мухаммада Алихана и Амира Насруллохана. Актуальные проблемы истории Узбекистана, 1(1), 244–255. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/history-of-uzbekistan/article/view/16500
Х Касимов, Наманганский государственный университет

аспирант по истории, Учитель истории ДИМИ №16

0
Цитаты
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В данной статье представлена информация о конфликтах между Коканд и Бухарой, их причины, политическая борьба Кокандского хана Мухаммада Алихана и Бухарского эмира Насрулла-хана, оккупации Кокандского ханства и ее негативные последствия.


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

244

7. Хасанов А.Х. Народные движения в Киргизии в период Кокандского

ханства. – М., 1977. – С.19.

8. Чотонов У История Отечества – Б., 2018 – С.113.

QO‘QON XONI MUHAMMAD ALIXON VA AMIR NASRULLOXONNING

SIYOSIY KURASHI TARIXIDAN

Qosimov X.K.

NamDU tarix mutaxassisligi magistranti,

Pop tumani 16-sonli DIMI tarix fani o’qituvchisi

olimpiada16dimi@umail.uz

Annotatsiya: Ushbu maqolada Qo‘qon-Buxoro o‘rtasidagi ziddiyatlar, ularni keltirib

chiqargan sabablar, Qo‘qon xoni Muhammad Alixon va Buxoro amiri Nasrulloxonning siyosiy
kurashi, Qo‘qon xonligini egallanishi va uning salbiy oqibatlari haqida ma’lumotlar berilgan.

Kalit so‘z va iboralar: Muhammad Alixon, amir Nasrulloxon, Amir Umarxon, Ismoil

Hoji, O‘ratepa, Xo’jand, Podshohxon oyim, Muhammad Halil Sohibzoda

Аннотация: В данной статье представлена информация о конфликтах между

Коканд и Бухарой, их причины, политическая борьба Кокандского хана Мухаммада
Алихана и Бухарского эмира Насрулла-хана, оккупации Кокандского ханства и ее
негативные последствия.

Ключевые слова и фразы: Мухаммад Алиxан, эмир Насруллахан, эмир Умархан,

Исмаил Хаджи, Ура-тюбе, Ходжент, Подшаххан, Мухаммад Халил Сахибзаде

Annotation: This article provides information about the conflicts between Kokand and

Bukhara, the reasons of those conflicts, the political struggle of the Khan of Kokand Muhammad
Ali Khan and the Emir of Bukhara Nasrullah Khan, the occupation of the Khanate of Kokand
and its negative consequences.

Key words and phrases: Muhammad Ali Khan, Nasrullah Khan, Amir Umar Khan,

Ismail Haji, Uratepa, Khojand, Podshah Khan, Muhammad Halil Sahibzada

O‘zbekiston tarixi fanida ziddiyatlarga boy, manbalar tahlili keng qamrovli,

teran mulohaza orqali yondashuvni talab qiladigan Markaziy Osiyo xonliklari

davri muhim ahamiyatga ega. Tarixdan ma’lumki, ba’zi vaqtlarda xonliklar

o‘rtasida do‘stona, ittifoqchilik munosabatlari hukm surgan bo‘lsada, XIX asrlarda

birinchi yarmiga kelganda Buxoro amirligining O‘rta Osiyoda yetakchilik qilishga

intilishi, Qo‘qon xonligi bilan munosabatini keskinlashuviga olib kelgan.

Qo‘qon xonligi taxtini Muhammad Alixon (1822-1842) egallagan davrda

Buxoro amirligi taxtini Amir Haydar (1820-1826) va Amir Nasrulloxon (1827-


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

245

1860) boshqargan. Muhammad Alixon hukmronligi davrida Qo‘qon xonligi

siyosiy va iqtisodiy hayotida Buxoro amirligi muhim ahamiyat kasb etgan. Bu

davrda ikki xonlik O‘rta Osiyodagi yetakchilik mavqeni egallash uchun o‘zaro

kurash olib borgan. Amir Haydar Buxoro taxtini boshqargan davrda Qo‘qon

xonlari Olimxon (1798-1810), Umarxon (1810-1822) va Muhammad Alixonlar

tashqi siyosatda Buxoro amirligidan ancha ustunlikka ega bo‘lganlar. Ikki xonlik

o‘rtasidagi talash – Toshkent, O‘ratepa, Xo‘jand, Jizzax, Turkiston kabi

hududlarda Qo‘qon xonligining ustunligi kuzatilgan.

O‘z navbatida Qo‘qon xonlari Norbo‘tabiy, Olimxon, Umarxon va

Muhammad Alixonlar Buxoro amirligidan mustaqil bo‘lishga intilayotgan

Shahrisabz kenagaslari, Miyonqoldagi xitoy-qipchoqlar va Hisor bekliklarini

doimo qo‘llab quvvatlab turgan. Qo‘qon xonlari va Shahrisabz beklari o‘rtasida

qarindoshlik aloqalari mavjud bo‘lib, bu aloqalar xonlik tashkil topgan dastlabki

davrdayoq o‘rnatilgan edi. Ma’lumki, Qo‘qon xoni Abdurahimbiy (1721-1734)

1732-yilda Buxoro xonligi ustiga yurish qilgan va Samarqandni egallagan. So‘ngra

Shahrisabzga hujum qilgan. Shahrisabz hokimi Abdurahimbiy bilan bitim tuzgan

va qizi Oychuchukni unga nikohlab bergan. Qozoq tarixchisi T.K.Beysimbiyev

bo‘lg‘usi Qo‘qon xoni Norbo‘tabiyning buvisi va Abdurahimbiyning xotini

Oychuchuk Shahrisabz hokimi Ibrohim otaliqning qizi ekanligini ta’kidlagan

[6:

38].

Shuningdek, Shahrisabz kenagaslaridan bo‘lgan eshon Hakimto‘ra ham

Qo‘qon xonlari bilan doimiy aloqada bo‘lgan. Eshon Hakimto‘ra ikki o‘g‘li

Ma’sumxonto‘ra va Eshonxonto‘ralarga Qo‘qon xoni Norbo‘tabiyning ikki qizini

olib bergan. XIX asr tarixchisi Muhammad Hakimxon to‘ra (1802-yilda tug’ilgan)

Ma’sumxonto‘raning katta o‘g‘li, Norbo‘tabiyning nabirasi, Olimxon va

Umarxonlarning jiyani edi. Qo‘qon xoni Muhammad Alixon Muhammad

Hakimxonto‘rani avval To‘raqo‘rg‘onga, so‘ng Namangan va Kosonga hokim etib

tayinlagan. Keyinchalik esa, ular orasidagi munosabat buzilib, Muhammad

Hakimxon to‘ra Qo‘qon xonligidan quvg‘in qilingan. Tohirjon Xo‘jandiyning


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

246

fikricha, bu oilaning xon g‘azabiga uchrashi sababi Umarxon o‘limidan keyin

Muhammad Hakimxonning onasi Oftob oyim taxtga davogar bo‘ladi va o‘g‘li

Chinni to‘rani (bu shaxs haqida “Muntaxab at-tavorix”da biror ma’lumot

keltirilmagan. Chinni to‘ra Muhammad Hakimxonning o‘zi bo‘lishi mumkin,

chunki uning nomi bobosi Hakimxonto‘ra sharafiga shunday qo‘yilgani haqida

asarda ta’kidlab o‘tadi va bunday kishilarni ikki nom bilan atash hozirda ham

an’ana bo‘lib kelmoqda) xon etib ko‘tarishga harakat qilishadi

[4: 210].

Buxoro amirligi taxtini amir Nasrulloxon egallagan davrdan boshlab ikki

mamlakat o‘rtasidagi munosabatlar yanada keskinlashgan. Tarixiy manbalarda

qayd etilishicha, quyidagi voqea sababli ikki davlat munosabatlari yanada

yomonlashgan: Buxoro hukmdori Amir Haydar vafot etgandan so‘ng, dastlab,

Buxoro amirligi taxtiga to‘ng‘ich farzand va valiahd sifatida vasiyatga binoan

Husayn to‘ra (1797 –1826) o‘tirgan va u Amir Husayn nomi bilan 78 kun amirlik

qilgan. Uning amirlik davri 1826-yil 9-oktyabrdan – o‘sha yilning 22-dekabrigacha

davom etgan. Amir Husayn to‘satdan xastalanib qolgach, 1826-yilning kech

kuzida kichik ukasi Umarxonning zudlik bilan Karmanadan poytaxt Buxoroga

yetib kelishini so‘ragan va uni o‘z o‘rniga amir qilib ko‘tarishlarini vasiyat qiladi.

Amir Husayn vafot etgach, ba’zi saroy a’yonlari va qo‘shin sarkardalarining

yordami bilan Sayyid Mir Umar 1826-yil 23-dekabrda Buxoro amirliga taxtiga

o‘tirgan. Amir Umarxon mang’itlar sulolasining oltinchi amiri sifatida atigi bir

oyga yaqin hukmronlik qilgan

[15: 7-8].

Saroy a’yonlari va amaldorlarning

ko‘pchiligi amir Umarxonning akasi hisoblangan Qarshi hokimi Nasrulloxonni

qo‘llab-quvvatlagan va taxtni egallashga da’vat qilgan

.

Nasrulloxon Nasaf,

Samarqand va Miyonqolda turgan lashkarlar bilan birga Buxoroga hujum qiladi. U

70 kun Buxoroni qamal qiladi. Amir Haydarning vaziri Muhammad Hakim

qo‘shbegi Nasrullo bilan til biriktirib, unga shahar darvozalarini ochib beradi.

Nasrullo 1827-yil aprel oyining boshlarida (Hakimxon To‘raning yozishicha,

1827-yil 18-martda, G.Vamberining fikricha, 22-martda) Buxoro taxtiga yettinchi

mang‘it amiri sifatida o‘tiradi. Amir Nasrullo Buxoro taxtiga chiqqach, ukasi


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

247

Umarxonni hakimu hukamolarning eng odili bo‘lmish Mavlaviy Sharifhoji

iltimosiga ko‘ra Buxorodan chiqarib yuboradi. Umarxon dastlab Hirotdagi

Komronshoh ibn Mahmudshoh huzurida bir muddat yashagan, so’ngra Qo‘qonga

kelib, bu shaharda istiqomat qilgan. Ma’lumotlarga qaraganda, Qo‘qon xoni

Muhammad Alixon unga o‘z singlisini nikohlab bergan. Umarxonning keyingi

hayoti qanday kechganligi va bevaqt o‘limi to‘g‘risida turli manbalarda bir-biriga

zid ma’lumotlar mavjud. G.Vamberining yozishicha, Umarxon oradan ko‘p o‘tmay

Qo‘qonda vabo kasalligi natijasida vafot etgan. Bu voqea hijriy 1245-(milodiy

1829-yili) bo‘lgan. Ost-Indiya kompaniyasining siyosiy vakili A.Byornsning

yozishicha, Umarxonning vafotidan so‘ng, uning xoki Qo‘qondan Buxoroga

keltirilib, dafn etilgan. Tarixchi Mirzo Olim Maxdum Hoji bu fikrlarni yanada

oydinlashtirib, Umarxon hijriy 1245-yili vabo kasali bilan vafot etganligini, uning

jasadi Buxoroga keltirilib, bobosi Muhammad Doniyolbiy qabri oldida dafn

etilganligini alohida ta’kidlaydi. Biroq ba’zi tarixchilar Umarxon o‘z akasi Amir

Nasrullo tomonidan o‘ldirilgan, degan fikrlarni ham qayd etishgan. Masalan,

tarixchi Mirzo Abdulazim Somiy o zining “Ta’rixi salotini mang’itiya” (1906 –

1907) asarida yozishicha, Umarxon Qo‘qonga jo‘natilgach, Amir Nasrullo o‘z

tarafdorlarining qistovi bilan birodari Umarxonni o‘ldirish uchun Xayrullohbek

ismli qotilni Qo‘qonga yuborgan. Xayrullohbek Qo‘qonga kelib, Umarxonni

o‘ldiradi va uning boshini Buxoroga keltirib, Nasrulloxonga ko‘rsatadi. Umuman

olganda, ukasi Umarxonga yordam berganligi, uni qo’llab quvatlagani uchun ham

amir Nasrullo Qo‘qon xoni Muhammad Alixondan qattiq g‘azablanadi.

Qo‘qon xoni Muhammad Alixon va Buxoro amiri Nasrullo o‘rtasidagi

munosabatlarni rus sharqshunoslari P.I.Demezon va I.V.Vitkevich quyidagicha

ta’riflaydi: “Qo‘qon xoni Muhammad Alixon Xiva xonligi, Qunduz, Shahrisabz va

Hisor beklari bilan Buxoro amirligiga qarshi ittifoq tuzadi. 1834-yil yanvar oyida

Qo‘qon xoni elchisi Buxoroga keladi va Buxoro amiri Nasrullodan Shahrisabz

otalig‘ining qizini Muhammad Alixonga unashtirilganini, uni olib ketish uchun 2

minglik qo‘qonlik sarbozni chegaradan o‘tishi uchun ruxsat so‘raydi. Ammo


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

248

Nasrulloxon kelinni olib ketish uchun 200 sarboz yetishini, agarda, qo‘qonlik

sarbozlar belgilangan vaqtda qaytib ketmasa oqibati yomon bo‘lishi bilan

ogohlantiradi. Chunki, bu davrda Amir Nasrullo o‘zini mustaqil deb e’lon qilgan

Shahrisabz bekligini bo‘ysindirish uchun harakat qilayotgan edi. Shuning uchun

ham Qo‘qon xonligi tomonidan Shahrisabzni qo’llab-quvvatlashga urinishi Buxoro

uchun katta xavf bo‘lishi mumkinligidan cho‘chir edi”

[12: 33-34].

P.I.Demezon va Vitkevichlarning Muhammad Alixon hukmronligi davrida

Qo‘qon-Buxoro munosabatlari to‘g‘risida quyidagi ma’lumoti ham e’tiborga loyiq.

Unga ko‘ra, “1831-yili Konstantinopolga (Istambulga) Xiva orqali yo‘lga chiqqan

Qo‘qon xoni elchisi, qaytishda Buxoro orqali keladi. Elchi va uning sheriklarini

ko‘pi Eronda vabo yuqtirib olamdan o‘tadi. Elchining o‘g‘li va 5-6 nafar

hamrohlari bilan Buxoro orqali vataniga qaytmoqchi bo‘ladi va 1834-yili yanvar

oyida Buxoroga kirib keladi va Ismoil Hoji karvonsaroyiga joylashadi. Ular o‘zlari

bilan Sulton tomonidan Qo‘qon xoni Muhammad Alixonga sovg‘a sifatida

yuborilgan ajoyib qilichni olib kelayotgan edi. Bundan xabar topgan Buxoro amiri

Nasrullo qilichni ko‘rmoqchi bo‘ladi va elchining o‘g‘lidan uni olib kelishni talab

qiladi. Biroq elchining o‘g‘li qilich g‘ilofda ekanligini, g‘ilof esa sulton muhri

bilan muhrlanganligini va muhrni buza olmasligini aytadi. Rad javobini eshitgan

amir Nasrullo g‘azablanib, elchilarni shahardan haydab chiqaradi va orqasiga

qaytarib yuboradi. Natijada, Qo‘qon elchilari orqasiga qaytib Xiva xonligi hududi

orqali Qo‘qonga qaytadi. 1834-yil 10-martda Qo‘qon xoni Muhammad Alixon

tomonidan Buxoroga elchi yuboriladi va unga o‘tgan yozda Buxoro qo‘shinlari

tomonidan egallab olingan qal’alarini qaytarib berishini va Qo‘qon xoni

elchisining Buxorodan haydab chiqarilishi sabablarini so‘rash vazifasi yuklatiladi.

Dastlab kelgan elchilar Buxoro amiri Nasrulloxon tomonidan qabul qilinmadi,

keyinchalik, qushbegi maslaxati bilan 15-aprel kuni elchilar qabul qilinib, uzoq

kutilgan javob: Qo‘qon xoni qaytarilishini talab qilgan qal’alar qaytariladi,

Buxorodan haydalgan elchilar uchun uzr so‘rashga majbur bo‘ladi

[8: 68-70].


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

249

Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Muhammad Alixon

hukmronlik qilgan XIX asr 30-yillarining o‘rtalarida ham Qo‘qon xonligi Buxoro

amirligiga nisbatan o‘z ustunlik mavqeini saqlab qolgan.

Amir Nasrullo 1833-yildan – 1856-yilgacha Shahrisabz va Kitobga 32 marta

harbiy yurish qilgan. Va nihoyat 1856-yildagina u Shahrisabz va Kitobni o‘ziga

bo‘sundirishga muvaffaq bo‘ladi. U dastlabki yurishlari muvaffaqiyatsiz

chiqqanidan so‘ng Shahrisabzning ittifoqchisi bo‘lgan Qo‘qon xonligini

bo‘ysindirishga yoki kuchsizlantirishga harakat qilgan.

Buxoro amirligi Shahrisabz va Hisor bekliklarini bosib olishga urinayotgan

davrda Qo‘qon xoni Muhammad Alixon bu ikki beklikni qo‘llab-quvvatlash bilan

birga, amirlikka qarshi harbiy harakatlar ham olib borgan. Xususan, 1834-yil

Muhammad Alixon xonlik hududidan chiqib ketgan O‘ratepani yana qaytarib

olgan.

Yuqoridagi voqealardan so‘ng amir Nasrullo Qo‘qon xonidan norozi bo‘lgan

kuchlarni o‘z atrofiga to‘play boshlagan. O‘z navbatida Muhammad Alixon ham

Amir Nasrullodan norozi bo‘lganlarini Qo‘qonga chorlagan. Voqealarning bunday

rivojlanishi natijasida, Qo‘qon – Buxoro munosabatlari juda keskinlashib ketgan.

Buni tarixiy manbalardagi Muhammad Alixon o’z hukmronligining so’nggi

yillarida davlatni boshqaruvning mutloq, yakka hokimlik uslubida boshqarishga

harakat qilgani, hukumat ishlarini hal qilishda amaldorlar va ulamolar fikri bilan

hisoblashmaganligi

haqidagi

ma`lumotlar

tasdiqlaydi.

Shuningdek,

bu

hukmdorning markaziy boshqaruvda yuqori mavqega ega bo‘lgan ayrim

mansabdorlarni qatl ettirishi va mamlakatdan badarg‘a qilishi hokimiyatning

zaiflashuviga, muxolifat kuchlarning mamlakat tashqarisida birlashib harakat

qilishiga imkon yaratdi. Xususan, bu hukmdorning so‘nggi yillardagi faoliyati

haqida Is’hoqxon to‘ra Ibratning “Tarixi Farg‘ona” asarida “Muhammad Alixon

fuqarolarga beparvo bo‘lib, musohiblari ulamo va fuzalolardan bo‘lmay, pandu

nasihat eshitmay, eshitsa ham quloq solmay, xususan, keyingi asrida lahvu la’ab

ilan bo‘lib, ulamoyu fuzalo va a’yonlardan pandu nasihat qilsalar ba’zilarini


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

250

o‘ldurub va ba’zilarini Farg‘onadan chiqarib, Buxoroga badarg‘a qilib, nasihat

olmay qolgan ekan”, – deb qayd etiladi

[11: 105].

Muhammad

Alixon

hukmronligining

so‘nggi davrlarida xonlikda

g‘alayonlar kuchayadi, xondan norozi bo‘lganlar unga qarshi ochiq kurashish

uchun yetarli kuchga ega bo‘lmaganligi sababli Buxoro bilan yaqinlashish

siyosatini tutadi

.

Qo‘qon xonligi markaziy hokimiyatida vujudga kelgan bunday vaziyatdan

muxolif kuchlar foydalanib, Buxoro amiri Nasrulloxonni gij-gijlab, unga maktub

yo‘llab, uni Qo‘qonga qarshi qo‘shin tortishiga muvaffaq bo‘ladilar

[13: 20].

Amir Nasrulloning Qo‘qon xonligiga yurishi to‘g‘risida turli xil, bir-biriga

qarama-qarshi fiklar mavjud. Ma’lumki, amir Nasrulloxon Xiva va Qo‘qon

xonliklarini Buxoro atrofida birlashtirishga uringan siyosatchi sifatida Turkiston

tarixida muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklash

uchun u Qo’qon xonlari tomonidan tortib olingan Bashog‘ir, Xo‘jand, O‘ratepa,

Toshkent, Jizzax va Zominni 1840 – 1842-yillar o‘rtasida Buxoro amirligiga

qaytardi. Bu paytda Qo‘qon xonligida ichki vaziyat keskinlashib, yuqori tabaqalar

va xalqning xondan noroziligi kuchaygan edi. 1841-yilda Qo’qon xoni Muhammad

Alixon o‘zini Buxoro amiri Nasrulloxonning noibi sifatida tan olib, o‘z ukasi

Sulton Mahmudxon foydasiga taxtdan voz kechgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, amir

Nasrulloxonning Qo‘qon ustiga ushbu yurishiga Qo‘qon xoni Muhammad Alixon

(u Madalixon sifatida mashhur edi)ning axloqsizligi va ichkilikka mukkasidan

ketganligi asosiy bahona bo‘lgan. Xususan, etnograf va sharqshunos V.P. Nalivkin

(1852 – 1918) Muhammad Alixon haqida aytgan quyidagi fikrlarini keltirib o’tadi:

“U o‘jar, injiq, tantiq qilib o’stirilgan, serxarxasha, badjahl, axloqan va jismonan

buzilgan. Saroy amaldorlariga may, sharob va ayollar bilan unga xushomadgo‘ylik

qiladi”

[5: 29]

. Lekin ba’zi bir Qo‘qon tarixchilari Muhammad Alixonga berilgan

bu ta’riflar aslida noto‘g‘ri ekanligini qayd etgan. Muhammad Alixon shaxsiga

berilgan salbiy fikrlar tarixchi Muhammad Hakimxon to‘raga tegishli bo‘lgan.

Chunki, birinchidan, Muhammad Alixon hokimiyatni egallagan dastlabki


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

251

kunidanoq turli yomon niyatli shaxslar Ma’sumxon va Muhammad Hakimxonni

yomonlab tuhmat toshlarini yog‘dirishlari natijasida ularni haj safari bahonasida

mamlakatdan chiqarib yuboradi, ikkinchidan Xonposhsha oyim masalasida

Muhammad Alixon va Muhammad Hakimxonlar o‘rtasidagi munosabat

keskinlashgan. Natijada, Hakimxon To‘ra “Muntaxab at-tavorix” (“Tarixlar

to‘plami”) asarida Muhammad Alixon haqida salbiy fikrlarni bildirgan va uning

ma‘lumotlari boshqa ko‘plab tarixchilarga manba bo‘lib xizmat qilgan degan

fikrlar ham mavjud.

Ayrim tarixiy manbalarga ko‘ra, Muhammad Alixon marhum otasi

Umarxonning kanizagiga uylangan va undan farzand ko‘rgan. Tarixchi va

ma’rifatparvar Is’hoqxon to‘ra Ibrat (1861 – 1937) o‘zining “Tarixi Farg‘ona”

(“Farg‘ona tarixi”) asarida keltirib o‘tishicha, bu ayolning ismi Podshohxon oyim

[10: 104]

bo‘lib, u Farg‘ona beklaridan Mahmudbekning qizi hisoblangan va juda

husnli juvon bo‘lgan. Boshqa bir ma’lumotga ko‘ra, bu kanizakning ismi

Xonposhsha bo‘lib, u juda go‘zal va ilmli ayol bo‘lgan

[17: 175].

Tarixiy manbalardan ma’lumki, amir Nasrullo o‘z bosqinchilik yurishini

oqlash uchun go‘yo Muhammad Alixon otasi uylanmoqchi bo‘lgan kanizakni

nikohga olib, shariatga xilof ish tutdi, degan da’vo bilan chiqqan. Is’hoqxon to‘ra

Ibrat “Tarixi Farg‘ona” asarida amir Nasrulloning bu ishiga aslida nimalar sabab

bo‘lgani xususida quyidagicha yozadi: “Muhammad Alixon anosini oldi, degan

so‘z rost bo‘lmay, buxoriylar qatllarini aybini satri uchun qilg‘an qabihalarini

tavjihiga chiqarilmish so‘zlari ekan. Asl muddao bo‘lak ekan. Chunonchi,

Umarxon: “olaman”, degan Podshohxon oyimni husnini eshitub, g‘oyibona

maftuni jamol bo‘lub, muni anga sabab qilib kelgan ekan... Muhammad Alixonni

xalqni ko‘ziga osiyu gunohkor ko‘rsatib, shariatni poymol qildi, tanbeh darkor, deb

kelib, qancha xonzodayu mazluma oyimlarni qatli bag‘ayri haq qilib, oxirulamr

murod o‘shal oyim ekan, olub, muddaosig‘a yetib, Buxorog‘a olib ketdi”

[9: 101].

Mirzoolim Mushrifning “Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin”ida esa

amir Nasrullo bosqinining boshqa bir sababiga urg‘u beriladi. “1252-sanada


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

252

(milodiy 1836-1837-yillar) Farg‘ona xoni Muhammad Alixon birla amir Nasrullo

oralarida Bashog‘ir nom qal’a ta’miri xususida munozaat (nizo) bo‘ldi... Bashog‘ir

qal‘asi munoze’i va ham boshqa sabablar ila amir Nasrullo Bahodirxon qo‘shin

jamlab, Farg‘ona o‘lkasiga yurush qilib, nizomiy askarlari birla osonlik bilan

Bashog‘irg‘a istilo qilib, andin O‘ratepa va Xo‘jand shaharlarig‘a doxil bo‘lub,

andin dorulmulki Farg‘ona bo‘lub turgan Ho‘qand ustiga kelib, qatl aylab

Buxoroga jo‘nadi”

[2].

O‘sha davrdagi boshqa muarrixlarning asarlarida ham amir Nasrullo

Qo‘qonga qilgan bu bosqin sabablari xususida hamfikrlik ko‘zga tashlanadi. Ular

barchasi bosqin sababini, avvalo, Muhammad Alixon Qo‘qon xonligi sarhadlarini

mustahkamlash uchun amirlikka chegaradosh Bashog‘ir qal’asini yangilaganida,

qolaversa, Muhammad Alixon nikohiga olgan kanizak Podshohxonning husn-

jamoli ta’rifini eshitgan amir unga g‘oyibona “oshiq” bo‘lib qolganida ko‘radilar.

Oqibatda, Muhammad Alixonning shariatga zid ishlarni yana davom

ettirishi, ikkinchi tomondan, Qo‘qon xonligi hududini uzil-kesil Buxoro amirligiga

qo‘shib olish niyati Nasrulloxonni 1842-yil bahorida Qo‘qon ustiga yangi yurish

qilishga undaydi. Buning ustiga, Qo‘qon xonligida yangi Qo‘qon xoni Sulton

Murodxon va sobiq xon Muhammad Alixonga nisbatan muxolifat va norozilik

jiddiy ravishda kuchaygan edi.

1842-yil aprel oyida amir qo‘shini tomonidan xonlik poytaxti Qo‘qon shahri

egallanganidan so‘ng Muhammad Alixon taqdiri haqida Mirzoolim Mushrif

o‘zining “Ansob us-salotin va tavorix ul-xavoqin” asarida quyidagilarni bayon

etgan: Muhammad Alixon ukasi Sulton Mahmudxon bilan Yormazor hududiga

borib, u yerda iloj topmay, aka-uka Boturxon huzuriga kelib shavqat so‘raydilar

desa, ba’zilar Andijonga yaqin Oyimqishloqqa borib, Oyimqishloqda tong

otguncha aylanib, qorni och va tashna bo‘lib, bir kampirning uyiga kirib u yerda

uxlab qoladi. Erta tongda amir sarbozlari ularni ushlab keladi va Nasrulloxon

farmoni bilan Qo‘qon xoni Sulton Mahmudxon, akasi Muhammad Alixon, uning

o‘g‘li Muhammadaminbek uchchalasi Qo‘qondagi Zarrin degan xos imoratga olib


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

253

kelinib qatl qilinadi. Shuningdek onasi Mohlaroyim (Nodirabegim), Xushxolbibi

va Norbibi, 4 nafar ayolni va boshqa bekzodalarni ham o‘ldirtiradi

[14: 20-21].

Xonposhshoning taqdiri haqida Muhammad Hakimxonning xabar berishicha,

Xonposhsho amir Nasrullo bilan ikki oy yashab, o’ttiz sakkiz yoshida dunyodan

o‘tgan

[18: 177].

Bu davrda xonliklar o‘rtasidagi urushlar Rossiya imperiyasini manfaatlariga

xizmat qilar edi. Ular O‘rta Osiyo xonliklarini bir-biriga gij-gijlab

kuchsizlantirishga harakat qilar edilar. Bu diplomatiyaning namunalaridan biri –

1842-yil bahorida Qo‘qon xonligi amir Nasrullo tomonidan bosib olingach, tez

orada Rossiya imperatori Nikolay I (1825-1855) ning amirga yo‘llagan maktubi

edi. Ikki xonlik o‘rtasidagi bu adolatsiz urushning bosh sababchisi amir Nasrullo

ekanligini yaxshi bilgan imperator amirning Qo‘qondagi g‘alabasidan mamnun

ekanini bildiradi. Unga go‘yo iltifot ko‘rsatayotgandek bunday deb yozgan edi:

“Qo‘qondagi taxt uchun kurashlarni bartaraf qilish zarur. Shundan keyin Turkiston

va Toshkent bilan Sirdaryo bo‘yigacha bo‘lgan yerlar, Jizzaxdan boshlab O‘ratepa,

Xo‘jand, Qo‘qon, Marg‘ilon va Qashg‘ar chegarasigacha bo‘lgan yerlar Siz

Hazrati oliylarining qo‘llarida bo‘lib, hukmronlik qilishingizni istaymiz”.

Vaholanki, bu maktubdan atigi uch oy chamasi avval, 1842-yil 25-fevralda

Qo‘qon xonligi elchisi Muhammad Halil Sohibzoda orqali Muhammad Alixonga

yo‘llangan maktubida Nikolay I ning o‘zi: “Sizning qudratli Rossiya davlati bilan

muntazam ravishda do‘stona aloqalarda bo‘lish istagingizni bilish biz uchun g‘oyat

yoqimli bo‘ldi. Sizning bu yaxshi niyatlaringizni o‘z tomonimizdan kamoli

ehtirom ila qabul etamiz. Ishonamizki, sizning o‘zaro do‘stona qo‘shnichilik

aloqalarini yo‘lga qo‘yish haqidagi samimiy g‘amxo‘rligingiz kelgusida

muvaffaqiyatli natijalarga olib keladi. Sizga barcha ezguliklarni tilab qolamiz” deb

yozgandi

[1 : 67].

Xullas, Amir Nasrullo 1842-yil 26- aprelda Qo‘qon xonligi hududining katta

qismini Buxoro amirligi tarkibiga qo‘shib oldi. Amir Nasrulloxon tomonidan

Qo‘qonga Samarqand voliysi (hokimi) lavozimida ishlayotgan Ibrohim parvonachi


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

254

mang‘itning (Qo‘qon tarixchilari uni Ibrohim hayol deb tilga olishadi) noib qilib

qoldirilishi salbiy oqibatlarga olib kelgan. Noib mahalliy aholiga zulm o‘tkazib,

soliqlarni ko‘paytirgan

[3: 108].

Natijada, tez orada Qo‘qon qo‘ldan ketadi. 1842-

yilning yozida, oradan atigi 3 oy o‘tgach, qo‘qonliklar qo‘zg‘alon ko‘tarib,

qipchoqlar yordamida shaharda turgan buxoroliklar qo‘shinini tor-mor qilishadi va

Sheralixon (1842-1845)ni Qo’qon xonligi taxtiga o‘tqazishadi. Mahalliy

tarixchining iborasi bidan aytganda, “..shul vaqtlarda Amir Nasrulloning soqoliga

oq paydo bo‘lub, uning Xo‘qand qartayturdi, degan so‘zini xalq so‘zlar edilar”

[16:

25].

Qo‘qondagi qo‘zg‘olondan darg‘azab bo‘lgan amir Nasrullo o‘zining son-

sanoqsiz qo‘shini bilan yana Qo‘qon sari yo’l oladi. Lekin bu safar xonlikni qayta

bo‘ysundirish iloji bo‘lmaydi. Amir Qo‘qon qal’asi devorlari yonida ikki oy

chamasi shaharni qamal qilsa ham o‘z maqsadiga erisha olmay turgan bir vaziyatda

26-sentyabrlar chamasida (ramazonning 2-kunida) Olloqulixonning o‘g‘li

Rahimqulixon boshchiligidagi qo‘shinlar Buxoro amirligi hududlariga bostirib

kiradi. Amir bu haqida xabar topib, Qo‘qonni tashlab 9-oktyabr (ramazon oyining

15-kuni)da Buxoroga keladi

[7: 32]

va o‘z qo‘shini bilan xivaliklarga qarshi

urushishga majbur bo‘ladi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:

1. Sodiqov H, Jo‘rayev N. O‘zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm

mustamlakachiligi davrida) 1-kitob. – Т.: “Sharq”, 2011. 67-bet

2. Yusupov Sh. Mash’um xato yoki gap kanizakda edimi?

/

«O‘zbekiston

adabiyoti va san’ati» gazetasi, 2005-yil, – №24. /

https://www.ziyouz.com/portal-

haqida/xarita/maqolalar/sharif-yusupov-mash-um-xato-yoki-gap-kanizakda-edimi

3. Shamsutdinov R., Karimov Sh., Ubaydulayev O‘. Vatan tarixi. – №2. – T.:

Sharq, 2010.– B. 108.

4. Абдукаримов Ж. Муҳаммад Ҳакимхоннинг “Мунтахаб ат-таворих”

асаридаги мактублар ва уларнинг расмий ҳужжат сифатидаги аҳамияти //


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

255

Марказий Осиё тарих расмий ҳужжатларида. VII – XIX асрлар халқаро

анжуман материаллари (2020 йил 23 октябрь) - Т.: “Фан” 2021. – Б. 210.

5. Бабабеков Х. Н. История Коканда. –Т.: Фан, 2006. – C. 29.

6. Бейсембиев Т. К. «Тарихи-Шахрухи» как исторический источник. –

Алма-ата: Наука, 1987. – С. 38.

7. Бобобеков Ҳ. Н. Қўқон тарихи. – Т.: Фан, 1996. – Б. 32.

8. Записки о Бухарском ханстве (Отчеты П. И. Демезона и Виткевича). –

Москва, 1983. – С. 68-70.

9. Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б. 101.

10. Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б.

104.

11. Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б.

105.

12. Мадраҳимов З. Ш. Қўқон хонлигининг Бухоро ва Хива хонликлари

билан ўзаро алоқалари: магистрлик даражасини олиш учун ёзилган диц. –

Наманган, НамДУ, 2004. – Б. 33-34.

13. Мушриф Мирзоолим. Ансоб ус-салотин ва таворих ул-хавоқин:

«Султонлар насаби ва хоқонлар тарихи» (Қўқон хонлиги тарихи). – Т.:

F.Ғулом нашриёти, 1995. – Б. 20.

14. Мушриф Мирзоолим. Ансоб ус-салотин ва таворих ул-хавоқин:

«Султонлар насаби ва хоқонлар тарихи» (Қўқон хонлиги тарихи). – Т.:

F.Ғулом нашриёти, 1995. – Б. 20-21

15. Ражабов Қ. Насруллоҳхон. – Т.: Абу матбуот-консалт, 2011. – Б. 7-8.

16. Ражабов Қ. Насруллоҳхон. – Т.: Абу матбуот-консалт, 2011. –Б. 25.

17. Энвер Хуршут. Амир Умархоннинг канизи // Шарқ юлдузи. – Тошкент,

1989. – №9. – Б. 175.

18. Энвер Хуршут. Амир Умархоннинг канизи // Шарқ юлдузи. – Тошкент,

1989. – №9. – Б. 177.

Библиографические ссылки

Sodiqov H, Jo‘rayev N. O‘zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm mustamlakachiligi davrida) 1-kitob. – Т.: “Sharq”, 2011. 67-bet

Yusupov Sh. Mash’um xato yoki gap kanizakda edimi? / «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasi, 2005-yil, – №24. / https://www.ziyouz.com/portalhaqida/xarita/maqolalar/sharif-yusupov-mash-um-xato-yoki-gap-kanizakda-edimi

Shamsutdinov R., Karimov Sh., Ubaydulayev O‘. Vatan tarixi. – №2. – T.: Sharq, 2010.– B. 108.

Абдукаримов Ж. Муҳаммад Ҳакимхоннинг “Мунтахаб ат-таворих” асаридаги мактублар ва уларнинг расмий ҳужжат сифатидаги аҳамияти //Марказий Осиё тарих расмий ҳужжатларида. VII – XIX асрлар халқаро анжуман материаллари (2020 йил 23 октябрь) - Т.: “Фан” 2021. – Б. 210.

Бабабеков Х. Н. История Коканда. –Т.: Фан, 2006. – C. 29.

Бейсембиев Т. К. «Тарихи-Шахрухи» как исторический источник. – Алма-ата: Наука, 1987. – С. 38.

Бобобеков Ҳ. Н. Қўқон тарихи. – Т.: Фан, 1996. – Б. 32.

Записки о Бухарском ханстве (Отчеты П. И. Демезона и Виткевича). – Москва, 1983. – С. 68-70.

Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б. 101.

Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б. 104.

Исоқхон тўра Ибрат. Танланган асарлар. – Т.: Маънавият, 2020. – Б. 105.

Мадраҳимов З. Ш. Қўқон хонлигининг Бухоро ва Хива хонликлари билан ўзаро алоқалари: магистрлик даражасини олиш учун ёзилган диц. – Наманган, НамДУ, 2004. – Б. 33-34.

Мушриф Мирзоолим. Ансоб ус-салотин ва таворих ул-хавоқин: «Султонлар насаби ва хоқонлар тарихи» (Қўқон хонлиги тарихи). – Т.: F.Ғулом нашриёти, 1995. – Б. 20.

Мушриф Мирзоолим. Ансоб ус-салотин ва таворих ул-хавоқин: «Султонлар насаби ва хоқонлар тарихи» (Қўқон хонлиги тарихи). – Т.: F.Ғулом нашриёти, 1995. – Б. 20-21

Ражабов Қ. Насруллоҳхон. – Т.: Абу матбуот-консалт, 2011. – Б. 7-8.

Ражабов Қ. Насруллоҳхон. – Т.: Абу матбуот-консалт, 2011. –Б. 25.

Энвер Хуршут. Амир Умархоннинг канизи // Шарқ юлдузи. – Тошкент, 1989. – №9. – Б. 175.

Энвер Хуршут. Амир Умархоннинг канизи // Шарқ юлдузи. – Тошкент, 1989. – №9. – Б. 177.

Hepagreen - восстановление нормальной работы печени Androgard — препарат для настоящих мужчин Androgard — препарат для настоящих мужчин Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Maksimus - Натуральный продукт, для бодрости и энергии Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Avicenna’s Lab inLibrary — это научная электронная библиотека UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации Gulyamov - Гулямов Саид Саидахрарович MUVI24 - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Интернет-аптека >METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг All.Tube - Смотрите онлайн видео бесплатно в хорошем качестве Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды UMAR PROEKT - Комплексное проектирование UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана