ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
996
LOLADOSHLAR OILASI (LILIACEAE) NING EKOLOGIYASI VA BIOLOGIYASI.
Abdullayev Oybek Shakirjanovich
Agrobiologiya fakulteti, “Organik dehqonchilik va o’rmon melioratsiyasi” kafedrasi assistenti.
Erkinboyeva Guljaxon Ozodbek qizi
Agrobiologiya fakulteti, “O’rmonchilik” ta’lim yo‘nalishi 4-bosqich 26-guruh talabasi.
Аннотация:
Ushbu maqolada bugungi kunda mamlakatimizda introduksiya qilinayotgan
manzarali daraxt va butalar bioekologiyasi keltirilgan. Eng kop introduksiya qilinayotgan
o’simliklardan Loladoshlar oilasi (Liliaceae) bo’lib Yevroosiyo, Afrika va Shimoliy
Amerikaning
mo’tadil
mintaqalarida
tarqalgan
45 avlod va 1 300 ga yaqin turni o’z ichiga oladi. Ularning uncha ko’p bo’lmagan turlari Afrika
va Janubiy Amerikaning tropiklaridagi tog’larda uchraydi. Biz shu o’simlik xaqida to’liq
ma’lumot yoritib beramiz.
Калит сўзлар:
Manzarali o’simliklar, buta, iqlim, daraxt, tur, turkum.
Loladoshlar oilasi (Liliaceae) Yevroosiyo, Afrika va Shimoliy Amerikaning mo’tadil
mintaqalarida tarqalgan 45 avlod va 1 300 ga yaqin turni o’z ichiga oladi. Ularning uncha ko’p
bo’lmagan turlari Afrika va Janubiy Amerikaning tropiklaridagi tog’larda uchraydi. Loladoshlar
- piyozli ko’p yillik o’simliklar.
Ularning eng balandi Himolaydagi gigant kardiokrinum (Cardiocrinum giganteum) bo’lib, bo’yi
4 m ga yetadi. Eng kichigi - Janubiy Afrikadagi mitti litantusning (Litanthus pusillus) bo’yi esa
25 mm bo’lib, uning piyozi no’xatdek keladi. Loladoshlar orasida ikkita epifit turlar ma’lum.
Bular Madagaskar orolidagi urgeniyasimon rodokodon (Rhodocodon urgeneoides) va Sharqiy
Osiyodagi daraxtsimon liliya (Lilium arboricola). Biroq daraxt po’stlog’idagi mox qatlami
orasida ularning ham piyozi bor. Odatda ko’payish piyozchalarining chuqurlashishi maxsus
tortuvchi ildizlar yordamida amalga oshadi. Bu ildizlar yo’g’on va etli bo’lib, qurib borgan sayin
kaltalashadi hamda piyozchalarni pastga tortib ketadi. Lolalarda (Tulipa) piyozchalarning
chuqurlashishi ular joylashgan stolonlar yordamida amalga oshadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
997
Loladoshlarning piyozlari ko’p yillik, bir necha yillik halqalardan iborat bo’lishi yoki bir yillik,
har yili qayta hosil bo’lishi mumkin. Har ikkala holda ham piyozlar faqat barg tangachasidan,
faqat pastki tangachadan yoki ularning har ikkalasidan iborat bo’lishi mumkin. Ayrim hollarda
etli g’amlovchi tangachalardan tashqari pardasimon tangachalar ham bo’lib, ularning uchi yer
ustiga ham chiqadi va yashil barglarning asosini o’rab turadi. Bir yillik piyozlarda barcha
tangachalar vegetatsiya oxirida qurib qoladi va ular orasida avvalroq guldor poyaning asosida
shakllangan o’rindosh piyoz shakllanadi.
Ko’p yillik piyozlarda tangachalarning bir qismi quriydi, shu sababli bir necha yillik qurigan
tangachalar yig’ilib qoladi. Yer ustki guldor poyalari bargli, bargsiz strelkalar yoki faqat gulli
bo’lishi mumkin. Faqat gulli poyalarda barcha barglar ildizoldi barglardan iborat bo’ladi. Barg
yaprog’i butun, ko’pincha tig’simon yoki tasmasimon, ba’zan yuraksimon va 6 bandli
(Cardiocrinum va Drimiopsis avlodlarida) bo’ladi, odatda parallelsimon tomirlanadi. Gullari
mayda yoki yirik, yakka yoki to’pgullarga, odatda shingilga yig’ilgan.
Gul oldi bargchalari odatda mayda, ba’zan yirik sariq barglar ko’rinishida poyaning yuqorisida
yig’ilgan (Fritillarianing ayrim turlari, Eucomis turkumida). Gullari ikki jinsli, aktinomorf, kam
hollarda zigomorf (masalan, Camassia, Fritillaria, Bellevalia, Muscari va Lachenalia
turkumlarining ayrim turlarida, Cardiocrinumda). Gulqo’rg’on tojsimon, 2 qator joylashgan 6
qismdan iborat.
Loladoshlarning gullari xushbo’y hidli, juda ko’p miqdorda nektar ajratadi, turli hasharotlar
yordamida,
ayrimlari
esa
qushlar
yordamida
changlanadi.
Mevasi - ko’sakcha. Urug’lari yassi yoki sharsimon. Urug’ining tarqalish usuli bo’yicha
Loladoshlar ko’pincha ballistlarga mansub, ya’ni mevasi yetilgach, ko’sakcha yoriladi va undagi
urug’lar ma’lum masofaga otilib ketadi. Bu usul uchun tik va egiluvchan poya xos bo’lib, meva
yetilish vaqtida shamol yoki boshqa ta’sir ostida chayqalib turadi hamda urug’ni qadimgi qamal
quroli - ballista (toshotar) singari otadi. Bunday o’simliklar (anemoxor ballistlar) urug’i yassi
bo’lib, ularda shamolda tarqalishga yordam beradigan moslamalar mavjud.
Ayrim Loladoshlarning (mirmekoxorlar) urug’ini chumolilar tashib ketadi. Ularning poyalari
meva yetilish vaqtida yerga egiladi. Urug’ida elayosomalar - etli va yumshoq qo’shilmalar bo’lib,
ular urug’dan oson ajraladi va chumolilar tomonidan iste’mol qilinadi. Loladoshlar bir-biridan
yaqqol
ajralib
turuvchi
2 kenja oilaga: loladoshlar (Lilioideae) va ssilladoshlar (Scilloideae) kenja oilalariga ajraladi. 7
Loladoshlar kenja oilasi 4 bo’g’inga taalluqli 10 avlod va taxminan 470 ga yaqin turni o’z ichiga
oladi. Bu kenja oila vakillari shimoliy yarimsharda uchraydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
998
LOLADOSHLAR OILASINING EKOLOGIYASI.
Chorva mollari boqilishi va o’simlik gulining terib olinishi sababli kamaymoqda. O’zbekiston
Respublikasi FA Botanika bog’ida 1956 yildan boshlab o’stiriladi. Tabiatda o’sib turgan joylari
qat’iy nazorat ostiga olinishi lozim. Korolkov lolasi - Tulipa korolkowii Regel Korolkov lolasi
Qizil Kitobga 2-daraja - kamyob tur sifatida kiritilgan.
Janubi-garbiy Tyanshan va Pomir-Oloydagi areali ajralgan, kamyob o’simlik. Qisqacha tavsifi.
Bo’yi 10-20 sm ga yetadigan ko’p yillik, piyozli o’t. Piyozi tuxumsimon, diametri 2,5 sm,
qobig’i ichki tomonining yuqori qismi sertuk. Barglari 3 ta, egri-bugri. Guli yakka, qizil, tubi
qora. Changchi iplarining pastki qismi qora, yuqori qismi esa qizil. Ba’zan changchi iplari qora
yoki qizil. Changdoni sariq. Mart-aprel oylarida gullab, iyuniyulda mevasi yetiladi.
Toshkent, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari: Qurama (Abjassoy,
Kendirdovon), Nurota, Ko’xitang, Boysun, Bobotog’da, Turkiston, Zarafshon, Hisor tizmalarida
tarqalgan. Qozog’iston va Tojikistonda ham uchraydi. O’sish sharoiti. Qum-shag’alli hamda
toshli yonbag’irlarda va ola jinsli yerlarda o’sadi. Soni. Tabiatda to’p-to’p bo’lib va yakka-yakka
holda tarqalgan. Ko’payishi. Urug’idan va piyozidan ko’payadi.
Korolkov lolasi - Tulipa korolkowii Regel 24 o’simlik soni va arealining o’zgarish sabablari.
Gullari uzib va piyozlari qazib olinishi hamda chorva mollarining boqilishi sababli kamayib
bormoqda. Madaniylashtirilishi. O’zbekiston Respublikasi FA Botanika bog’ida 1956 yildan
boshlab ekib o’stirilmoqda. Muhofaza choralari. Tabiatda o’sib turgan tuplarini nazorat ostiga
olish va ko’proq madaniylashtirishga e’tibor berish kerak.
Lolalar haqidagi ilk ma’lumotlar forslarda uchraydi. Hozirda ilk madaniylashtirilgan lolalarning
ajdodi qaysi tur ekanligini aniqlash juda mushkul ish. Biroq bular Kichik va O’rta Osiyoda
tarqalgan gesner (T.gesneriana) va shrenk (T.schrenkii) turlari bo’lishi mumkin. Forslardan
lolalar Turkiyaga tarqalgan va bu yerda hozirgi lola nomini olgan. Turkiyada ular ustidan ilk
seleksiya ishlari olib borilgan. XVI asrga kelib lolalarning 300 ga yaqin navlari ma’lum bo’lgan.
1554 yilda Avstriya imperatorining Turkiyadagi elchisi Ogye de Byusbek Venaga lolalarning
katta miqdordagi piyozi va urug’larini jo’natgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
999
Ular avval Venadagi dorivor o’simliklar bog’ida o’stirilgan. Bog’ning direktori botanika
professori Sharl de l’Eklyuz (Charles de l’Ecluse, 1525-1609) bo’lgan. Eklyuz seleksiya bilan
shug’ullana turib lolalarning urug’lari va piyozlarini o’zining o’rtoqlari va tanishlariga jo’natgan.
XVI asrning 60-yillarida savdogarlar ularni Avstriya, Fransiya va Germaniyaga olib kelishgan.
Shu vaqtdan boshlab lolalar butun Yevropaga tarqala boshlagan. Avvallari lolalar qirollarning
saroylarida o’stirilib, boylik va zodagonlik ramzi sanalgan. Lolalarning ashaddiy muxlislari
sifatida Rishelye, Volter, avstriya imperatori Frans II, fransuz qiroli Lyudovik XVIII larni
keltirish mumkin. 1570 yilda Eklyuz taklifga binoan Gollandiyaga ishga keladi hamda o’zi bilan
boshqa o’simliklar qatorida lolalarning piyozlarini ham olib keladi.
Shundan keyin butun bir xalqning lolalar bilan telbalarcha qiziqishi boshlanadi. Bu gulning
kamyob nusxalari uchun 2 000 dan 4 000 floringacha pul to’langan. XVII asrning boshida 3
yilda lolalar oldi-sottisi bilan bog’liq 10 million florinlik shartnomalar imzolangan. Ko’pchilik
sanoatchilar o’z ishlab chiqarish korxonalarini tashlab, lola o’stirishga kirishib ketgan. Natijada
ko’plab sanoat korxonalari inqirozga yuz tutgan. Shu sababli hukumat bunga qarshi choralar
ishlab chiqishga majbur bo’lgan. Jamiyatda lolalarning nihoyatda ko’payib ketganligi o’z
navbatida aks 17 ta’sirni ham keltirib chiqardi, ya’ni lolalarning ko’rinishini yoqtirmaydigan va
ularni qirib tashlaydigan shaxslar ham paydo bo’lgan. Faqatgina ingliz bog’lari va ulardagi yangi
gullar paydo bo’lgandan so’nggina lolalarga bo’lgan telbalarcha qiziqish nihoyasiga yetgan.
Rossiyadagi yovvoyi lolalar XII asrdayoq ma’lum bo’lgan, biroq madaniy lolalarning piyozi
Pyotr I davrida 1702 yilda Gollandiyadan keltirilgan. Lolalarning piyozi XIX asrning oxirigacha
chet eldan keltirilganligi sababli juda qimmat bo’lgan. Faqatgina XIX asrning oxiriga kelib
lolalar sanoat miqyosida ko’paytirila boshlagan. Boychechak (Gagea) turkumiga 70 ga yaqin
turlar kiradi. Ular Yevroosiyo va Shimoliy Afrikada tundra o’rmonlari va tog’lardagi
muzliklardan chalacho’llargancha bo’lgan hududlarda o’sadi. Boychechaklar erta bahorgi
efemeroidlar hisoblanadi.
Ularning sariq rangli yulduzsimon gullari bahorda tog’ o’tloqlarini, shag’alli yonbag’irlarni va
tog’ qoyalarini qoplaydi, adirlar va ayrim hollarda sho’rlangan tuproqlarda va ohaktoshlarda
uchraydi, keng bargli o’rmonlar va bog’larda uyum-uyum bo’lib o’sadi, ekin maydonlarida
begona o’t sifatida tarqaladi.
Bu
o’simliklar
loladoshlar
oilasining
eng
kichik
vakillari
bo’lib,
bo’yi
3- 35 sm ni tashkil qiladi. Boychechaklarda bitta piyoz bo’ladi. Agar ona piyoz qo’shimcha 1-2
ta piyozcha hosil qilsa, unda 2-3 piyozli bo’lishi mumkin. Ba’zi hollarda ona piyoz atrofida bir
nechta piyozchalar hosil bo’lib, turli yoshdagi piyozchalardan iborat uyacha shakllanadi.
Qoplovchi tangachalari to’rsimon tolali, pardasimon yoki po’stloqsimon. Nisbatan quruq
yerlarda tarqalgan platispermum (Platyspermum) kichik turkumining ayrim turlarida ikki xildagi
ildizlar mavjud: piyoz tubi markazidagi ipsimon popuk ildizlar tik vertikal o’sadi (musbat
geotropizm) hamda piyoz tubi chetidagi dag’al ildizlar avvaliga tik pastga qarab o’sadi, keyin
gorizontal va tepaga qarab o’sadi (nolinchi va manfiy geotropizm).
Ular piyozni o’rab oladi va orasidagi tuproq zarrachalari bilan birgalikda kapsula hosil qilib,
piyozni
yozda
qurib
qolishdan
saylaydi.
Ildiz
oldi
barglari
(1-2 dona)
odatda
to’pguldan uzun bo’ladi. To’pgul tagidagi barglar
soni
1-3 (5) dona, kam hollarda poya bir tekis barglangan bo’ladi. To’pgullari soyabonsimon, gullari
soni 18 kam. Gullarining bandi ko’pincha turlicha uzunlikda bo’ladi. Gulqo’rg’on qismlarining
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
1000
tashqarisi yashil, ichkarisi sariq rangda, asosida asalchi bezining chuqurchasi bor. Changchilari
xuddi lolalar va eritroniumlarniki singari asosi bilan birikkan harakatchan changdonli.
Gullari kuchsiz protoginiyali (ya’ni ginetseyi androtseydan biroz avval yetiladi), hidsiz.
Changlatuvchilar - kichik pashshalar, qo’ng’izlar va asalarilarni gulqo’rg’on qismlari asosida va
changchi iplari orasida tomchilar shaklida yig’ilgan shira o’ziga jalb qiladi. Urug’lari yassi,
uchburchuksimon (platispermum kichik turkumida) yoki tuxumsimon.
Ayrim turlarning urug’larida (G.lutea, G.reticulate) elayosomalar, ya’ni integumentning urug’
atrofida o’sgan to’qimasi bo’ladi. Boychechaklar vegetativ usulda piyozlari bilan ham tez
ko’payadi. Bunda piyozlar ona piyozning tubida, barglarning qo’ltig’ida va ba’zan g’unchalar
o’rnida hosil bo’lishi mumkin. Ayrim turlarda intensiv vegetativ ko’payish ilk gullashgacha
davom etsa, boshqalarida undan keyin ham davom etadi.
Farg’ona
vodiysi
o’simliklar
qoplamida
lolalarning
8
turi
uchrab,
ularning
6 turi, ya’ni dilband lola (T.micheliana Th.Hoog), korolkov lolasi (T.korolkowii Regel), yungli
lola (T.lanata Regel), ulug’vor lola (T.ingens TM. Hoog), pushtagli lola (T.carinata Vved.) va
O’zbekiston lolasi (T.uzbekistanica Botschantz. et Sharipov) O’zbekiston Qizil Kitobining
so’nggi 4-nashriga kiritilgan. Dilband lola - Tulipa micheliana Th.Hoog Dilband lola Qizil
Kitobga 2-daraja - kamyob tur sifatida kiritilgan. U G’arbiy Pomir-Oloydagi kamayib ketgan tur.
XULOSALAR
Loladoshlar - piyozli ko’p yillik o’simliklar. Ularning eng balandi Himolaydagi gigant
kardiokrinum (Cardiocrinum giganteum) bo’lib, bo’yi 4 m ga yetadi. Eng kichigi - Janubiy
Afrikadagi mitti litantusning (Litanthus pusillus) bo’yi esa 25 mm bo’lib, uning piyozi no’xatdek
keladi. Loladoshlar orasida ikkita epifit turlar ma’lum. Bular Madagaskar orolidagi
urgeniyasimon rodokodon (Rhodocodon urgeneoides) va Sharqiy Osiyodagi daraxtsimon liliya
(Lilium arboricola). Biroq daraxt po’stlog’idagi mox qatlami orasida ularning ham piyozi bor.
Ko’pchilik turlar tog’ oldi va tog’ mintaqalarida, o’rmonlarda, daryolar bo’yidagi baland bo’yli
subalp o’tloqlarda, botqoqliklarda yoki ochiq o’tli yonbag’irlarda o’sadi. Xitoyning g’arbiy
hududlari, Janubi-sharqiy Tibet va Birma shimoli ayniqsa liliya turlariga boy. Chorva mollari
boqilishi va o’simlik gulining terib olinishi sababli kamaymoqda.
O’zbekiston Respublikasi FA Botanika bog’ida 1956 yildan boshlab o’stiriladi. Tabiatda o’sib
turgan joylari qat’iy nazorat ostiga olinishi lozim. Loladoshlar oilasiga mansub bo’lgan
o’simliklarning 6 turi kamayib borayotgan turlar sifatida O’zbekiston Qizil kitobining so’nggi 4-
nashriga kiritilgan. 3. Qashqadaryo viloyatining o’simliklar qoplamidagi Qizil kitobga kiritilgan
Loladoshlar oilasiga mansub bo’lgan o’simliklarning barchasi Tyanshan, Pomir-Oloy yoki Hisor
uchun endem turlar hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O’. Pratov, Q. Jumayev Yuksak o’simliklar sistematikasi Toshkent 2003.
2. A.U Usmonov - Dereviya i kustarnika sredney azii T, 1974
3. M.G.Popov - Dikie plodovie derevya Uzbekistana T, 1934
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
1001
4. M.M.Arifxonova - Rastitelnost Ferganskoy dalini, 1967
5. V.P.Drobov - Lesa sadi sredniy Azii M, 1936
6. V.P.Drobov - Lesa Uzbekistana T, 1948
7. https://uz.m.wikipedia.org
