ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
931
AUTIZM BOLALARDA NUTQNING O‘ZIGA XOSLIGI
Sadinova Shohida Ibragimovna
ATMU Defektologiya yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada autizm spektridagi buzilishlarga ega bo‘lgan bolalarda nutqiy
rivojlanishning o‘ziga xos tomonlari yoritilgan. Nutqiy nuqsonlarning shakllanishi va darajalari,
xususan, mutizm, exolaliya, intonatsion xususiyatlar va kommunikativ faoliyatga bo‘lgan
ehtiyojlarning sustligi asosida to‘rt guruhga ajratilgan. Har bir guruhning o‘ziga xos nutqiy
belgilarini tahlil qilish orqali autizmli bolalarga individual yondashuvning muhimligi asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
Autizm, nutqiy nuqson, mutizm, exolaliya, kommunikativ faoliyat, nutq
rivojlanishi, avtonom nutq, emotsional-irodaviy jarayonlar.
Autizmli bolalarda nutqiy nuqsonlar kommunikativ jarayonlarning komponentlarini yetarlicha
bo’lmasligida namoyon bo’ladi. Turli xil nutqiy nuqsonlar kuzatiladi. Bolalarning bir qismida
mutizm kuzatiladi. Mutizm nutqning yo‘qligi bilan namoyon bo’ladi nutqiy kommunikatsiya va
kommunikativ- talablar doirasiga bog’liq ravishda emotsional-iroda jarayonlari nutqning o'ziga
xosligi bilan xarakterlanadi. Mutizmni yuzaga kelishini nutq faoliyatining shakllanishidagi
nuqson emas, balki nutqiy muloqotga bo’lgan motivatsiyaning yo‘qligi sifatida ko‘rib chiqish
mumkin. Biroq mutizmni ifodalanish darajasi turlicha bo’ladi.
To’liq mutizmda nutqning impressiv tomonini rivojlanishi juda sust ifodalangan.
Alohida tovushlar va tovushlar birikmasi so‘z va ibora shaklida namoyon bo’lmaydi hamda
autizmli bolada qiziqish uyg‘otmaydi. Verbal darajadagi barcha
muloqotlardan voz kechishlari natijasida ularda passiv so'zlar zahirasini deyarli
bo’lmaydi. Eshituv diqqati zaif va rivojlanmagan. Bunday bolalarni tekshirish
davomida, bolaga qaratilgan nutq ularda uni idrok etish, unga taqlid qilish xoxishi
yo‘qday tuyuladi. Inson nutqi autizmli bolani qo'rqitadi hamda unda to’liq
emotsional noqulaylikni yuzaga keltiradi. Ba’zi bolalarda nutq rivojlanishining
zamini ham yo‘qdir. Bunday nutq nuqsonlari ko‘pincha intellektual kamchiliklar
bilan birgalikda yuzaga keladi. Ikkinchi guruh bolalari qisman mutizmdan qiynaladilar. Birinchi
guruh bolalariga nisbatan nutqning saqlangan imkoniyatlari mavjud. Ushbu bolalarni nutqiy
imkoniyatlarini nutqni to’liq rivojlanmaganligining birinchi darajasidagi nuqsonlar bilan
taqqoslash mumkin. Ushbu bolalarning bir qismida nutq nuqsonlari birinchi va ikkinchi
darajadagi nutqni to’liq rivojlanmaganligida namoyon bo’ladi. Autizmli bolaning nutqi logopat
bolaning nutqidan farqli ravishda avtonom ifodalanadi, ya’ni nutq sotsiumga qaratilmaydi hamda
alohida tovushlar birikmasi bilan ifodalanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
932
Uchinchi guruh bolalarda nutq birmuncha shakllangan bo’lib, tahminan nutqning to’liq
rivojlanmaganligini ikkinchi va uchinchi darajalariga mos keladi.
Biroq ikkinchi guruhdagilar singari nutq manzilsiz, aniq bir shaxsga, biror bir
obyektga nutqni qaratilishi yo‘qligi bilan tavsiflanadi. Nutqning rivojlanishidagi bu bosqichda
autizmli bola o‘zining “men” ini so‘z bilan ifodalash sohasida juda katta qiyinchiliklarga duch
keladi. O‘zini “men” so’zi bilan ifodalashning qiyinchiliklari autizmli bolaning o‘zini tushunishi,
o'zining shaxsini shakllanishidagi murakkabliklar bilan bog’liq. Autizmli bola o'zining ismini
aytmaydi va 1 shaxsdagi olmoshni nutqida qo’llamaydi. O‘zi haqida ikkinchi va uchinchi
shaxsda gapiradi. Uning nutqi exolaliya, nutqiy shtamplar, tovush birikmalari, so'z birikmalari
yoki alohida jumlalarda ifodalanadi. Nutqining intonatsion tomoni o'ziga xos bo’lib, ovozi sun’iy,
ba'zan falset ovoz bilan ajralib turadi. To'rtinchi guruhdagi bolalarda nutqining rivojlanish
darajasini birmuncha yetarlichaligi bilan xarakterlanadi. Bola uzoq vaqt monologik nutqni olib
bora oladi. Biroq dialogik nutqni olib borishi o'ziga xos qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin. Nutqiy
stereotiplar, shtamplar, avtonom namoyon bo'lishning sustligi ifodalanadi. Biroq ushbu
kamchiliklar yuqori nutq rivojlanish darajasi bilan yumshatiladi hamda
qisman namoyon bo'ladi. Shuni takidlash joizki ajratilgan nutq buzilishlariga ega bo'lgan
autizmli bolalarning ajratilgan to'rt guruhi mustaqil tasnif bo'lib, K.S.Lebedinskaya,
O.S.Nikolskaya (autizmli dizontogenez tipiga taaluqli emas).
Autizmli bolalarda nutqning o‘ziga xos rivojlanishi ularning psixologik va emotsional
holatlari bilan bevosita bog‘liq. Nutqning shakllanishi nafaqat fiziologik jarayon, balki sotsial va
kommunikativ ehtiyojlar bilan ham belgilanadi. Shu sababli autizmli bolalarning nutqini
rivojlantirishda individual yondashuv, ijtimoiy muhitni moslashtirish va maxsus pedagogik
metodlar alohida ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ularning nutqiy rivojlanishini tahlil qilishda
har bir bolaning shaxsiy xususiyatlarini, emotsional fonini va motivatsion holatini inobatga olish
zarur.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, autizmli bolalarda nutqning o‘ziga xosligi ularning emotsional,
ijtimoiy va intellektual rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Nutqiy rivojlanish darajasi
asosida bolalarni to‘rt guruhga ajratish orqali har birining individual ehtiyojlariga mos ta’lim-
tarbiyani yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyatga ega. Bunday bolalar bilan ishlashda maxsus
logopedik, psixologik va pedagogik yondashuv zarur bo‘lib, ularning nutqiy va sotsial
integratsiyasini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. D.A.Nurkeldiyeva, M.U.Hamidova “Rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar diagnostikasi”
Toshkent 2016
2. Mirzayeva, D. R. (2017). Maxsus ta’lim va defektologiya. Samarqand: Samarqand davlat
universiteti nashriyoti.
3. Matg'afurova D.O. "O'smirlik davrining psixologik xususiyatlari". Oriens jurnali, 2021.
4. Nishanova Z. va boshqalar. "O'smirlik davri psixodiagnostikasi va psixokorreksiyasi". Ziyo
istagan qalblar uchun! kutubxonasi.
