ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
949
GAZ KONLARI USKUNALARINI KOMPLEKS HIMOYA QILISHDA
QOʻLLANILADIGAN KORROZIYA INHIBITORLARI VA ULARNING AHAMIYATI
Mamatova Farangiz Qodir qizi
Jizzax politexnika instituti magistranti
Xakberdiyev Shuxrat Mahramovich
Jizzax politexnika instituti dotsenti
E-mail:
Annotatsiya:
Gaz konlari uskunalarini kompleks himoya qilish uchun korroziya inhibitorlarini
ishlab chiqish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Korroziyaga qarshi samarali himoya vositalari
sifatida noorganik (nitritlar, xromatlar, fosfatlar), organik (aminlar, karboksilatlar, oʻsimlik
ekstraktlari) va zamonaviy gibrid va nanoinhibitorlar turlari koʻrib chiqilgan.Ishda mahalliy
resurslar - mineral tuzlar, neft-kimyo mahsulotlari va tabiiy organik birikmalardan foydalanish
orqali yuqori samarali va iqtisodiy jihatdan foydali himoya vositalarini yaratish imkoniyatlari
tahlil qilingan. Inhibitorlarning samaradorligini baholashning laboratoriya va sanoat usullari,
shuningdek ularni ishlab chiqishda nanotexnologiyalarni qoʻllashning istiqbolli yoʻnalishlari
koʻrsatilgan.Ekologik jihatdan xavfsiz boʻlgan oʻsimlik xom ashyosiga asoslangan
inhibitorlarning afzalliklari, ayniqsa ekologik normalar qattiqlashgan sharoitda, alohida
taʼkidlangan.
Kalit soʻzlar:
korroziya, inhibitorlar, gaz konlari, uskunalarni himoya qilish, noorganik
inhibitorlar, organik inhibitorlar, nanomateriallar.
Oʻzbekiston Respublikasi tabiiy gaz resurslariga boy boʻlib, yirik gaz konlari (masalan, Gazli,
Shurtan, Muborak) mamlakat iqtisodiyotida muhim oʻrin tutadi. Gaz konlari uskunalari (quvurlar,
kompressorlar, qurilmalar) yuqori bosim, harorat va agressiv muhit taʼsirida korroziyaga
uchraydi, bu esa ularning ishlash muddatini qisqartiradi va xavfsizlik xatarlarini keltirib
chiqaradi. Shuning uchun korroziyaga qarshi himoya choralari, xususan, korroziya inhibitorlarini
ishlab chiqish ahamiyatga ega.
Gaz qazib olish uskunalari tabiiy gazni qidirish, qazib olish, tayyorlash va tashish uchun
ishlatiladigan murakkab texnikalar va qurilmalar ishlatiladi. Ular asosan qidiruv va razvedka
ishlarida yer osti strukturasini oʻrganish uchun seysmik toʻlqinlardan foydalanadi (masalan,
vibratorlar, geofonlar). Burgʻi qurilmalarda namunalar olish uchun puxta burgʻilar (masalan,
rotarli burgʻilar, karotli burgʻi) ishlatiladi.
Gaz sanoatida qoʻllaniladigan uskunalar turli xil korroziya (yemirilish) turlariga duchor boʻlishi
mumkin. Korroziya natijasida uskunaning ishlash muddati qisqaradi, xavfsizlik xatarlari ortadi
va taʼmirlash xarajatlari oshadi. Quyida gaz qazib olish uskunalarida uchraydigan asosiy
korroziya turlari va ularga qarshi kurashish usullari keltirilgan:
Kimyoviy korroziya gaz tarkibidagi H₂S (vodorod sulfid), CO₂ (karbonat angidrid), tuzli
suvlar va boshqa kimyoviy moddalar metall bilan reaksiyaga kirishib, yemirilishga olib keladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
950
Elektrokimyoviy korroziya nam muhitda metallar orasida galvanik tok paydo boʻlishi (masalan,
turli metallardan yasalgan qismlar bir-biriga tegganida).
Erozion gorroziya gaz oqimi yoki suyuqlik oqimi tezligi yuqori boʻlganda, metall sirti mexanik
shikastlanadi va korroziya tezlashadi.
Mikrobiologik Korroziya (MIC) suv va loyqa tarkibidagi bakteriyalar (masalan, sulfat
qisqartiruvchi bakteriyalar) metallarni parchalaydi.
Gaz konlari uskunalarini korroziyadan himoya qilish uchun turli xil kimyoviy moddalardan
foydalaniladi. Ushbu inhibitorlar metall sirtida himoya qatlami hosil qilib, kimyoviy va
elektrokimyoviy yemirilishni sekinlashtiradi. Oʻzbekiston Respublikasida mavjud xomashyo
bazasidan foydalanib, quyidagi kimyoviy moddalar ishlab chiqilishi mumkin:
№ Ingibitor turlari
Kimyoviy tarkibi
Ahamiyati
1
Anorganik (noorganik)
inhibitorlar
-Natriy nitrit (NaNO₂)
-Natriy xromat (Na₂CrO₄)
-Rux fosfatlar (Zn₃(PO₄)₂)
-Kalsiy va bariy karbonatlar
(CaCO₃, BaCO₃)
-neytral va sulfatli muhitlarda
poʻlatni himoya qiladi.
-yuqori korroziya qarshiligiga
ega, lekin ekologik jihatdan
xavfli.
-suvli muhitlarda metall sirtini
himoya qiladi.
-gazli muhitlarda karbonat
choʻkmalarini
hosil
qilib,
korroziyani kamaytiradi.
2
Organik inhibitorlar
-Aminlar va ularning tuzlari
(masalan, oleilamin, morfolin)
-Karboksilik kislotalar
(benzoatlar, oleatlar)
-Tioefirlar va sulfonatlar
-Oʻsimlik ekstraktlari
(masalan, ziravorlar, yogʻoch
smolalari)
– neft-gaz tizimlarida keng
qoʻllaniladi.
– metall sirtida organik qatlam
hosil qiladi.
– vodorod sulfid (H₂S) taʼsirini
kamaytiradi.
– tabiiy inhibitorlar sifatida
ishlatilishi mumkin.
3
Aralash
(kompleks)
inhibitorlar
Fosfororganik birikmalar + rux
sulfatlar
– suvli muhitlarda yuqori
himoya.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
951
Aminlar + nitritlar
Polimer inhibitorlar (PVA,
poliakrilatlar)
–
neft-gaz
quvurlarida
ishlatiladi.
–
choʻziluvchan
himoya
qatlami hosil qiladi.
4
Nanoqoʻshimchali
inhibitorlar
Nano-rux oksidi (ZnO)
Grafen nanoplyonkalar
Nano-silika (SiO₂)
–
kuchli
antiseptik
va
korroziyaga qarshi xususiyatga
ega
– metall sirtini ultra ingichka
qatlam bilan qoplaydi.
–
kimyoviy
barqarorlikni
oshiradi.
Anorganik (noorganik) inhibitorlar Bu guruhdagi moddalar asosan metall sirtida passivlashuv
qatlami hosil qiladi:
Xorazm va Qoraqalpogʻistonda tabiiy natriy tuzlari (shu jumladan nitratlar).
Fargʻona vodiysida kalsiy va bariy birikmalari.
Organik inhibitorlar Ushbu moddalar adsorbsiya mexanizmi orqali metall sirtini himoya qiladi.
Ularning afzalligi – yuqori samaradorlik va ekologik jihatdan xavfsizroq boʻlishidir.
Paxta tolasidan olinadigan yogʻ asosidagi moddalar (Fargʻona, Andijon).
Tabiiy efir moylari (qalampir, zira, zirk, atirgul yogʻi).
Aralash (kompleks) inhibitorlar Yanada samarali himoya uchun anorganik va organik moddalar
aralashmasidan foydalaniladi:
Navoiy va Zarafshon konlarida fosfat minerallari mavjud.
"Oʻzkimyosanoat" korxonalarida sintetik polimerlar ishlab chiqariladi.
Nanoqoʻshimchali inhibitorlar (zamonaviy usul) Nanotexnologiyalar yordamida ishlab chiqilgan
inhibitorlar ancha yuqori himoya koʻrsatkichlariga ega.
Oʻzbekiston sharoitida korroziya inhibitorlari va ularni ishlab chiqarishda mahalliy xomashyo
bazalaridan foydalanish arzon va ishlab chiqariladigan gaz mahsulotlarining tannarxining pastroq
bo’lishiga olib keladi.
Oʻzbekistonda korroziya inhibitorlarini ishlab chiqish uchun quyidagi mahalliy xomashyolar
mavjud:
1.
Tabiiy organik birikmalar (oʻsimlik ekstraktlari, yogʻoch smolalari) — ekologik toza
inhibitorlar sifatida ishlatilishi mumkin.
2.
Neft mahsulotlari va ularning hosilalari (Muborak va Shurtan gaz-kimyo komplekslarida
ishlab chiqariladigan moddalar).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
952
3.
Mineral tuzlar va kislotalar (Fargʻona va Namangan viloyatlarida qazib olinadigan sulfid
va xlorid birikmalari).
4.
Polimer materiallar (kimyo korxonalarida ishlab chiqariladigan sintetik inhibitorlar).
Gaz qazib olish uskunalarining korroziyaga uchraishi samaradorlikni pasaytiradi va xavfli
holatlarga olib kelishi mumkin. Biroq, toʻgʻri materiallardan foydalanish, himoya qoplamalari,
katodik himoya va inhibitorlardan foydalanish orqali korroziyani sezilarli darajada kamaytirish
mumkin. Uskunalarning uzoq muddatli ishlashi uchun muntazam texnik koʻrik va zamonaviy
monitoring tizimlarini qoʻllash tavsiya etiladi.
Oʻzbekistonning oʻz xomashyo bazasidan foydalanib, gaz konlari uskunalarini korroziyadan
himoya qilish uchun samarali inhibitorlarni ishlab chiqish mumkin. Bu nafaqat texnika
xavfsizligini oshiradi, balkim respublika iqtisodiyotiga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Adabiyotlar
1.
Korroziya va uni oldini olish usullari. T.: "Oʻzbekiston", 2020.
2.
Gaz sanoati uskunalarini himoya qilishning zamonaviy usullari. Xalqaro konferensiya
materiallari, 2022.
3.
Oʻzbekiston mineral resurslari toʻgʻrisida maʼlumotnomalar.
4.
X.X. Xolmirzayev, A.A. Abdullayev (2020).
Neft va gaz konlarini ishlash texnologiyasi
.
Toshkent: "Fan va texnologiya".
5.
Sh.T. Toʻrayev, M.M. Joʻrayev (2018).
Neft-gaz sanoati korroziyasi
. Toshkent:
"Oʻzbekiston".
6.
A.B. Karimov (2022). "Gaz qazib olish uskunalarida mikrobiologik korroziyaga qarshi
choralar".
Oʻzbekiston neft-gaz jurnali
, №3, 45-50-betlar.
7.
R.I.
Ismoilov
(2021).
"Gaz
sanoatida
katodik
himoya
tizimlarini
takomillashtirish".
Xorazm Maʼmun akademiyasi axborotnomasi
, №4, 112-118-betlar.
