ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
964
URBANIZATSIYA JARAYONLARI VA TABIIY GEOGRAFIK OMILLAR
O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIK: O‘ZBEKISTON MISOLIDA
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston hududida urbanizatsiya jarayonlarining tabiiy-
geografik omillar bilan qanday o‘zaro aloqadorlikda rivojlanayotgani tahlil etiladi. Aholining
joylashuvi, yirik shaharlarning shakllanishi va o‘sishi, infratuzilma rivoji va tabiiy sharoitlar
(relyef, iqlim, suv manbalari) o‘rtasidagi bog‘liqlik GIS ma’lumotlar, statistik tahlil va tarixiy
dinamikaga tayangan holda baholandi. Natijalarda urbanizatsiya jarayonini boshqarishda
geografik omillarning ahamiyati asoslab berildi
.
Kalit so‘zlar:
Urbanizatsiya, tabiiy-geografik omillar, joylashuv, demografiya, O‘zbekiston,
shaharlashuv, iqlim, suv resurslari.
Urbanizatsiya — bu aholi sonining shaharlarda ko‘payishi va urban infratuzilmalarning
kengayishi jarayonidir. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy va ijtimoiy omillar, balki tabiiy-geografik
sharoit bilan ham bevosita bog‘liq. O‘zbekiston sharoitida esa urbanizatsiya jarayonlari
qadimiy shaharlarning vujudga kelishi, transchegaraviy daryolarning mavjudligi, cho‘l va
tog‘li hududlarning tarqalishi bilan chambarchas bog‘langan.
O‘zbekistonning yirik shaharlari — Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona va Andijon —
asosan tekisliklarda, suv manbalariga yaqin joylarda joylashgan bo‘lib, bu ularning urban
markaz sifatida shakllanishini belgilagan. Shu bois urbanizatsiya jarayonlarining geografik
asoslarini chuqur tahlil qilish, rejalashtirish siyosati uchun dolzarbdir.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Statistik tahlil
: 1991–2023 yillarda O‘zbekiston shaharlari va qishloq aholisining
dinamikasi, shahar soni va maydonining o‘zgarishi o‘rganildi (Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlari asosida);
GIS tahlil
: shaharlarning joylashuvi va tabiiy omillar (relyef, daryolar, iqlim zonalari)
bilan bog‘liqligi xaritalashtirildi;
Komponent tahlil
: urbanizatsiyani belgilovchi asosiy tabiiy omillar (suv resurslari,
iqlim sharoiti, tuproq unumdorligi) baholandi;
Tarixiy-geografik yondashuv
: qadimiy shaharlarning rivojlanishi va tabiiy
omillarning roli tarixiy manbalar asosida tahlil qilindi.
Shaharlarning tabiiy-geografik joylashuvi:
Suv resurslari yaqinligi
— Toshkent (Chirchiq daryosi), Samarqand (Zarafshon),
Buxoro (amaliy suv yo‘llari orqali), Andijon va Namangan (Sirdaryo, Norin) — barcha yirik
shaharlar daryo vodiysida joylashgan.
Iqlimiy qulaylik
— shaharlarning aksariyati subtropik yoki mo‘tadil qurg‘oqchil iqlim
zonasida joylashgan, bu esa yashash va dehqonchilik uchun qulaylik yaratgan.
Tog‘ va tekislik chegarasi
— Farg‘ona vodiysi, Toshkent vodiysi va Zarafshon
vodiysi — tog‘ va tekislik tutashgan zonalar, bu esa iqtisodiy almashinuv uchun qulay.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
965
Urbanizatsiya sur’ati:
Yil Shaharliklar ulushi (%) Shahar soni Aholi (mln)
1991 36,8
102
20,5
2023 50,2
120
36,8
– Urbanizatsiya ko‘proq Farg‘ona vodiysi, Toshkent viloyati va Surxondaryoda tez
kechmoqda.
– Cho‘l hududlarda (Qoraqalpog‘iston, Navoiy, Buxoro) urbanizatsiya sur’ati sekinroq.
Tabiiy to‘siqlar va urban rivojlanish:
Cho‘l hududlari
(Qizilqum, Qoraqum) aholi zichligi past, urbanizatsiya chegaralangan;
Tog‘li hududlar
da (Hisor, Chatqol, Pomir-Olay tizmalari) urbanizatsiya cheklangan,
ko‘proq qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan.
O‘zbekiston hududida urbanizatsiya jarayoni tabiiy-geografik sharoit bilan bevosita bog‘liq
tarzda kechmoqda. Suv resurslariga yaqin, unumdor tekislik hududlarda yirik shaharlar
shakllanib, bu yerlarda iqtisodiy markazlar rivojlanmoqda. Shaharlarning rivojlanish sur’ati,
joylashuvi va ichki migratsiya oqimi ham aynan tabiiy sharoitlar bilan aniqlanadi.
Masalan, Toshkent shahrining yuqori urbanizatsiya darajasi — uning strategik geografik
joylashuvi, suv va transport yo‘llariga yaqinligi, unumdor yerlar va iqlimning qulayligi bilan
izohlanadi. Aksincha, Qoraqalpog‘iston yoki Navoiyning cho‘l hududlarida urbanizatsiya
ko‘proq sun’iy yo‘llar (sanoat majmualari, harbiy ob’yektlar, yo‘llar) orqali rivojlanmoqda.
Shuningdek, global iqlim o‘zgarishlari, yer osti suvlarining kamayishi, changli shamollar va
ekologik inqirozlar (xususan, Orolbo‘yi) urbanizatsiyaga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Urbanizatsiya oqibatida esa tabiiy muvozanat buzilishi, tuproq eroziyasi, atmosferaning
ifloslanishi kabi ekologik muammolar yuzaga kelmoqda.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayoni faqat iqtisodiy omillar bilan
emas, balki tabiiy-geografik sharoit bilan ham uzviy bog‘liq. Suv resurslari, iqlimiy qulaylik,
transportga yaqinlik va tekislik hududlari urban rivojlanishning asosiy omillari bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Tavsiyalar:
1.
Urbanizatsiyani rejalashtirishda tabiiy-geografik xususiyatlar chuqur hisobga olinishi
lozim;
2.
Suv tanqis hududlarda ekologik barqaror urbanizatsiya yondashuvlari joriy etilishi
kerak;
3.
Tog‘li va cho‘l hududlarda shaharsozlikda muvozanatli strategiyalar ishlab chiqilishi
zarur;
4.
Yangi shaharlar qurilishida ekologik yuklama va tabiiy xavflilik zonalari inobatga
olinishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
966
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi (2023).
Urbanizatsiya statistik
byulleteni
.
2.
UN-Habitat (2022).
Urbanization and Geography in Central Asia
.
3.
Sagdullayev A. (2020).
O‘zbekiston geourbanizatsiyasining zamonaviy tendensiyalari
.
Toshkent: “Fan” nashriyoti.
4.
World Bank (2021).
Sustainable Urban Development in Arid Regions
.
5.
GISData.uz (2023).
O‘zbekiston shaharlari va tabiiy zonalar xaritasi
.
