ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
250
DAVLAT TILIDA ISH YURITISHNING DOLZARB MASALALARI
Rajabova Sevinch Mirzohidovna
Axborot texnologiyalari va menejment universitetining
Ijtimoiy fanlar fakulteti Maxsus pedagogika
Defektologiya yònalishi talabasi
Aminova Mavjuda
Ilmiy rahbar, Axborot texnologiyalari va menejment
universiteti katta o'qituvchisi
Annontatsiya:
Davlat tilada ish yuritishni ta'minlash uchun eng avvalo, qòllanma zarur. Ana
shulardan eng muhimi bugun keng ommaga taqdim etilmoqda. Davlat tili rivojlantirish organlari
tashabbus bilan yaratilgan " Davlat tilida ish yuritish" nomli mazkur yangi qòllanmada ish
yuritish faoliyatida eng kòp foydalaniladigan hujjatlar , ularni, tuzish tartib - qoidalar tegishli
namunalar bilan berilgan. Ushbu maqolamizda shukar haqida gaplashamiz.
Kalit sòzlar:
Konstitutsiya , huquqiy , tafakkur , me 'yor , istiqbol , yuksak , dolzarb ,
Yangi òtmishimizda milliy tafakkurni , milliy òzlikni izdan chiqamoqda, istisnosiz barcah
sohalarda bòlgani kabi oson tilimiz rivoji uchun ham keng yòl ochdi. Mustaqil davlatimizning
asosiy qonuni - Konstitutsiyamizda , " Davlat tili haqida" gi qonun va boshqa rasmiy hujjatlarda
ona tilimiz bòlmish òzbek tilining huquqi maqomi va istiqboli aniq kòrsatib berilgan. Necha
asrlar mobaynida goh yuksak rivoju shuhrat topgan , gohida nopisandlik , turtkilash , va
kamshitilishdan kòngil singan , ammo yoruģ kunlarga yetmoq umidi sònmagan tilimiz chinakam
munavvar kunlarga salomat yetib keldik. Prezidentimiz Islom Karimov Oliy Majlisning birinchi
chaqiriq XIV sessiyasidagi ( 1999 yil 14 aprel ) nutqida mustabid shòrolar tuzumining illatlari
haqida gapirar ekan, xususan shunday degan edi: " Òz ona tilini , milliy an'ana va madaniyatini
bilmaslik kòplab odamlarning shaxsiy fojiyasiga aylanib qolgan edi." Bu òz navbatida , inson
ma'naviy dunyosining qashshoqlashuviga , milliy qadriyatlarga bepisandlik bilan qarashdan
iborat nomaqbul aqidaning " bolalashiga " olib kelganligini aniqlamaslik mumkin emas. Bugun
mustaqillik sharofati bilan mamlakatimizda ma'naviy - ma'rifiy islohotlar davlat siyosatining
ustuvor yònalishi deb e'lon qilinib , bu borada kòlamli ishlar olib borilmoqda. Ta'kidlash joizlki ,
milliy ma' naviyatni ona tilida ayri holda tasavvur etib ham bòlmaydi. Chunki xalqning
ruhiyatini , tabiatini , butun borliģini , uning tilida aks etadi. Shuning uchun ham insonning
ma'naviy kamolotida ona tilining òrni beqiyosdir. Òzbek tili davlat tili sifatida ijtimoiy
turmushimizning barcha sohalarida qonuniy ravished qòllanmoqda, milliy ma'naviyatimizning
betakror kòzgusi sifatida òrganilmoqda , òrgatilmoqda. Ana shunday sharoitda , davlatimiz
rahbari Islom Karimov ta'kidlaganidek " òz fikrini mutlaqo mustaqil, ona tilida ravon , gòzal va
lònda ifoda eta olmaydigan mutaxassisini , avvalambor rahbar kursida òtirganlarni bugun
tushunish ham , oqlash ham qiyin. Hujjatlarni yoritish imkoniyati boricha bir xil uslubga rioya
qilindi : dastlab har bir hujjatning ta'rifi , òziga xos xususiyatlari , yozilish tartiboti , zaruriy
qismlar , bu qismlarning ayrim izohlari beriladi., sòng ularning shakllari yoki amaliyotda kòp
qòllaniladigan namunalar keltirildi. Bizga ma'lumki muayyan bir hujjat turli xizmat vaizyatlarida
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
251
turli kòrinishlarga ega bòladi , garchi bunda ularning zaruriy qismlari òzgarmasa - da ,
axborotning bayon tarzida mazkur xizmat vaziyatga muvofiq ravishda qisman òzgaradi.
Jamiyatning taraqqiyoti hujjatchilik tizimida ham ma'lum òzgarishlarni yuzaga keltiradi. Ibtidoiy
tuzum davrida ham jamiyat a'zolari òzaro munosabatlardagi muhim holatlarini qayd etib
borishga ehtiyoj sezganlar. Tabiiy ehtiyoj natijasida òsha tuzumga xos ibtidoiy hujjatlar yuzaga
kelgan. Ish yuritishning bevosita asosini hujjatlar tashkil qiladi. Mazmun hajman va shaklan
xilma xil bòlgan hujjatlar kattayu kichik mehnat jamoalarining , umuman kishilik jamiyatning
uzluksiz faoliyatini tartibga solib turadi. Zero hujjatlar kechagina paydo bòlgan narsa emas ,
kishilik jamiyati shakllanishi bilanoq bu jamiyat a'zolari òzaro munosabatlardagi muayyan
muhim holatlarni muntazam va qat'iy qayd etiib borishga ehtiyoj sezganlar. Ana shu ehtiyojga
javob sifatida , tabiiyki , ilk ibtidoiy hujjatlar yuzaga kelgan. Òzbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1994 yil 18 avgustdagi 424- sonli qarori bilan tasdiqlangan " Òzbekiston
Respublikasi viloyat ; shahar va tumanlar hokimlari apparatlarida ish yuritish bòyicha yòriqnoma
" shuningdek Òzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 29 martdagi 140 - sonli
qaroriga ilova etilgan" Òzbekiston Respublikasi vazirlari , davlat qòmitalari , idoralari ,
korporatsiyalari , kontsernlari , uyushmalari , kompaniyalarida va boshqa markaziy
muassasalarida, apparatlarida ish yuritish va ijro nazoratini tashkil etish bòyicha namunaviy
yòriqnoma " ni alohida qayd etush kerak.
Ish yuritish tili va uslubi
Òzbek hujjatlarning shakllantirish va takomillashtirish eng muhim va dolzarb masalalardan biri
hujjatlarning tiki va uslubi masalasidir. Hujjat tayyorlash va rasmiylashtirishning eng avvalo
òzbek tilining barcha asosiyqonuniyatlari va qoidalarini ma 'lum darajada tasavvur etish zarur.
Har bir raxbar , boshqaruv muassasalarining hodimlari , umuman faoliyati ish qoģozlarini tuzish
bilan boģliq har bir kishi òzbek tilining imposing, tinish belgilari va uslubiy qoidalarini
egallagan bòlishi kerak. Hujjatlar matniga qòyiladigan eng muhim talablardan biri xoslikdir.
Hujatlar rasmiy munosabatlarni ifodalovchi va qayd etuvchi rasmiy yozma vositalar sifatida
axborotni xolis aks ettirmoģi lozim. Hujjatlari tilida sòz va sòz shakllarini qullashda muayyan
chegaralanishida mavjud. Hujjatchilikda imlo va tinish belgilari masalasiga aloxida e'tibor qilish
kerak. Hujjatlarning nomini yozishda bizda har xillik mavjud , ba'zan kichik hard bilan , ba' zan
bosh harf bilan yoziladi. Hujjatning nomi bòlganligi uchun uni bosh harf bilan yozgan ma'qul
shuningdek bosma matnda boshqa usul bilan , mazkur nomni tòliģicha bosh harflar bilan yozish
orqali ham ajratib kòrsatish mumkin.
Dolzarb muammolar
Rasmiy hujjatlar va ish yuritish shakllarining òzbek tilida tòliq joriy etilmagani - hali ham ayrim
davlat idoralarida rus yoki ingliz tilidagi and onalarning keng qòllanmoqda.
Til me'yorlariga rioya qilinmasligi - Rasmiy hujjatlarda ba' zan imlo va grammatik xatolar
uchrab turadi.
- Terminologiya uyģunlik yetishmaydi.
Xodimlarning davlat tilida ish yuritish malakasining pasligi.
- Ayrim tashkilotlarda xodimlar rasmiy hujjatlarni yozishda qiyinchilikka duch keladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
252
- Yozishmalarda me'yoriy - huquqiy tildan foydalanish yetarlicha yòlga qòyilmagan.
Muammolarni bartaraf etish
Davlat tilida ish yuritish bòyicha malaka oshirish tizimini kuchaytirish
- Davlat xizmatchilari va tashkilot xodimlari uchun maxsus seminar va kurslar tashkil etish.
Huquqiy bazani mustahkamlash ish yurtish jarayonida òzbek tilidan foydalanishni qat'iy nazorat
qilish.
- Rasmiy hujjatlar uchun yagona standard va namunaviy andozalarni ishlab chiqarish.
Axborot texnologiyalarini moslashtirish
- Ish yuritish dasturlarini òzbek tiliga tòliq moslashtirish .
- Òzbek tilidagi avtomatlashtirilgan tarjima va tekshirish tizimlarini takomillashtirish.
Til madaniyatini tarģib qilish
- Davlat idoralarida , ilmiy muassasalarida va ommaviy axborot vositalarida davlat tilining
nufuzini oshirish.
Xulosa
Davlat tilida ish yuritish - bu nafaqat qonuniy talab , balki milliy taraqqiyot va madaniy
yuksalishning muhim omillaridan biridir. Òzbek tuzish rasmiy hujjatlar va ish yuritishdagi
mavqeyini mustahkamlash uchun uzluksiz islohotlar va amaliy chora- tadbirlar amalga
oshirilishi lozim. Bu esa nafaqat davlat boshqaruvi samaradorligini oshiradi , balki xalq va davlat
òrtasidagi ishonchni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Òzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi- Òzbekiston Respublikasining rasmiy tili haqidagi
qonuniy asoslar.
2.
Òzbekiston Respublikasining " Davlat tili tòģrisida" gi qonun ( 21- oktabr 1989 - yil , yangi
tahrir 2019 -yil ) - davlat tilining rasmiy maqomi va uni qòlash tartibi.
3.
Turģunov S , Yusupov N , -" Òzbek tilida rasmiy ish yuritish "( òquv qòllanma ) - rasmiy
hujjatlarni tòģri va aniq sòz ishlatish bòyicha manba.
4.
Zokirov A, -" Davlat tili va huquqiy hujjatlar " - davlat boshqaruvida òzbek tilining ahamiyati
va muammolari.
