ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
849
SIYOSIY MUSTAQILLIK UCHUN JADIDLAR JASORATI
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy Davlat Universiteti Tarix fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda shakllangan jadidchilik
harakatining siyosiy xarakteri, mustaqillik yo‘lidagi jasoratli sa’y-harakatlari va ularning tarixiy
ahamiyati tahlil qilinadi. Jadidlar tomonidan olib borilgan ma’rifiy kurash, muxtoriyatga intilish,
bosqinchi kuchlarga qarshi mafkuraviy va siyosiy qarshilik hamda buning oqibatida yuzaga
kelgan fojiali taqdirlar haqida ilmiy mulohaza yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
jadidchilik, siyosiy mustaqillik, Turkiston muxtoriyati, jasorat, qatag‘on, milliy
uyg‘onish.
Jadidlar harakati dastlab ta’lim va ma’rifat sohasida isloh qilish, xalqni savodli va ongli qilish
orqali jamiyatni uyg‘otishni maqsad qilgan edi. Biroq mustamlaka siyosati tobora kuchayib, xalq
hayotining barcha jabhalarini egallay boshlagan sari jadidlar faqatgina ma’rifat bilan
kifoyalanmay, siyosiy kurash zarurligini anglay boshladilar.
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Fayzulla Xo‘jayev,
Abdurauf Fitrat kabi jadidlar jamiyatda siyosiy faollik, erkinlik, muxtoriyat va o‘z taqdirini o‘zi
belgilash g‘oyalarini ilgari surdilar. Ular matbuot, sahna, darsliklar va tashkilotlar orqali xalqni
uyg‘otishga va harakatga keltirishga urindilar.
Ushbu maqola aynan jadidlarning siyosiy mustaqillikka erishish yo‘lida ko‘rsatgan jasorati va
fidokorliklarini tarixiy-huquqiy jihatdan tahlil qiladi.
Tadqiqot quyidagi usullar asosida amalga oshirildi:
Tarixiy-tahliliy metod
– jadidlarning siyosiy harakati, muxtoriyat tuzish tashabbuslari
va ularning oqibatlari tarixiy manbalar asosida o‘rganildi.
Biografik yondashuv
– Mahmudxo‘ja Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Fayzulla Xo‘jayev va
boshqa yetakchilarning hayoti misolida jadidlar jasorati yoritildi.
Manba tahlili
– jadidlar tomonidan chop etilgan gazeta va jurnallar ("Taraqqiy", "Sadoi
Turkiston", "Hurriyat", "Shuhrat"), shuningdek, o‘sha davr hujjatlari, xotiralar va zamonaviy
tarixiy tadqiqotlar tahlil qilindi.
Xronologik-tasviriy yondashuv
– harakatning bosqichma-bosqich rivojlanishi,
jadidlarning siyosiy pozitsiyasi va qatag‘onlar davri xronologik tarzda ko‘rib chiqildi.
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
Jadidlar siyosiy mustaqillik uchun harakat qilishdan cho‘chimadilar.
1917-yil inqilobidan
so‘ng, Turkiston muxtoriyatining e’lon qilinishi – jadidlar jasoratining eng yuqori cho‘qqisi edi.
Turkiston muxtoriyati (1917–1918)
– Behbudiy, Munavvarqori va boshqalar yetakchiligida
tashkil etilib, ilk parlament, hukumat, milliy armiya, ta’lim tizimi asoslari yaratilgan. Bu siyosiy
akt mustamlakachilikka ochiq qarshi chiqish edi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
850
Jadidlar Rossiya imperiyasi va keyinchalik Sovet hukumatining bosimiga qaramay, erkin
matbuot, siyosiy tashkilotlar, ijtimoiy faollik vositalarini ishga soldi. Ular jamiyatda siyosiy ong
uyg‘otishga harakat qildilar.
Jadidlar “qurolsiz inqilobchilar” sifatida ma’rifat orqali mustaqillik g‘oyasini yoydilar, ammo
ularning siyosiy faoliyati og‘ir oqibatlarga olib keldi: ko‘pchiligi qatag‘on qilindi, otib tashlandi,
surgun qilindi.
Ular mustaqillikni orzu qilgan, ammo bu yo‘lda jonidan kechgan bir avlod bo‘ldi. Ammo
ularning fidokorona faoliyati keyingi avlodlarga mustaqillik g‘oyasini yetkazdi.
Jadidlar jasorati – bu faqat ma’rifiy faoliyat emas, balki ongli ravishda siyosiy bosqichga o‘tgan
milliy kurashdir. Ular xalq taqdirini xorijiy kuchlar emas, balki o‘z millati o‘zi belgilashi kerak
degan qat’iy pozitsiyada turdilar. Turkiston muxtoriyatining 65 kunlik faoliyati qisqa bo‘lishiga
qaramay, tarixiy burilish bo‘ldi. Bu jasorat bilan qilingan siyosiy akt edi.
Avloniy “Millatga xizmat qilish – haqiqiy musulmonlikdir” degan, Behbudiy esa “Bizga milliy
hukumat, milliy maktab, milliy madaniyat kerak” deb aytgan. Ularning har bir maqolasi –
siyosiy manifest, har bir spektakli – mafkuraviy harakat edi.
Biroq ularning jasorati imperiyalar tomonidan zulm bilan bostirildi. Sovet hokimiyati 1930-
yillarda jadidlarning aksariyatini “xalq dushmani” deb e’lon qilib, otuvga hukm qildi. Bu millat
uchun fojia, ammo tarix uchun g‘ururli saboq bo‘ldi.
Bugungi kunda ularning faoliyati tiklanmoqda, yodga olinmoqda, ilmiy o‘rganilmoqda. Ammo
ularning jasoratidan o‘rganish, ularning siyosiy ongini davom ettirish — bugungi avlodning
vijdoniy burchidir.
Jadidlar siyosiy mustaqillik yo‘lida bilim, ma’rifat, matbuot, ijod, siyosiy tashkilotlar va jasorat
bilan kurashdilar. Ular mustamlakachilikka fikr bilan qarshi chiqdilar. Ularning siyosiy
pozitsiyasi — bu milliy uyg‘onishning yuragi, mustaqillikning ideologik ildizidir.
Bugungi O‘zbekiston mustaqilligida ularning xizmati beqiyos. Ular bugungi taraqqiyotimizning
poydevorini yaratib bergan avloddir. Shunday ekan, ularning siyosiy jasoratini chuqur o‘rganish,
xotirasini abadiylashtirish, g‘oyalarini davom ettirish — tarixiy adolat, madaniy hurmat va
ma’naviy qarzdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Behbudiy M.
Tanlangan asarlar
. – Toshkent: Fan, 2006.
2.
Fitrat A.
Millatni uyg‘otish yo‘lida
. – Toshkent: Sharq, 2008.
3.
Do‘stmuhammad H.
Jadidchilik va milliy uyg‘onish
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
4.
Salohiy A.
Turkiston muxtoriyati: orzu, kurash, fojia
. – Samarqand: Zarqaynar, 2020.
5.
Is’hoqov B.
Jadidlar harakati: tarixiy manbalar asosida
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2021.
