ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
920
920
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA O’QISHGA BO’LGAN MOTIVATSIYANI
SHAKLLANTIRISH
Ahmatova Farangiz Xoshim qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika
instituti boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qishga bo‘lgan
motivatsiyani shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari, amaliy usullari, mavjud muammolar va
samarali yechimlar yoritilgan. Empirik tadqiqotlar asosida o‘quvchilarning motivatsion xatti-
harakatlari, o‘qituvchining roliga bog‘liq jihatlar va pedagogik uslublarning taʼsiri tahlil qilingan.
Shuningdek, xorijiy tajribalar bilan taqqoslash orqali motivatsiyani barqaror shakllantirishning
muvaffaqiyatli modellariga baho berilgan. Maqola boshlang‘ich taʼlim pedagoglariga,
amaliyotchi psixologlarga va ota-onalarga mo‘ljallangan bo‘lib, taʼlim sifati va bolalar rivoji
uchun zarur tavsiyalarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich taʼlim, motivatsiya, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya,
o‘quvchilarda qiziqish, o‘quv faoliyati, interaktiv metodlar, o‘yin texnologiyalari, pedagogik
yondashuv, o‘qituvchi roli, taʼlim sifati, psixologik rivojlanish, darsga munosabat,
rag‘batlantirish, shaxsga yo‘naltirilgan taʼlim, emotsional muhit, ota-onalar ishtiroki.
Kirish
Zamonaviy taʼlim tizimi doirasida boshlang‘ich taʼlim bosqichi har bir insonning bilim,
ko‘nikma va kompetensiyalarining asoslarini shakllantiruvchi muhim poydevor sifatida qaraladi.
Bu bosqichda o‘quvchining darsga, o‘qishga, yangi bilimlarni egallashga bo‘lgan munosabati
shakllanadi. Aynan shu jarayonda motivatsiya — yaʼni o‘quvchining ichki va tashqi rag‘batlari
o‘qituvchining didaktik faoliyatida markaziy o‘rin egallaydi. O‘qishga nisbatan ijobiy
motivatsiyani erta shakllantirish esa, o‘quvchining nafaqat boshlang‘ich taʼlimdagi, balki butun
taʼlim jarayonidagi muvaffaqiyatining kafolatidir.
Hozirgi global o‘zgarishlar, taʼlimga bo‘lgan yondashuvlarning yangilanishi va psixologik-
pedagogik yondashuvlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda yangicha metodologik
qarashlarni talab etmoqda. Bu borada o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki bolada
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otuvchi, unga ruhiy va emotsional yordam beruvchi shaxs
sifatida ham faoliyat yuritadi. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qishga
bo‘lgan motivatsiyani shakllantirishning nazariy asoslari, amaliy usullari, muammolari va taklif
etilayotgan yechimlar muhokama qilinadi.
Metod
Tadqiqot Toshkent shahri va viloyatidagi 6 ta umumtaʼlim maktabining 1–4-sinflarida olib
borilgan kuzatuvlar, ota-onalar va o‘qituvchilar bilan suhbatlar, so‘rovnomalar, dars tahlillari
hamda amaliy eksperimentlar asosida olib borildi. Tadqiqotda 240 nafar boshlang‘ich sinf
o‘quvchisi, 36 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi va 60 nafar ota-ona ishtirok etdi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
921
921
Motivatsiya darajasini aniqlash uchun "o‘quv faoliyatiga nisbatan munosabat" so‘rovnomasi,
"ichki va tashqi motivatsiyani farqlash" testlari, shuningdek, o‘qituvchilar tomonidan yuritilgan
kundaliklar tahlil qilindi. Shuningdek, boshlang‘ich taʼlim pedagogikasi bo‘yicha ilmiy-metodik
adabiyotlar, Vygotskiy, Elkonin, Leontev, Bozhovich, Davydov singari psixologlarning
ishlanmalari hamda zamonaviy xorijiy tadqiqotlar tahlil qilindi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani
shakllantirishda quyidagi muhim jihatlarni ko‘rsatdi:
1.
Ichki motivatsiyaga ega o‘quvchilar soni 1-sinfda atigi 18%ni tashkil qilgan bo‘lsa, 4-
sinfda bu ko‘rsatkich 41%ga yetdi. Tashqi motivatsiya esa 1-sinfda ustunlik qilgani, ammo
bosqichma-bosqich kamaygani kuzatildi.
2.
O‘quvchilarda o‘qishga bo‘lgan motivatsiya darajasi ko‘p jihatdan o‘qituvchining
shaxsiy fazilatlari, darsni tashkil etish uslubi va interaktiv metodlar bilan bevosita bog‘liq ekani
aniqlandi.
3.
Rivojlantiruvchi o‘yinlar, rolli ssenariylar, rag‘batlantirish tizimi (yulduzchalar,
diplomchalar, ovoz berish orqali baholash) kabi yondashuvlar motivatsiyani oshirishga sezilarli
taʼsir ko‘rsatdi.
4.
Ota-onalar ishtirokidagi loyihaviy ishlar, ko‘rgazmalar, musobaqalar o‘quvchilarda
ijtimoiy eʼtirofga bo‘lgan ehtiyojni qondirib, darsga nisbatan ijobiy kayfiyat shakllanishiga sabab
bo‘ldi.
5.
Negativ motivatsiya usullaridan (jazolash, tanbeh berish) foydalanilgan guruhlarda
o‘quvchilarning o‘zini past baholashi, darsga sust munosabat, qatnashuv darajasining pastligi
qayd etildi.
Tahlil va Munozara
Motivatsiyaning shakllanishi o‘quvchining psixologik xususiyatlari, oilaviy muhiti, sinfdagi
ijtimoiy muhit, o‘qituvchi pozitsiyasi va pedagogik vositalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq.
O‘qituvchi metodlarining interaktiv, o‘yinli va emotsional xarakterda bo‘lishi o‘quvchilarning
darsga nisbatan qiziqishini kuchaytiradi. Bolada "men bajara olaman" degan ishonchni uyg‘otish
orqali unga darsdan zavq olish hissi berilishi kerak.
Motivatsiya ichki va tashqi bo‘linadi. Ichki motivatsiya – bu bola o‘zi uchun o‘rganadi,
bilimga qiziqadi. Tashqi motivatsiya esa mukofot, baho, maqtov bilan bog‘liq. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, boshlang‘ich sinfda har ikkala turdagi motivatsiya kerak bo‘lsa-da, ichki
motivatsiyani kuchaytirishning uzoq muddatli natijadorligi yuqoriroq bo‘ladi.
Amaliyotda quyidagilar motivatsiyani samarali shakllantirish omillari sifatida eʼtirof etildi:
o‘yin va musobaqa elementlarini darslarga qo‘shish;
o‘quv topshiriqlarini bolaning yoshiga, individual qiziqishiga moslashtirish;
kichik yutuqlar uchun muntazam rag‘batlantirish;
bolani faol tinglash va maqtov so‘zlarining samimiyligi;
ota-onalarning dars jarayoniga jalb qilinishi;
vizual materiallar, texnologik vositalar, QR-testlar, multimedialar qo‘llanishi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
922
922
Xorijiy tajriba, jumladan, Finlyandiya, Yaponiya, Kanada taʼlim tizimlarida motivatsiyaga oid
tajribalar ko‘rsatadiki, darsda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, mustaqil fikr va tanlov imko
niyati, hamkorlikda o‘rganish muhitining mavjudligi motivatsiyani barqaror shakllantirishga olib
keladi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantirish butun taʼlim
tizimining samaradorligi uchun muhim poydevordir. Bu motivatsiya o‘z vaqtida shakllanmasa,
o‘quvchi keyingi bosqichlarda darsga nisbatan sovuqlashishi, passiv ishtirokchi bo‘lib qolishi
mumkin.
Tadqiqotlar asosida quyidagicha xulosaga kelinadi: o‘qituvchi — motivatsiya manbai. U
qanday metoddan foydalansa, qanday muhit yaratsa, qanday munosabat bildirse, bola shunga
monand munosabat bildiradi. Ichki motivatsiyani shakllantirish — bu uzoq muddatli jarayon
bo‘lib, bunda oilaviy, maktab va jamiyat omillari o‘zaro uyg‘unlashgan holda ishlashi lozim.
Boshlang‘ich taʼlimda o‘quvchi bilimni olishni istaydigan, savollar beradigan, izlanadigan, kashf
qiladigan shaxsga aylanishi zarur. Shu yo‘l bilan taʼlimning haqiqiy maqsadiga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonova, G. (2020).
Maktabgacha ta’lim psixologiyasi
. Toshkent: O‘zbekiston
fanlar akademiyasi nashriyoti.
2.
Yo‘ldosheva, S. T. (2019).
Bolalar psixologiyasi
. Toshkent: “Yangi asr avlodi”.
3.
Vygotsky, L. S. (2002).
Imagination and Creativity in Childhood
. New York: Routledge.
4.
Jalolov, H. H., & Mahkamova, D. R. (2021).
Pedagogik texnologiyalar va pedagogik
mahorat
. Toshkent: TDPU nashriyoti.
5.
Runco, M. A., & Acar, S. (2012).
Divergent thinking as an indicator of creative potential
.
Creativity Research Journal, 24(1), 66–75.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi (2018).
Maktabgacha ta’lim
muassasalari uchun davlat o‘quv dasturi “Ilk qadam”
. Toshkent.
