ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
742
CHET TILINI O‘RGATISHDA DIFFERENSIAL TA’LIM KONSEPTSIYALARI VA
METODOLOGIYASI
Anvarova Umidabegim Ja’farovna
tayanch doktorant, Buxoro davlat pedagogika instituti
anvarova_umidabegim@buxdpi.uz
Annotatsiya:
Mazkur maqolada chet tilini o‘rgatishda differensial ta’lim yondashuvi va uning
amaliy metodologiyasi atroflicha tahlil qilingan. Ta’lim oluvchilarning individual o‘ziga
xosliklari, ularning psixologik va pedagogik xususiyatlarini hisobga olgan holda til o‘rgatishda
samaradorlikka erishish imkoniyatlari yoritilgan. Muallif differensial ta’limning asosiy
tamoyillari, uni dars jarayoniga integratsiya qilish usullari va innovatsion yondashuvlar bilan
boyitish yo‘llarini ko‘rsatib o‘tgan. Maqolada nazariy tahlil va amaliy tajribalar sintez qilingan
bo‘lib, u chet tili o‘qituvchilari uchun foydali manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
differensial ta’lim, chet tili, metodologiya, individual yondashuv, kompetensiya,
til o‘rganish, ta’lim texnologiyasi.
Abstract:
This article provides a comprehensive analysis of the differential education approach
and its practical methodology in teaching a foreign language. The possibilities of achieving
effectiveness in language teaching, taking into account the individual characteristics of learners,
their psychological and pedagogical characteristics, are highlighted. The author shows the basic
principles of differential education, methods of integrating it into the teaching process and ways
to enrich it with innovative approaches. The article synthesizes theoretical analysis and practical
experience, which serves as a useful resource for foreign language teachers.
Keywords:
differential education, foreign language, methodology, individual approach,
competence, language learning, educational technology.
Аннотация:
В данной статье дается комплексный анализ дифференцированного подхода
к обучению и его практической методики в обучении иностранному языку. Освещены
возможности достижения эффективности в обучении языку с учетом индивидуальных
особенностей обучающихся, их психолого-педагогических особенностей. Автор
показывает основные принципы дифференцированного обучения, методы его интеграции
в учебный процесс и пути обогащения его инновационными подходами. В статье
синтезирован теоретический анализ и практический опыт, что служит полезным ресурсом
для преподавателей иностранных языков.
Ключевые слова:
дифференцированное обучение, иностранный язык, методика,
индивидуальный подход, компетентность, изучение языка, образовательная технология.
Hozirgi global axborot jamiyatida chet tilini bilish shaxsning raqobatbardoshligi va intellektual
rivojlanishining muhim ko‘rsatkichiga aylangan. Shu bilan birga, ta’lim sohasida individual
yondashuvning ustuvorligi ortib borayotgan bir vaqtda chet tillarini o‘rgatishda differensial
ta’lim konseptsiyasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Har bir o‘quvchining individual
imkoniyatlari, qobiliyati, psixotiplari va o‘zlashtirish darajasi inobatga olingan holda, ularning til
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
743
ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha moslashtirilgan yondashuvni ishlab chiqish talab etiladi.
Differensial ta’lim —
bu o‘quvchilarning individualliklarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish
yondashuvidir. Differensial ta’lim (Differentiated instruction) — bu o‘qituvchining har bir
o‘quvchining individual ehtiyojlari, bilim darajasi, qiziqishi, o‘rganish uslubi va imkoniyatlarini
hisobga olib, o‘qitish usullarini moslashtirishi orqali ta’limni tashkil etish yondashuvidir. Chet
tili ta’limida bu metodologiya quyidagilarni nazarda tutadi:
1. Har bir
o‘quvchiga mos topshiriqlar berish.
2.O‘quvchilarning til bilish darajalariga
qarab guruhlash.
3.O‘rganish tempiga qarab resurslar taqdim etish.
Differensial ta’limning asosiy tamoyillari:
Tamoyil
Tavsifi
Individual yondashuv:
Har bir o‘quvchining o‘ziga xosligini hisobga olish (qobiliyat,
o‘rganish uslubi).
Moslashtirish:
Mashg‘ulotlar, materiallar, topshiriqlarni o‘quvchiga moslab
tanlash.
Mos darajadagi murakkablik:
Har bir o‘quvchining bilim darajasiga mos topshiriqlar berish.
Faollikni oshirish:
O‘quvchilarni faol jalb qiluvchi metodlar (rol o‘ynash,
muhokama, loyiha ishi).
Doimiy baholash va qayta
yo‘naltirish:
Natijalarni kuzatib borish, zarurat tug‘ilganda metodikani
o‘zgartirish.
Differensial ta’lim yondashuvi Vigotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” konseptsiyasi
bilan bog‘liq bo‘lib, bunda o‘qituvchi har bir o‘quvchining rivojlanish imkoniyatini maksimal
darajada qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Chet tilini o‘rganishda differensial
yondashuvni qo‘llash quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
Boshlang‘ich diagnostika. Dars boshlanishida o‘quvchilarning boshlang‘ich
tayyorgarlik darajasi, til o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasi va individual ehtiyojlari aniqlanadi.
Testlar, suhbatlar va portfoliolar yordamida individual xarita tuziladi.
Dars jarayonini
moslashtirish. Bir darsda turli darajadagi mashqlarni taklif etish: masalan, A2 darajadagi
o‘quvchiga soddalashtirilgan topshiriqlar, B1 darajadagi o‘quvchiga esa erkin fikr yuritish talabi
qo‘yiladi. Bu uslubda quyidagilar muhim:
Layered tasks – bir xil mavzuda soddalashtirilgan, o‘rta va murakkab topshiriqlar;
Flexible grouping – o‘quvchilarni darajasiga ko‘ra kichik guruhlarga bo‘lish;
Scaffolded instruction – murakkab topshiriqlar uchun ko‘rsatmalar va qo‘shimcha yordam taklif
qilish.
Baholashning differensial
yondashuvi. Baholashda ham differensial yondashuv muhim: format (test, og‘zaki nutq, yozma
insho), murakkablik darajasi, vaqt chegarasi kabi omillar individual ravishda moslashtiriladi.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar – Quizlet, Duolingo,
Kahoot, Nearpod va boshqa platformalar yordamida har bir o‘quvchiga individual o‘quv
trayektoriyasini tuzish mumkin.
Differensial ta’limga amaliy misol sifatida quyidagini ko‘rsatish mumkin:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
744
Daraja Mashg‘ulot
shakli
Topshiriq
A1
Dialog o‘rganish
Oddiy dialogni yodlash va rollarni ijro etish
B1
Vaziyatli rollar
O‘z restoran menyusini tuzish va suhbatga asoslangan rol
o‘ynash
Differensial ta’limni joriy qilishda o‘qituvchining ortiqcha yuklamasi, o‘quvchilar sonining
ko‘pligi, differensial materiallar yetishmasligi kabi muammolar kuzatiladi. Bularni hal qilish
uchun elektron platformalar yordamida avtomatlashtirilgan topshiriqlar yaratish, o‘qituvchilar
uchun metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish, mikro-guruhlar tashkil etib, sinf ichida o‘zaro
ko‘maklashuvni yo‘lga qo‘yish kabilar tavsiya qilinadi. Differensial ta’limda ta’lim oluvchilar
quyidagi xususiyatlariga ko‘ra tabaqalashtiriladi:
1. Intellektual rivojlanishiga ko‘ra (IQ test bilan aniqlanadi).
2. Tafakkur turiga ko‘ra.
3. Temperamentiga ko‘ra.
4. Qiziqishlariga ko‘ra.
5. . Layoqati va qobiliyatiga ko‘ra.
6. Tanlagan mutaxassisligiga ko‘ra va h.k.
Yuqoridagi xususiyatlariga ko‘ra ta’lim oluvchilarni tabaqalashtirish uchun diagnostik
tadbirlar o‘tkaziladi va natijalariga ko‘ra guruhlarga ajratiladi. Masalan, intellektual
rivojlanishiga ko‘ra uch guruhga ajratiladi:
- yuqori
darajaga IQ test natijalari bo‘yicha 20 balldan 14-20 ball to‘plagan talabalar kiritiladi. Bunday
talabalar faol va nostandart, ijodiy fikrlash tarziga, ixtiyoriy diqqat va xotiraga ega bo‘ladilar;
- o‘rta darajaga IQ test natijalari bo‘yicha 20
balldan 8-13 ball to‘plagan talabalar kiritiladi. Bunday talabalar o‘rta darajada
analitik
fikrlash tarziga ega bo‘ladilar, o‘quv materialini takrorlashlar natijasida o‘zlashtiradilar;
- quyi darajaga IQ test natijalari bo‘yicha 20 balldan 8 balldan past to‘plagan
talabalar kiritiladi. Bunday talabalarda bilimlarni o‘zlashtirishga bo‘lgan motivatsiyaning mavjud
emasligi, tez charchash, chetdan yordam kutish holatlari kuzatiladi. Bunday talabalarga, odatda,
o‘qituvchi tomonidan bilimlarni o‘zlashtirish algoritmi ham berib boriladi.
Differensial ta’lim konseptsiyasi chet tilini o‘qitishda individual
yondashuvni ta’minlaydi va o‘quvchilarning qobiliyatlarini to‘liq namoyon etishiga zamin
yaratadi. Har bir o‘quvchining o‘rganish ehtiyojini qondiradi. Til o‘rganish motivatsiyasini
oshiradi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqani kuchaytiradi. O‘quvchilar mustaqil
fikrlashga, o‘z ustida ishlashga o‘rganadi. Bu metodologiya orqali har bir talaba o‘zining eng
yaxshi natijasiga erishishi mumkin. Shu sababli, chet tilini o‘rgatish jarayonida differensial
yondashuvning keng qo‘llanilishi va metodik asoslarining yanada chuqur o‘rganilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes.
Harvard University Press.
2.Tomlinson, C. A. (2001). How to Differentiate Instruction in Mixed-Ability Classrooms.
ASCD.
3.Harmer, J. (2015). The Practice of English Language Teaching. Pearson Education.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
745
4.Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2001). Approaches and Methods in Language Teaching.
Cambridge University Press.
5.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2023). “Chet tillarni o‘qitish metodikasi”
o‘quv dasturi.
