ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
831
ORQA MIYA JAROHATLARI FONIDA OSHQOZON SHILLIQ QAVATIDAGI
MORFOLOGIK VA FUNKSIONAL O‘ZGARISHLAR: PATOGENETIK BOG‘LIQLIK
VA KLINIK ASORATLAR
Soliyev Abbosjon Alisher oʻgʻli
Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Anatomiya, Klinik anatomiya kafedrasi assistenti
email: soliyev.abbosjon@bsmi.uz
Annotatsiya:
Orqa miya jarohatlari markaziy asab tizimi buzilishlariga olib keluvchi og‘ir
patologiyalar sirasiga kiradi. Ushbu jarohatlar faqat harakat va sezuv tizimini emas, balki ichki
a’zolar, xususan oshqozon faoliyatini ham sezilarli darajada izdan chiqaradi. Tadqiqotlarda orqa
miya shikastidan so‘ng oshqozonda mikrosirkulyatsiya buzilishi, sekretsiya va motorika
susayishi, shuningdek shilliq qavatda distrofik va yallig‘lanish o‘zgarishlari aniqlangan.
Morfologik jihatdan kapillyar staz, bez hujayralarining atrofiyasi, epiteliy regeneratsiyasining
sustligi kabi belgilar ko‘zga tashlanadi. Ushbu o‘zgarishlar vaqt o‘tishi bilan gastrit, stress-
yaralar, oshqozon atrofiyasi va displaziya kabi asoratli kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi
mumkin. Maqolada ushbu patofiziologik mexanizmlar adabiyotlar asosida tahlil qilinadi va
klinik oqibatlar baholanadi.
Kalit so‘zlar:
orqa miya jarohati; vegetativ disfunktsiya; oshqozon morfologiyasi;
mikrosirkulyatsiya; stress-yara; gastrit; sekretor hujayralar; atrofiya; histologik o‘zgarishlar.
МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И ФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ СЛИЗИСТОЙ
ОБОЛОЧКИ ЖЕЛУДКА НА ФОНЕ ТРАВМ СПИННОГО МОЗГА:
ПАТОГЕНЕТИЧЕСКАЯ ВЗАИМОСВЯЗЬ И КЛИНИЧЕСКИЕ ОСЛОЖНЕНИЯ
Аннотация:
Травмы спинного мозга относятся к тяжелым патологиям, вызывающим
нарушение центральной нервной системы. Эти повреждения затрагивают не только
двигательную и чувствительную системы, но и деятельность внутренних органов, в
частности желудка. Исследования показывают, что после травмы спинного мозга в
желудке нарушается микроциркуляция, снижается секреция и моторика, а также
наблюдаются дистрофические и воспалительные изменения слизистой оболочки.
Морфологически выявляются стаз капилляров, атрофия железистых клеток и замедленная
регенерация эпителия. Эти изменения со временем могут привести к таким осложнениям,
как гастрит, стресс-язвы, атрофия желудка и дисплазия. В статье анализируются
патофизиологические механизмы и оцениваются возможные клинические последствия на
основе литературных данных.
Ключевые слова:
травма спинного мозга; вегетативная дисфункция; морфология
желудка; микроциркуляция; стресс-язва; гастрит; секреторные клетки; атрофия;
гистологические изменения.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
832
MORPHOLOGICAL AND FUNCTIONAL CHANGES IN THE GASTRIC MUCOSA
FOLLOWING SPINAL CORD INJURY: PATHOGENETIC RELATIONSHIP AND
CLINICAL COMPLICATIONS
Abstract:
Spinal cord injuries are severe conditions that lead to dysfunction of the central
nervous system. These injuries affect not only motor and sensory functions but also the activity
of internal organs, particularly the stomach. Studies have shown that following spinal cord injury,
patients develop gastric microcirculatory disturbances, reduced secretion and motility, as well as
dystrophic and inflammatory changes in the gastric mucosa. Morphologically, capillary stasis,
glandular cell atrophy, and impaired epithelial regeneration are observed. Over time, such
alterations may progress to gastritis, stress ulcers, gastric atrophy, and even dysplasia. This
article reviews the underlying pathophysiological mechanisms and assesses potential clinical
outcomes based on scientific literature.
Keywords:
spinal cord injury; autonomic dysfunction; gastric morphology; microcirculation;
stress ulcer; gastritis; secretory cells; atrophy; histological changes.
Orqa miya jarohatlari: etiologiyasi, uchrash chastotasi va asoratlari
Orqa miya jarohatlari (OMJ) markaziy asab tizimining og‘ir patologiyalaridan biri bo‘lib,
harakat, sezuv va ichki organlar faoliyatida chuqur buzilishlarga olib keladi. Ushbu holat, odatda,
to‘satdan yuzaga keladi va bemor hayot sifatini keskin yomonlashtiradi.
OMJning asosiy sabablarini travmatik va no-travmatik omillarga ajratish mumkin. Travmatik
sabablarga avtomobil va mototsikl halokatlari, balandlikdan qulashlar, sport jarohatlari va
zo‘ravonlik bilan bog‘liq shikastlanishlar kiradi. Bu guruhga kiruvchi holatlar, ayniqsa, 20–40
yoshli faol aholi orasida ko‘p uchraydi. No-travmatik holatlar esa o‘sma, orqa miya infarkti,
infeksion mielit yoki degenerativ-distrofik kasalliklar kabi surunkali jarayonlar bilan bog‘liq
bo‘ladi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyo bo‘yicha 250
mingdan ortiq yangi OMJ holatlari qayd etiladi. Uchrash chastotasi hududlar bo‘yicha farq qiladi
— ba’zi mamlakatlarda har 100 000 aholiga 10–20 ta holat to‘g‘ri kelsa, yo‘l-transport
vositalariga tobelik yuqori bo‘lgan hududlarda bu ko‘rsatkich 50 taga yetadi. O‘zbekistonda aniq
statistik ma’lumotlar yetarli emas, biroq mavjud tibbiy ma’lumotlarga ko‘ra, har yili yuzlab
yangi bemorlar ushbu tashxis bilan shifokorlar qaramog‘iga tushadi. Ko‘pchilik hollarda
avtohalokatlar, qurilish yoki ishlab chiqarish sohasidagi baxtsiz hodisalar yetakchi sabab bo‘lib
chiqadi. Erkaklar ushbu jarohatlarga ko‘proq duchor bo‘lishadi.
Orqa miya zararlanganda nafaqat harakat va sezuv tizimi, balki vegetativ asab tizimi ham ishdan
chiqadi. Buning natijasida turli asoratlar rivojlanadi. Asabiy boshqaruvning buzilishi ichki
organlar — ayniqsa yurak, o‘pka, oshqozon-ichak tizimi, siydik-tanosil a’zolari faoliyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oshqozonda motorika pasayadi, shilliq qavat ishemiyaga uchraydi, stress
yaralar paydo bo‘lishi mumkin. Nafas olish muammolari yuqori bo‘yin sohasi zararlanganda tez-
tez uchraydi. Teri ostida yotgan joylarda yotoq yaralari (dekubituslar), qon aylanish sekinlashuvi
fonida tromboz va emboliya holatlari kuzatiladi. Siydik ajratish buzilishi, jinsiy faoliyatning
so‘nishi esa bemorning ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
833
Ko‘rinib turibdiki, orqa miya jarohati bu faqatgina harakat tizimi muammosi emas, balki butun
organizmga ta’sir qiluvchi kompleks holatdir. Bunday bemorlarni erta bosqichda aniqlash,
neyroxirurgik va simptomatik yordam ko‘rsatish, reabilitatsiya dasturlarini tizimli olib borish —
asoratlarni kamaytirish va hayot sifatini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Shu boisdan ham
O‘zbekiston sharoitida ushbu yo‘nalishda maxsus ixtisoslashgan markazlar faoliyatini
kengaytirish va profilaktik tadbirlarni kuchaytirish dolzarb masalalardan biridir.
Orqa miya jarohatlarining oshqozonga ta’siri: patofiziologik mexanizmlar morfologik
o‘zgarishlar va klinik asoratlar
Orqa miya jarohatlarida asabiy boshqaruv buzilishi butun organizm, xususan, ichki a’zolar
faoliyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Bunda oshqozon, vegetativ (avtonom) innervatsiyaga kuchli
bog‘liq bo‘lgan a’zo sifatida, eng tez va aniq reaksiya bildiruvchi tizimlardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, ko‘krak va bo‘yin sohasidagi orqa miya shikastlarida bu holat yanada keskin namoyon
bo‘ladi.
Oshqozon nerv bilan boshqarilishi, asosan, vagus nervi orqali amalga oshadi. Biroq orqa miya
orqali o‘tuvchi simpatik va parasimpatik tolalar ham uning sekretsiyasi, motorikasi va qon
ta’minotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Orqa miya zararlanganda bu nerv yo‘llari uziladi yoki
bosim ostida qoladi, bu esa oshqozon faoliyatida bir qator o‘zgarishlarga olib keladi.
Eng birinchi yuzaga keladigan o‘zgarish — bu vegetativ disfunktsiyadir. Natijada oshqozonning
qon bilan ta’minlanishi (mikrosirkulyatsiya) izdan chiqadi. Qon aylanishining pasayishi esa
shilliq qavatda gipoksiya va ishemiya holatini yuzaga keltiradi. Bu esa hujayralarning trofikasini
buzadi, natijada shilliq qavatning yupqalashuvi, eroziyalanishi va hatto nekrotik o‘choqlarning
paydo bo‘lishiga olib keladi.
Shuningdek, oshqozonning motor funksiyasi — ya’ni harakatlanishi va ovqatni o‘tkazish
jarayoni — pasayadi. Bu holat klinikada gastrostatik sindrom yoki oshqozon atoniyasi deb
ataladi. Bemorning oshqozoni “to‘lib turgandek” tuyuladi, ko‘ngil aynishi, qusish, og‘irlik hissi
bilan kechadi. Ayniqsa, yuqori darajadagi falajlarda bu holatlar uzoq davom etishi mumkin.
Asabiy boshqaruvning izdan chiqishi oshqozon shirasining sekretsiyasiga ham ta’sir qiladi. Ba’zi
holatlarda achchiq kislotaning ortib ketishi natijasida stress-yaralar yuzaga keladi. Ular asosan
orqa miya shikastining dastlabki 5–14 kunligida kuzatiladi va bunday yaralar bemorda qon
ketish, og‘riq va ikkilamchi infeksiya bilan murakkablashishi mumkin.
Morfogistologik jihatdan o‘rganilganda esa, orqa miya shikastidan so‘ng oshqozon shilliq
qavatida quyidagi belgilar aniqlangan:
Kapillyarlar toraygan, qon bilan to‘lishi buzilgan;
Shilliq qavat epiteliysida degenerativ va distrofik o‘zgarishlar;
Sekretor hujayralar sonining kamayishi;
Leykotsitar infiltratsiya (yallig‘lanish elementi) mavjudligi;
Sekretor bezlarda regresiv holatlar.
Bunday o‘zgarishlar, albatta, orqa miya jarohatining darajasi, og‘irlik darajasi va davomiyligiga
bog‘liq. Yuqori ko‘krak va bo‘yin sohasidagi shikastlarda oshqozon buzilishlari og‘irroq kechadi,
pastki bel darajasidagi jarohatlarda esa nisbatan yengil kuzatiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
834
Eng birinchi kuzatiladigan mikroskopik belgi bu kapillyar va mikrosirkulyator yotoqdagi
o‘zgarishlardir. Kapillyarlar torayadi, ayrim joylarda ularning devorlari deformatsiyalanadi,
lümen esa qisman yoki to‘liq yopilgan bo‘ladi. Bu holat, ayniqsa, shilliq qavatning yuzaki
qatlamida yaqqol seziladi. Kapillyarlardagi staz va qon quyilishlar — ishemiyaga olib keluvchi
asosiy omillardandir.
Shilliq qavat epiteliyida esa degenerativ-distrofik o‘zgarishlar kuzatiladi. Ular quyidagicha
namoyon bo‘ladi:
Yadro va sitoplazma vakuollanishi,
Sitoplazmaning bazofilligi kamayishi,
Hujayralarning cho‘zilishi yoki bo‘rtib chiqishi,
Yadro kariopiknozi yoki karioreksisi (degeneratsiyalanishning og‘ir shakllari),
Epiteliyning ayrim qatlamlarida hujayralar butunlay yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.
Bezli apparatda, xususan asosiy va parietal hujayralarda atrofiya va sekretor faoliyatning
pasayishi aniqlanadi. Parietal hujayralar hajman kichiklashadi, yadro-chiziqlari noaniq bo‘ladi.
Asosiy hujayralarda pepsinogen granulalarining kamayishi, ba’zan yo‘qolishi kuzatiladi.
Sekretsiyani muvozanatlaydigan endokrin hujayralar (G-hujayralar, D-hujayralar) soni va
faoliyati ham susaygan bo‘ladi, bu esa gastrin va somatostatin sekretsiyasi buzilishiga olib keladi.
Shilliq qavatda, ayniqsa, shikastning 7–14-kunlarida leukotsit infiltratsiyasi, ya’ni yallig‘lanish
belgilari paydo bo‘ladi. Mononuklear hujayralar, ba’zan esa neytrofillar hujra oraliqlarida
to‘planadi. Bu holat jarayonning yallig‘lanish komponenti bilan birgalikda kechayotganidan
dalolat beradi.
Shuningdek, reparativ-regenerativ jarayonlar sust kechadi. Bu, birinchidan, bazal hujayralarning
son jihatdan kamayishi bilan, ikkinchidan, proliferatsiya uchun zarur bo‘lgan oziq moddalar va
kislorod tanqisligi bilan bog‘liq.
Ushbu mikroskopik o‘zgarishlar natijasida oshqozon shilliq qavati o‘zining fiziologik
funksiyalarini bajara olmay qoladi:
Himoya funksiyasi (mukoid sekretsiya) pasayadi → yara xavfi ortadi;
Sekretor funksiyaning buzilishi → hazm qilishning buzilishi;
Mahalliy immunitet zaiflashadi → infeksiyaga moyillik oshadi;
Reparativ (tiklanish) qobiliyat sustlashadi → surunkali atrofiya va eroziya rivojlanadi.
Bu o‘zgarishlar klinik jihatdan quyidagicha namoyon bo‘ladi:
To‘yinsizlik, ovqatdan keyin og‘irlik hissi,
Ko‘ngil aynishi, bemorning holsizligi,
Ichak harakatlarining buzilishi,
Yengil yoki og‘ir kechadigan stress-yaralar, qon ketish xavfi,
Qon zardobida gastrin darajasining o‘zgarishi.
Orqa miya jarohatlaridan so‘ng oshqozonda yuzaga keladigan morfologik va funksional
o‘zgarishlar vaqt o‘tishi bilan mustaqil klinik kasalliklar shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Bu
holatlar bemorning umumiy ahvolini og‘irlashtiribgina qolmay, balki reabilitatsiya va hayot
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
835
sifatini tiklash jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Quyida shunday keng tarqalgan
asoratlar keltirilgan:
1. Stress-yara (stress-ulcus ventriculi)
Orqa miya jarohati og‘ir psixofiziologik stress holatini yuzaga keltiradi. Uning fonida oshqozon
shilliq qavati ishemiyaga uchraydi, himoya mukus sekretsiyasi kamayadi, sekretsion muvozanat
buziladi
va
natijada
eroziya
yoki
chuqur
yara
paydo
bo‘ladi.
Asoratlari: qon ketish, yara perforatsiyasi, peritonit.
2. Gastrostatik sindrom (oshqozon atoniyasi)
Shikastlangan orqa miya orqali o‘tuvchi vegetativ impulslarning susayishi natijasida oshqozon
peristaltikasi izdan chiqadi. Ovqat oshqozonda to‘planib qoladi, evakuatsiya kechikadi.
Klinik
belgilari:
og‘irlik,
qusish,
quyi
diafragma
bosimi.
Asoratlari: ovqat hazm bo‘lmasligi, aspirasion pnevmoniya xavfi.
3. Gastrit (atrofik yoki eroziv shakllari)
Oshqozon shilliq qavatida kechadigan surunkali gipoksiya, yallig‘lanish va regeneratsiya
buzilishi
fonida
atrofik
yoki
eroziv
gastrit
rivojlanadi.
Patogenezi: shilliq qavatning epitelial qatlamida degeneratsiya, immun faollik pasayishi, sekretor
hujayralarning
nobud
bo‘lishi.
Oqibati: oziq moddalar yomon so‘riladi, qorin og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, kamqonlik.
4. Metaplaziya va oshqozon displaziyasi
Uzoq davom etuvchi atrofik va yallig‘lanish jarayonlari fonida oshqozon epiteliysining
metaplaziyaga uchrashi mumkin. Bu esa displaziya, ba’zida esa yomon sifatli o‘zgarishlar
(karsinoma)
xavfini
oshiradi.
Kuzatuv: surunkali sharoitda, ayniqsa regeneratsiya sust kechgan holatlarda.
5. Helicobacter pylori infeksiyasiga sezuvchanlik ortishi
Mahalliy immunitet va shilliq qavat himoyasining pasayishi fonida oshqozon H. pylori kabi
mikroorganizmlar uchun “oson nishon”ga aylanadi. Bu esa mavjud eroziya va yallig‘lanishlarni
kuchaytiradi.
Asoratlari: yara kasalligi, metaplaziya, limfoma xavfi.
6. Suv-elektrolit muvozanati va ovqat hazm qilish buzilishi
Sekretsiya va so‘rilish buzilgani sababli bemorlar organizmida suvsizlanish, natriy-kaliy
muvozanati
buzilishi,
hypoalbuminemia
rivojlanishi
mumkin.
Klinik oqibatlari: umumiy holsizlik, mushak zaifligi, yurak ritm buzilishi.
Xulosa
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
836
Orqa miya jarohatlari nafaqat harakat va sezuv tizimlariga, balki ichki organlar, ayniqsa
oshqozon faoliyatiga ham chuqur salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Vegetativ boshqaruvning buzilishi
fonida oshqozonda mikrosirkulyatsiya pasayadi, sekretsiya va motorika susayadi, bu esa
morfologik jihatdan shilliq qavatda distrofik, atrofiya va yallig‘lanish o‘zgarishlari bilan kechadi.
Uzoq davom etgan holatlarda bu jarayonlar gastrit, stress-yaralar, oshqozon atrofiyasi kabi
kasalliklarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, metaplaziya va displaziya xavfi ortadi. Shu
sababli, orqa miya shikastlangan bemorlarda oshqozon faoliyatini erta va tizimli nazorat qilish,
patogenetik asoslangan terapiya va asoratlarning oldini olish choralari ko‘rish muhim
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
World Health Organization (WHO)
.
International Perspectives on Spinal Cord Injury
.
WHO Press, Geneva, 2013.
2. Furlan J.C., Fehlings M.G.
The impact of age on mortality, impairment, and disability
among adults with acute traumatic spinal cord injury
. J Neurotrauma. 2009; 26(10):1707–1717.
3. Alizadeh A., Dyck S.M., Karimi-Abdolrezaee S.
Traumatic spinal cord injury: An overview
of pathophysiology, models and acute injury mechanisms
. Front Neurol. 2019; 10:282.
4. Андреев А. И., Бурцев Г. И., Чернышев Г. А.
Травмы спинного мозга
. — М.:
Медицина, 2008. — 376 с.
5. Чучалин А. Г., Курбатов С. А.
Вегетативные дисфункции при повреждениях
центральной нервной системы
. — М.: Практическая медицина, 2015. — 224 с.
6. Евсеев С.В.
Стрессовые язвы желудка и их профилактика при нейротравмах
.
Вестник хирургии имени И.И. Грекова, 2016; 175(5): 56–59.
7. Рахимов С.М., Абдуллаев У.М.
Ўткир орқа мия жароҳатлари ва ошқозон
фаолиятидаги ўзгаришлар
. Тиббиётда янги кун, 2021; №2(38): 75–78.
8. Park C.H., Kim E.H., Jung D.H., et al.
Gastric epithelial regeneration and atrophic gastritis
.
World J Gastroenterol. 2016; 22(42): 9305–9315.
9. Xudayberganov S.K., To‘xtaboyev B.B.
Odam anatomiyasi. 3-jild: Nerv va endokrin tizim
.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. — 412 bet.
10. Umarkhodjaeva F.T., Qodirov A.A.
Ichki a’zolar morfologiyasi va funksional holati orqa
miya jarohatlaridan so‘ng
. Ilmiy-amaliy morfologiya jurnali, 2022; №1: 34–39.
