ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
914
MUSTABID TUZUMDA QATAG‘ON SIYOSATINING GENDER JIHATLARI:
AYOLLAR VA BOLALAR TAQDIRI
Toshtemirova Rayxon Zokir qizi
toshtemirovarayxona4@gmail.com
Termiz davlat pedagogika instituti
Tarix yoʻnalishi
Ilmiy rahbar: Abdurashidov Anvar Abdurashidovich
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sovet davrida amalga oshirilgan qatag‘on siyosatining genderga
oid oqibatlari o‘rganiladi. Xususan, ayollar va bolalar taqdiriga ko‘rsatilgan salbiy ijtimoiy, ruhiy
va madaniy ta’sirlar, ularning jamiyatdagi o‘rni, ayollarning “xalq dushmanining xotini” sifatida
stigmalanishi va bolalarning davlat tomonidan ajratilgan yetimxonalar orqali “ideallashtirish”
siyosatiga mahkum etilishi tahlil qilinadi. Maqola tarixiy adolatni tiklash va gender tengligi
tamoyillari nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Qatag‘on, ayollar, bolalar, gender siyosati, totalitarizm, yetimxona, “xalq
dushmanining oilasi”, sovet mafkurasi
1930–1950-yillarda Sovet Ittifoqida amalga oshirilgan qatag‘on siyosati nafaqat siyosiy va ilmiy
elitaning yo‘q qilinishiga olib keldi, balki butun ijtimoiy qatlamlar, ayniqsa ayollar va bolalar
hayotiga ham og‘ir iz qoldirdi. Gender jihatdan olib qaralganda, ayollar ko‘pincha o‘z erlarining
qilmishlari uchun “xalq dushmanining xotini” sifatida jazoga tortildi, bolalar esa “dushman
avlodi” sifatida kamsitildi, bolalar uylariga topshirildi yoki “ideallashtirish” jarayoniga tortildi.
Mustabid tuzum ayollarni jamiyatda nofaol, itoatkor, siyosiy jihatdan betaraf kuch sifatida
ko‘rishga intildi. Ayol ziyolilarning aksariyati repressiyaga uchradi, ularning ba'zilari surgun
qilindi yoki majburiy mehnat lagerlariga yuborildi. Bolalar esa ota-onasiz, davlat homiyligida,
sovet mafkurasi asosida tarbiyalangan, o‘z o‘zligidan begonalashgan avlodga aylantirildi.
Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi:
Tarixiy-tahliliy metod
– 1930–40-yillarga oid arxiv hujjatlari, xotiralar va davlat siyosiy
hujjatlari tahlil qilindi.
Gender tahlili
– ayollar va bolalarning ijtimoiy mavqei, ularga nisbatan siyosiy
yondashuvlardagi farqlar ko‘rib chiqildi.
Biografik usul
– qatag‘on qilingan ayollar va yetim bolalar haqida real hayotiy misollar
asosida tahlillar berildi.
Sotsiologik yondashuv
– bolalar uylaridagi tarbiya siyosati va uning jamiyatdagi uzoq
muddatli ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sovet qatag‘on siyosati gender jihatidan quyidagi asosiy oqibatlarga
ega bo‘lgan:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
915
Ayollar ko‘plab nohaq jazolarga duch kelgan
: Repressiyaga uchragan erkaklarning
turmush o‘rtoqlari “xalq dushmanining xotini” sifatida maxsus lagerlarga yuborilgan (masalan,
ALZhIR – Akmolinskdagi “xalq dushmanlarining ayollari” lageri).
Ziyoli ayollar ijodiy va siyosiy hayotdan chetlashtirilgan
: Fitratning rafiqasi,
Cho‘lponning opa-singillari kabi ko‘plab ziyoli ayollar ham qatag‘on doirasiga tushgan.
Bolalar tizimli ravishda ajratilgan
: Repressiyaga uchragan ziyolilar farzandlari maxsus
yetimxonalar yoki internat muassasalariga topshirilgan va u yerda ularning familiyalari, nasablari
o‘zgartirilgan.
Psixologik va ijtimoiy travmalar shakllangan
: Ko‘plab bolalar ota-onasi haqida
so‘rashni istamagan, o‘z ildizidan uzilgan holda ulg‘aygan. Bu holat butun bir avlod ongida
ishonchsizlik va befarqlik sindromini shakllantirgan.
Ayollar rolini cheklovchi mafkuraviy yondashuv kuchaygan
: Ayollarga "faqatgina
ona va ishlab chiqarish kuchi" sifatida qaralib, ularning siyosiy va ilmiy faoliyati doirasi
toraytirilgan.
Mustabid siyosatning gender oqibatlari hozirgi kungacha jamiyat ruhiyati va ijtimoiy strukturasi
ustida iz qoldirib kelmoqda. Ayollarni tizimli ravishda jazolash, ularning jamiyatdagi rolini
chegaralash orqali mustabid tuzum ijtimoiy nazoratni yanada kuchaytirdi. Bu siyosat natijasida
“xotirjamlik uchun sukut” tamoyili jamiyatda mustahkam o‘rnashdi.
Bolalarning taqdiri yanada fojiaviy bo‘ldi. Ular nafaqat ota-onasidan ajratildi, balki ideologik
jihatdan qayta “formatlangan”. Bu holat ularning milliy o‘zligidan begonalashishiga, o‘z
ajdodlarini unutishga olib keldi. Ko‘plab sobiq yetimlar umrining oxirigacha ota-onasining
kimligini bilmay yashadi.
Ayollar va bolalar hayotidagi bu dramatik o‘zgarishlar mustabid tuzumning eng zulmli
jihatlaridan biridir. Bu repressiyalarning gender o‘lchovi bugungi tarixiy tadqiqotlar va gender
adolatini tiklash yo‘lidagi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Mustabid sovet tuzumining qatag‘on siyosati nafaqat siyosiy va ilmiy ziyolilarni, balki ularning
oila a’zolarini — xotinlari va farzandlarini ham jismoniy, ruhiy va ijtimoiy tazyiq ostida
yashashga majbur qildi. Ayollar “xalq dushmanining xotini” sifatida jamiyatda kamsitildi,
mehnat lagerlariga yuborildi yoki majburiy surgunlarga uchradi. Bolalar esa ota-onasidan
ajratilib, sovet mafkurasi asosida shakllantirilgan muassasalarda tarbiyalandi. Bu esa ularning
milliy o‘zligini, tarixiy xotirasini yo‘qotishiga olib keldi.
Gender asosida amalga oshirilgan bu zulm uzoq yillar davomida jamiyat ruhiyatida qo‘rquv,
befarqlik, ishonchsizlik singari hissiyotlar ildiz otishiga sabab bo‘ldi. Mustaqillikdan keyingi
davrda bu tarixiy adolatsizlikni tiklash, qatag‘on qurbonlari — ayniqsa ayollar va bolalar —
xotirasini hurmat qilish orqali jamiyatda haqiqatga asoslangan tarixiy ong shakllanmoqda.
Kelajak avlod uchun bu xotira ogohlik, mustaqillik, adolat va insoniylik tamoyillarining
ahamiyatini anglatishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. (1999).
Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q
. Toshkent: O‘zbekiston.
2.
Naim Karimov. (2004).
Fitrat: Hayoti va faoliyati
. Toshkent: Sharq.
3.
Qatag‘on Qurbonlari Xotirasi Davlat Muzeyi arxiv materiallari. Toshkent, 2020.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
916
4.
Abdurashidov A. (2015).
Sovet siyosiy qatag‘onlarining gender ta’siri
. “Yangi
O‘zbekiston” jurnali, №3.
5.
Rustamova D. (2018).
Ayol obrazi va repressiya mavzusi o‘zbek adabiyotida
. – Toshkent:
Fan.
6.
“ALZhIR” – Akmolinskdagi “xalq dushmanlari ayollari” lageri materiallari, Qozog‘iston
Milliy arxivi.
7.
Saidov B. (2021).
Totalitarizm va gender tengligi: tarixiy saboqlar
. – Samarqand:
Ijtimoiy fanlar.
