ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
875
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BYUDJET-SOLIQ SIYOSATINI AMALGA
OSHIRISH MAQSADLARI VA TAMOYILLARI
Qo‘ldoshev Sherzod
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
“Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Berdiqulova Madina Zokir qizi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida byudjet-soliq siyosatini amalga
oshirishdagi asosiy maqsadlar va tamoyillar tahlil qilinadi. Byudjet-soliq siyosati davlat
moliyaviy barqarorligini ta’minlash, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga xizmat qilish, aholining
turmush darajasini oshirish hamda xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash vositasi sifatida qaraladi.
Maqolada ushbu siyosatning zamonaviy tamoyillari, funksiyalari va ulardan kutilayotgan
natijalar haqida ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, O‘zbekistondagi amaldagi islohotlar doirasida
byudjet-soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
byudjet-soliq siyosati, fiskal tamoyillar, soliq islohotlari, davlat moliyasi, iqtisodiy
barqarorlik, soliq yuki, O‘zbekiston iqtisodiyoti
Abstract:
This article analyzes the main goals and principles of implementing budget and tax
policy in the Republic of Uzbekistan. Budget and tax policy is considered as a means of ensuring
the financial stability of the state, serving socio-economic development, improving the living
standards of the population, and supporting the private sector. The article provides information
on the modern principles, functions, and expected results of this policy. It also provides
recommendations for improving budget and tax policy within the framework of current reforms
in Uzbekistan.
Keywords:
budget and tax policy, fiscal principles, tax reforms, state finance, economic stability,
tax burden, economy of Uzbekistan
Аннотация:
В статье анализируются основные цели и принципы реализации бюджетной
и налоговой политики в Республике Узбекистан. Бюджетно-налоговая политика
рассматривается как инструмент обеспечения финансовой стабильности государства,
содействия социально-экономическому развитию, повышения уровня жизни населения и
поддержки частного сектора. В статье представлена информация о современных
принципах, функциях и ожидаемых результатах этой политики. Также даны
рекомендации по совершенствованию бюджетной и налоговой политики в рамках
проводимых в Узбекистане реформ.
Ключевые слова:
бюджетно-налоговая политика, фискальные принципы, налоговые
реформы, государственные финансы, экономическая стабильность, налоговая нагрузка,
экономика Узбекистана.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
876
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri — bu samarali
byudjet-soliq siyosatini amalga oshirishdan iboratdir. Davlat moliya tizimini mustahkamlash,
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash, tadbirkorlik muhitini yaxshilash, aholining
farovonligini oshirish kabi strategik maqsadlar fiskal siyosat orqali ro‘yobga chiqariladi.
Byudjet-soliq siyosati, asosan, soliq tushumlari va byudjet xarajatlari orqali davlat va jamiyat
ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Bu siyosat mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining
harakatlantiruvchi omili sifatida qaralmoqda.
Zamonaviy sharoitda O‘zbekistonda fiskal siyosatni amalga oshirishda bir qator ustuvor
tamoyillar asosida ish olib borilmoqda. Ular orasida moliyaviy intizomni mustahkamlash,
adolatli va maqbul soliq tizimini shakllantirish, byudjet mablag‘larining ochiqligi va
samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu tamoyillar fiskal siyosatning barqaror
va prognoz qilinadigan bo‘lishini, iqtisodiy o‘sish va investitsiyalarni rag‘batlantirishini
ta’minlaydi.
Metodologiya
Maqola sifat tahlili metodiga asoslangan bo‘lib, unda rasmiy hujjatlar, davlat dasturlari,
Prezident farmonlari, byudjet va soliq siyosati bo‘yicha xalqaro moliya tashkilotlari (Jahon banki,
XVF, YETTB)ning hisobotlari va tavsiyalaridan foydalanilgan. Soliq kodeksi, O‘zbekistonning
rivojlanish strategiyalari va iqtisodiy tahliliy materiallarga asoslanilgan. Shuningdek, ilg‘or
xorijiy tajribalar bilan taqqosloviy tahlil usuli ham qo‘llanilgan. Soliq islohotlari orqali fuqarolar
va tadbirkorlar uchun qulay soliq muhitini yaratish, soliq organlarining faoliyatini
raqamlashtirish, byudjet xarajatlarini maqbullashtirish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa, iqtisodiyotning “soya sektorini” qisqartirish va soliqqa tortish bazasini kengaytirish
yo‘nalishida muhim ishlar bajarilmoqda. Shuningdek, davlat xarajatlarini samarali boshqarish va
ularni ijtimoiy yo‘naltirish, sog‘liqni saqlash, ta’lim, ijtimoiy himoya kabi ustuvor yo‘nalishlarga
yetarli mablag‘ ajratish orqali aholining turmush darajasini oshirishga qaratilgan byudjet siyosati
yuritilmoqda. Bu jarayonda fiskal siyosatning ijtimoiy adolat, iqtisodiy samaradorlik va uzoq
muddatli barqarorlik kabi tamoyillarga asoslanishi muhimdir. Shuni ta’kidlash lozimki, fiskal
siyosatni amalga oshirishda xalqaro tajriba ham e’tiborga olinmoqda. Ko‘plab davlatlar
tomonidan soliq stavkalarini optimallashtirish, ijtimoiy yo‘naltirilgan byudjet siyosatini yuritish,
fiskal tartibni kuchaytirish orqali ijobiy natijalarga erishilgan. O‘zbekiston ham bu borada
xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirib, jahon tajribasini milliy sharoitlarga
mos ravishda joriy etmoqda.
3. Natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda olib borilayotgan byudjet-soliq siyosati
quyidagi yo‘nalishlarda sezilarli natijalarga erishmoqda:
-
Soliq stavkalarining pasaytirilishi va soliq turlari soddalashtirilmoqda
-
Soliq ma’muriyatchiligi raqamlashtirilmoqda va elektron xizmatlar joriy etilmoqda
-
Byudjet mablag‘larining shaffofligi va samaradorligi oshirilmoqda
-
Ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan xarajatlar ulushi oshmoqda
-
Soya iqtisodiyotini qisqartirish orqali soliq bazasi kengaymoqda
-
Kichik biznes va investorlarga qulay soliq muhit yaratilmoqda
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
877
-
Davlat qarzlari oqilona boshqarilib, byudjet taqchilligi nazorat qilinmoqda
Ushbu natijalar fiskal siyosatning maqsadli va tizimli yo‘lga qo‘yilganini anglatadi.
O‘zbekiston Respublikasida byudjet-soliq siyosatining asosiy maqsadi davlatning makroiqtisodiy
barqarorligini ta’minlash, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, investitsion faollikni
kuchaytirish va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashdan iboratdir. Bu maqsadga
erishish uchun fiskal siyosat doimiy takomillashtirib borilishi, soliq siyosati esa soddalik,
adolatlilik va xolislik tamoyillariga asoslanishi lozim. Byudjet-soliq siyosati mamlakatning
makroiqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi eng muhim moliyaviy vositalardan biri hisoblanadi.
Ushbu siyosat orqali davlat fiskal barqarorlikka erishadi, ijtimoiy ehtiyojlarni moliyalashtiradi,
iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi va milliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekiston
Respublikasi fiskal siyosatini belgilashda xalqaro standartlardan kelib chiqib, shu bilan birga
milliy manfaatlarga mos yondashuvni qo‘llaydi. Soliq siyosatining asosiy tamoyillaridan biri —
bu soddalik va shaffoflikdir. Soliq tizimi fuqarolar va xo‘jalik yurituvchi subyektlar uchun
tushunarli va ijrosi qulay bo‘lishi kerak. O‘zbekistonda soliq siyosatida aynan mana shu
yo‘nalishda sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, soliq stavkalari bosqichma-
bosqich pasaytirilib, ayrim hollarda soliq turlari birlashtirilmoqda yoki bekor qilinmoqda. Bu esa,
biznes muhitini yaxshilash va soliq intizomini oshirishga xizmat qilmoqda. Soliq
ma’muriyatchiligini soddalashtirish, raqamli texnologiyalarni joriy qilish orqali soliq to‘lovchilar
va soliq organlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar optimallashtirilmoqda. Onlayn nazorat-kassa
mashinalari, elektron hisob-fakturalar, soliq to‘lovchilarning shaxsiy kabinetlari orqali barcha
jarayonlar avtomatlashtirilmoqda. Bu esa fiskal intizomni mustahkamlash, korrupsiya xavfini
kamaytirish va soliq bazasini keng aytirishga zamin yaratadi.
Muhokama
O‘zbekistonda fiskal siyosat islohotlar doirasida izchil takomillashtirilmoqda. Avvalo, soliq yuki
soddalashtirilib, ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslangan progressiv soliq siyosatiga o‘tilmoqda.
Shu bilan birga, aholining kam ta’minlangan qatlamlariga soliq yengilliklari berilib, yirik biznes
subyektlariga nisbatan soliqqa tortish kuchaytirilmoqda.
Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish soliq organlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni
kamaytirib, korrupsiya xavfini pasaytiradi. Byudjet xarajatlarining ustuvor sohalarga
yo‘naltirilishi esa ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Ayniqsa, xalqaro tajribalarni milliy sharoitga moslashtirish orqali O‘zbekiston jahon moliyaviy
standartlariga yaqinlashmoqda. Masalan, offshor zonalardan qochish, byudjet intizomi,
investitsiyalarni rag‘batlantirish kabi yo‘nalishlar bo‘yicha yangi yondashuvlar joriy qilinmoqda.
Shu bilan birga, kapital xarajatlarni moliyalashtirish, infratuzilmani rivojlantirish, zamonaviy
energetika va transport tarmoqlarini qurish kabi yo‘nalishlarga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.
Aynan investitsiyaviy yo‘nalishdagi byudjet xarajatlari O‘zbekistonning kelajakdagi iqtisodiy
salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Davlat tomonidan asosiy infratuzilmalarga kiritilgan
sarmoyalar ko‘plab xususiy investitsiyalarni jalb etishga imkon yaratadi. Soliq siyosatining yana
bir muhim tamoyili bu — ijtimoiy adolat prinsipiga asoslanishidir. Ya’ni, soliqlar
to‘lovchilarning moliyaviy imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Bu esa regressiv emas, balki
progressiv soliq siyosatiga asoslanishni taqozo etadi. Misol uchun, yirik foyda ko‘radigan
kompaniyalar ko‘proq soliq to‘laydi, kichik biznes uchun esa imtiyozlar va yengilliklar nazarda
tutilgan. Aynan shu yondashuv orqali davlat iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi, shu bilan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
878
birga ijtimoiy tengsizlikning oldini oladi. So‘nggi yillarda soliq qonunchiligi liberallashtirilib,
xalqaro soliq siyosatiga moslashtirilmoqda. Yangi Soliq kodeksi, shaffoflikni oshirish, offshor
zonalardan qochish, erkin iqtisodiy zonalar orqali soliqqa tortish mexanizmlarini
takomillashtirish kabi masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston bu borada Jahon banki,
Xalqaro valyuta fondi, YeTTB kabi moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda soliq tizimini yanada
isloh qilmoqda. Byudjet siyosatini amalga oshirishda davlat qarzlari bilan ishlash ham muhim
masala hisoblanadi. Davlat qarzlarining barqarorligi, ularning to‘g‘ri boshqarilishi va
qaytarilishiga qaratilgan siyosat byudjet balansiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan byudjet-soliq siyosati mamlakatning ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyoti, moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy o‘sish va aholi farovonligini ta’minlashda
muhim omil sifatida xizmat qilmoqda. Soliq va byudjet tizimining takomillashuvi,
raqamlashtirishning keng joriy qilinishi, fiskal shaffoflikning oshirilishi, iqtisodiy islohotlarning
chuqurlashtirilishi davlat boshqaruvining samaradorligini oshiradi.
Soliq siyosati orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-
quvvatlash, eksport salohiyatini kuchaytirish va yangi ish o‘rinlarini yaratish maqsad qilinmoqda.
Soliq yukining bosqichma-bosqich kamaytirilishi, progressiv stavkalar joriy etilishi hamda
adolatli soliq tizimining shakllanishi ijtimoiy tenglik tamoyillariga xizmat qilmoqda.
Byudjet siyosatida esa samaradorlik, maqsadlilik va ijtimoiy yo‘naltirilganlik asosiy ustuvor
yo‘nalishlar sifatida belgilanmoqda. Resurslarning oqilona taqsimlanishi, xarajatlarning
natijadorlikka yo‘naltirilishi, hududlar moliyaviy mustaqilligining oshirilishi va o‘rta muddatli
byudjet rejalashtiruvi amaliyotga tatbiq etilishi orqali davlat xarajatlarining unumdorligi
ta’minlanmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda fiskal siyosatni takomillashtirish orqali makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish, ijtimoiy tenglikni
mustahkamlash va aholining farovonligini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Soliq stavkalarining pasaytirilishi, ma’muriyatchilikning raqamlashtirilishi, soliq tizimining
soddalashtirilishi, byudjet mablag‘larining ochiqligi va ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan
xarajatlarning ortib borayotgani fiskal siyosatning ijobiy natijalaridan dalolat beradi. Shu bilan
birga, xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlarning milliy sharoitlarga mos ravishda tatbiq etilishi
fiskal boshqaruv sifatini oshirmoqda.
Shunday qilib, O‘zbekistonda olib borilayotgan byudjet-soliq siyosati strategik, tizimli va izchil
tarzda yuritilmoqda. Bu esa davlatning iqtisodiy islohotlari samaradorligini oshirib, barqaror va
adolatli rivojlanish uchun mustahkam asos yaratmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov Q.X. “Makroiqtisodiyot”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2.
Abduqodirov A.A. “Davlat moliyasi: nazariya va amaliyot”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
3.
Axmedov S.S. “Byudjet tizimi va soliq siyosatining rivojlanish bosqichlari”. – “Iqtisodiy
tadqiqotlar” jurnali,
4.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy veb-sayti. www.soliq.uz
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
879
5.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tahlillari – www.cer.uz
6.
Karimov S.K. “Moliyaviy boshqaruv va byudjet siyosati asoslari”. – Toshkent:
Iqtisodiyot,
7.
Kadirov A. “Fiskal siyosatning ustuvor yo‘nalishlari va zamonaviy tendensiyalari”. –
Moliyachi,
