ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
703
TEMURIYLAR DAVRIDA TURIZM VA UNING HUQUQIY ASOSLARI
N.B.Muzaffarov
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti o‘qituvchisi
Annotasiya:
Mazkur maqolada Amir Temur va Temuriylar davrida turizm sohasiga oid
ma’lumotlar va turizm rivojlanishida davlat islohotlari bo’yicha ma’lumotlar aks ettirilgan.
Kalit so’zlar:
Turizm, sayyohlik, Temur tuzuklari, sulola, davlatchilik, tarixiy yodgorlik.
Davlatchiligimiz tarixida turizm tushunchasi paydo bo’lish o’rni juda katta tarixiy davrni o’z
ichiga oladi. Bu davrda tushuncha aynan turizm nomi bilan atalmagan bo’lsada, uning hech bir
davrda o’z ahamiyatini yo’qotmaganini tarixiy manbalar asosida ko’rishimiz mumkin. Buning
isboti sifatida: Davlatchiligimiz tarixida ulkan ahamiyatga ega Temur va Temuriylar davrini
misol qilib olsak bo’ladi. Amir Temur (1336-1405) ulkan markazlashgan tarixiy davlat va uning
sulolaviy asoschisi hisoblanadi. U bir necha yillik harbiy yurishlari natijasida, o’z davrining eng
qudratli davlatlaridan birini tashkil etgan edi. Bu davrda ham sayyohlik(turizm) jadal tarzda
rivojlanib borganini ko’rishimiz mumkin. Buning asosiy omili sifatida Amir Temurning ulkan
davlat chegaralari uch qit’aga borib taqalishi, shuningdek yagona davlat miqyosida xududlarning
xavfsizligi ta’minlaganini tarixiy manbalar asosida yoritilgan asarlarda ko’rishimiz mumkin.
Amir Temur 1402 yilning yozida Fransiya va Angliyaga maxsus elchilar orqali qirollar Karl va
Genrix nomlariga nomalar yo’llaydi. Ushbu nomada bayon qilinishicha “....biz tomonimizdan
sizlarning fuqarolaringiz daxlsizligini ta’minlaymiz va ular bizning xududlarga erkin kirishi va
aloqalarni rivojlantirishidan biz mamnun bo’lamiz”-deyilgan edi. Bu o’z navbatida Yevropadan
bizning xududimizga keladigan sayyohlik aloqalari va o’z davrining turizmi rivojlanishida aynan
davlat tomonidan berilgan huquqiy asos bo’lib xizmat qilgan. Shuningdek, Temuriylar davlatida
o’z davrining huquqiy asosi bo’lib xizmat qilgan “Temur tuzuklari” asarida ham ushbu davr
munosabatlari huquqiy jihatdan tartibga solingan.
Mazkur tarixiy, huquqiy manbada Amir Temir o’z vorislari va mas’ul boshqaruv shaxslarga
davlatlar o’rtasidagi o’zaro munosabatlar va har ikki tomonlarning aholisining erkinligi va
daxlsizligi, o’zaro erkin shaharlarda harakatlanish, savdo-sotiq va madaniy aloqalarni
rivojlantirish topshirig’ini bergan edi. Uning vorislaridan Mironshoh Mirzo (1366-1408) ham
otasining yo’lidan borib, o’zaro aloqalar va erkin turizmni ta’minlashda ulkan ishlar amalga
oshirgan. Xuddi shu davrda Amir Temurning Angliya qiroli Genrix bilan olib borilgan
diplomatik munosabatlarida turizm sohasiga ham daxldor masalalarda g’arbiy viloyatlar hokimi
Mironshoh ham faol ishtirok etganini ko’rishimiz mumkin.
Shuningdek Mironshoh G’arbiy Eron, Iroq, Ozarbayjon, Armanistonni o’z ichiga olgan mulklar
hokimi sifatida Amir Temurning keksayib qolgan davrida G’arbiy Yevropa xukmdorlarining
diqqat-e’tiborini o’ziga jalb etadi. Bu davrda u Yevropa davlatlari bilan o’zaro savdo va turizm,
ikki davlat fuqarolaring erkin harakatini ta’minlash maqsadida Yevropa davlatlariga xayrihohlik
bildirib, savdogarlarning daxlsizligini ta’minlash borasida chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Shu
sababli G’arbda Mironshoh tez orada shuhrat qozondi. Bu esa albatta Yevropadan keladigan
elchilik va sayyohlik aloqalarini yanada rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Bunda ayniqsa Samarqand va Buxoro shaharlari alohida ahamiyat kasb etadi. Shuningdek
Temuriylar davlatida turizmning taraqqiy etishini biz, ushbu davrda, amalga oshirilgan ulkan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
704
shaharsozlik va tarixiy obidalar, ulkan me’morchilik ishlari va ularni barpo etishdagi
harakatlarda, turli davlatlar bilan aloqalar o’rnatgani va bunda ular o’zaro hamkorlik doirasida
amaliy ishlar qilganligini ko’rishimiz mumkin. Ushbu davrda qaytadan bo’y ko’rsatib, o’z
davrining turizm shaharlariga aylantirilgan Movarounnahrning Samarqand, Buxoro, Toshkent,
Shoxruxiya, Termiz, Shahrisabz, Qarshi va boshqa ko’pgina shaharlarini e’tirof etishimiz darkor.
Ayniqsa, Samarqandda Bibixonim jome masjidida Qur’onni qo’yish uchun o’rnatilgan ulkan
tosh lavh, Go’ri Amirdagi nefrit qabrtoshi, Shoxizinda va boshqa joylardagi sag’analarga
jimjimador naqshlar berilib, o’ymakor oyatlar, marsiyalar va tarixiy qaydnomalar yozilgan.
Shuningdek ushbu davrda Buxorodagi ko’plab memoriy obidalar va hunarmandchilik
namunalari alohida o’rin tutadi. Bu kabi ulkan bunyodkorlik ishlari bizning qadimiy shaharlarni
nafaqat Yevropa davlatlari, balki butun Sharqda ham ulkan sayyohlik va turizm markazi
ekanligini yaqqol namunasi sifatida e’tirof etadi. Amir Temur nafaqat Movarounnahr va
Turkistonni obod qildi, balki bo’ysundirilgan mamlakatlarning shaharlarini ham qayta qurdirdi.
Bag’dod, Darband va Baylakon shaharlari shular jumlasidandir.
Xulosa sifatida Temuriylar davrida nafaqat Buxoro balki butun Movarounnahr shaharlari ulkan
turizm markaziga aylandi va Jahon miqyosida shaharlarimiz Samarqand “Dunyoning husni”,
Buxoro esa “Islom gumbazi” deya ulug’langanini ko’rishimiz mumkin.
Umuman olganda, bizning qadimiy shaharlarimiz tarixan dunyoning nafaqat turizm va madaniy
markazi ham hisoblanib kelingan va bu hech qachon o’z ahamiyatini yo’qotmaydi. Chunki
bugungi kunda ham yurtboshimiz tomonidan Turizm sohasiga qaratilayotgan e’tibor, hamda
qabul qilinayotgan normativ huquqiy xujjatlar O’zbekiston turizm sohasidagi salohiyatini yanada
rivojlanishida asosiy mezon bo’lib xizmat qilmoqda. Binobarin, bunday e’tibordan hamda o’z
yurtida shunday muqaddas qadamjolar, tarixiy obidalar, asoru atiqalar bor millat vakillari bunday
katta va boy ilmiy va madaniy merosdan va uni asrab avaylashdan, dunyo mamlakatlariga ko’z-
ko’z qilishdek faxrli ishdan mosuvo bo’lmasliklari kerak. Bunda nafaqat davlat organlari balki
xalqimizning barcha vakillari bunday iftixordan, jannatmakon yurtda yashayotganliklaridan
doimo shukronalik bilan yashashlari lozim. Biz tadqiqotchi olimlar buyuk tariximiz vakillari
hamda ulug’ ajdodlarimiz qoldirgan bebaho merosni avaylab asrashimiz, kelgusi avlodga
yetkazish orqali buyuk bobolarimiz ruhiga bo’lgan yuksak hurmatimizni namoyon qilishimiz
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. "Temur tuzuklari" Toshkent 1997.
2. Milliy Arxiv "Diplomatik munosabatlar" asosga kura.
3. Sh. Uljayeva "Amir Temur diplomatiyasi" Toshkent 2017.
