ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
244
“ILM-FAN VA TEXNIKA SOHALARIDA TERMINOLOGIYANING RIVOJLANISHI:
ATAMA, ISTILOH VA TERMIN TUSHUNCHALARINING TAHLILI”
Fayzullayev Muso Xikmatullayevich
ShF va tarjimashunoslik fakulteti 3-kurs fors-ingliz guruhi talabasi
tel: +99890 918 37 32, musofaz2001@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada ilm-fan va texnika sohalarida terminlarning paydo bo‘lishi va
rivojlanishi, shuningdek, atama va istiloh tushunchalari o‘rtasidagi farq va ularning tilda qanday
ishlatilishi tahlil qilinadi. Maqola ilmiy terminologiyaning baynalmilal rivojlanishiga, turli tillar
va madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarga katta e’tibor qaratadi. Yangi ilmiy tushunchalar va
terminlarning yaratilishi, ularga ilmiy yondashuv va aniq ifodaning zaruriyati ko‘rsatiladi.
Maqola ilmiy va texnik sohalarda terminologiya ishlab chiqish jarayonlari va tilshunoslikda
ularning rolini o‘rganish uchun muhim manba hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
terminologiya, atama, istiloh, ilm-fan, texnika, tilshunoslik, ilmiy soha,
baynalmilal so‘zlar, o‘zlashma, so‘z boyligi, til rivojlanishi.
Ilm fanning rivoji, yangi soxa va predmetlarning yaratilishi inson hamjamiyatida bir qancha
yangilik va yengilliklarni vujudga kelishiga zamin yaratmoqda. Buning natijasi o‘laroq mavjud
tillarda yaratilgan va yohud vujudga kelgan voqea hodisa bilan birgalikda tabiy ravishda uning
nomi ham vujudga keladi. Va bu ikki yangi tushuncha yaniy predmet, ilmiy yangilik va voqea
hodisa bir jamiyatda vujudga keladi va so‘ngra boshqa jamiyatlarga ham tarqaladi. Tabiy
ravishda bir jamiyatda yuzaga kelgan tushunchaning nomi ham o‘sha jamiyat tilida nomlanadi va
bu termini har bir til imkoniyatidan kelib chiqqan holda qayta nomlaydi yo qisman o‘z tiliga
moslashtiradi va yo to‘g‘ridan to‘g‘ri qabul qiladi.
Shuningdek terminlar tamsil etuvchi barcha narsalar ilm fan orqali yuzaga kelgani inobatga
olinsa, istilohlarning barchasi “ilmiy til” doirasida o‘rganiladi. Bu o‘z navbatida termin ilim fan,
tabiy voqea hodisa, din bilan chambarchas bog‘liq ekanligiga dalolat qiladi.
Ushbu maqolada aynan tadqiq qilinadigan asosiy mavzu va etibor termin va umumjahon
olimlarining terminga bergan tariflari va ularning xulosasi tahlilga tortiladi.
Termin borasida so‘z yuritilar ekan terminga berilgan ba’zi ta’riflarni korib chiqamiz: “Termin –
bu kasbiy (professional) ahamiyatga ega bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasi bo‘lib, kasbiy
tushunchani anglatadi, shakllantiradi va
ma’lum bir ob’ektlar, ular
orasidagi munosabatlarni, ma’lum bir soha nuqtai nazaridan bilish jarayonida ishlatiladi”
.
2-ta’rif: “Ilm-fan, texnika, qishloq xo‘jaligi va boshqa ko‘plab sohalarga oid tushunchalarning
aniq ifodasi bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasiga termin, deyiladi”
1
Кодуков М. Общее языкознание. –М., 1974. – Б..105.
2
Шоабдураҳмонов Ш., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Т.: Ўқитувчи, 1980. – Б.12.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
245
Albatta termin borasida so‘z borar ekan termin so’ziga teng va yaqin keluchi “atama”, “istiloh”
so‘zlarini uchratganmiz, ammo bu yerda biroz to‘xtaladigan nuqtamiz shundaki “atama, termin,
istiloh” so‘zlari orasidagi farq, “atama” ilm-fan doirasida qanday ma’no ifodalay, termin
nazarada tutilgan predmet, hodisa, voqeani qanchalik ifodalab berishiga diqqat qilish kerak. Bu
borada ham terminology olimlarning fikriga yuzlanamiz: S. Usmоnоv, M. Mirhаmidоv, S.
Hаsаnоvlаrning fikrichа: “ .... аtаmа sо‘zining mаʼnоsi termin sо‘zining mаʼnоsigа nisbаtаn
keng bо‘lib, u bаrchа nаrsаlаrning nоmi sifаtidа tushunilаdi, termin esа muаyyаn bir tоr sоhаdа
qо‘llаnuvchi rаsmiylаshgаn sо‘zdir. Shu mаʼnоdа, “termin” tushunchаsi «аtаmа»
tushunchаsining ichigа kiruvchi ilmiy-lugʻаviy birlikdir”.
Ya’niy bundan anglashiladiki termin atamaning maxsus soxalarga yo‘naltirilgan qismiga
beriluchi nomdir. Shuningdek ushbu qarashlarga ham diqqat qiladigan bo‘lsak, ba’zi olimlar
termin so‘zi Rassiya olimlarining ilmiy izlanishlari va tadqiqlarining o‘rganilishi natijasida
turkiy tillarga kirib kelgan va asl kelib chiqish manbai lotin tili (Termin so‘zi lotin tilidаn olingаn
bo‘lib,
terminus
- “oxiri”, “chek” , “chegаrа”, “tugаsh” degаn mа’nolаrni bildirаdi. Istilohdа
tilning mа’lum sаthidаginа qo‘llаnilib, mа’lum so‘z yoki so‘z birikmаsining mа’nosini xususiy
mа’no bilаn ifodаlаb beruvchu so‘z birikmаsi hisoblаnаdi
) bo‘lganligini inobatga olsak ushbu
termin atamasi baynalminal tushuncha hisoblanadi.
“Istiloh” ( " حلاطص" (termin) so‘zi, so‘zni uning lug‘aviy ma’nosidan boshqa bir ma’noga
o‘tkazish jarayonini anglatadi, bu o‘zaro aloqaga asoslanadi. Boshqacha aytganda, istiloh — bu
ma’lum bir guruh odamlari orasida bir so‘zni dastlabki ma’nosidan boshqa bir ma’noga o‘tkazish
bo‘yicha kelishuvdir. Bu o‘zgarish so‘zlar o‘rtasidagi umumiylik va maxsuslik, yoki ularning
biror amalda ishtirok etishi, yoki o‘xshashliklariga asoslanadi. Aytish mumkinki, olimlar va
mutaxassislar tilida so‘zi “حلاطص” ham o‘z navbatida bir termindir”[
][
][
].
Janob Ja’fari Langarudi
Huquqiy Lug‘at
kitobida yozadiki, “istiloh — bu so‘z bo‘lib, u maxsus
bir soha yoki fan doirasida o‘zining lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, ilmiy maqsadlar va texnik
tushunchalarni tushuntirish uchun ishlatiladi. Terimlar ko‘pincha qisqa so‘zlardir, ular muhim,
katta va keng ma’nolarni ifodalaydi, aniq ilmiy tushunchalarni ochib beradi, odatiy so‘zlardaysa
bunday aniqlik yo‘q”
).
so‘zi haqida fikir yuritar ekanmiz bu tushuncha Arab tilidan krib kelgan hisoblanib, uning
tushunchasi aynan termin zimmasiga olgan ma’noni tashlaydi va bu ko‘proq Arab davlatlari,
Eron va bazan turkiy davlatlar og‘zaki va yozma ilmiy manbalarida kuzatiladi. Bu so‘z ya’niy
“istiloh” ning kirib kelishi albatta islom dini va islomiy ilimlar kirib kelishi bois ilmiy doiralarda
maxsus tushunchalar uchun alohida nomlar berilgan bo‘lib bu nomlarning umumiy nomi
“istiloh”lar deya nomlandi va uni termin so‘zi bilan ekvivalent (sinonim) sifati qo‘llab kelishgan
3
https://uz.wikipedia.org/wiki/Termin
4
5
۶۸ص ،(ءاقبلص یبص) تایلکلص
.
6
۸۲۲ص ،۱ج نونفلص تاحلاطص فاشک
.
7
۶ص ،نصرهت ،تفرعم نوناک پاچ ،یقوقح گنهرف باتک رد یدورگنل یرفعج
.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
246
va qo‘llanilmoqda. Qolaversa “termin” tushunchasi nisbatan Yevropa, Markaziy Osiyo va
ko‘plab davlatlarda dominantlik qilganligi va bora bora baynalminallashganligi tufayli ushbu
“termin” so‘zi standart qabul qilingan.
Termin yuqorida zikir etilganidek qanday va qay yo‘sin vujudga kelishiga qisman ishora qilindi.
Ammo fan soxa vakillari bu borada ayricha nigoh bilan qarab bir qancha xulosalar keltirishgan.
Ushbu xulosalar va ta’riflardan bazilarini ko‘rib chiqiqish maqsadga muvofiqdir.
Terminologiyaga oid muammolar jahon tilshunosligida ham atroflicha o‘rganilgan. D.S.Lotte,
V.P.Danilenko, T.L.Kandelaki, V.M.Leychikka tadqiqotlar olib borgan bo‘lsa, o‘zbek
tilshunosligida S.Ibrohimov, S.Akobirov, S.Usmonov, R.Doniyorov, N.Mamatov, A.Hojiyev,
H.Shamsiddinov, Z.Mirxoliqov, I.Pardayeva, N.Usmonov, A.Sh.Sobirov, I.Yuldashev,
Z.Isaqova, G‘.Ismailov, A.To‘raxojayeva, A.Madvaliyev singari olimlarning ilmiy izlanishlarida
ko‘zga tashlanadi.
V.A.Tatarinov ta’kidlaganidek, terminlar paydo bo‘lmaydi, ular ehtiyoj natijasida o‘ylab topilad
. Termin so‘zini turlicha talqin qilish va tushunish mumkin. Shu bois ayni terminologiya
sohasida izlanishlar olib borgan soha mutaxassislarining fikr, mulohazalariga e‘tibor berib
ko‘raylik
V.P.Danilenkoning ta’kidlashicha, terminologiya deganda umumadabiy tilning mustaqil
funksional turi, ya’ni an’anaviy fan tili (fan, ilm yoki texnika tili) nazarda tutiladi. Fan tili
umumadabiy tilning funksional sistemalaridan biri sifatida jonli so‘zlashuv tili va badiiy
adabiyot tili tushunchalari bilan bir qatorda turadi
Termin so‘zini turlicha tushunish mavjud. Chunonchi, mantiqshunoslar (logiklar) uchun termin -
aniq obyektga tegishli tavsif (yoki tavsiflar) yig‘indisini nazarda tutuvchi va unda tatbiq etiluvchi
so‘z hisoblanadi. Har qanday tildagi istalgan so‘z termin bo‘lishi mumkin
O.S.Axmanovaning ta’kidlashicha, terminologiya qaysidir fan o‘z taraqqiyotining oliy darajasiga
erishgandagina yuzaga chiqadi, ya’ni termin muayyan tushuncha aniq ilmiy ifoda kasb etgandan
so‘ng tan olinadi
V.G.Gak terminning ta’rifini berish qatori, uning mohiyatini ochadi va terminning biror bir til
so‘z boyligidagi o‘rnini belgilaydi. U ilmiy ishlarda terminga lug‘aviy birliklarning alohida turi
8
Татаринов В.А. История отечественного терминоведения: в трех томах. Московский Лицей, 1994, – 311 с.
9
Даниленко В.П. Русская терминологя. 1977. – С. 8.
10
Гак В.Г. Асимметрия лингвистического знака и некоторые общие проблемы терминологии
(семантические проблемы языка науки). 1972. – С.68.
11
Ахманова О.С,Тер-Мкртичан С.А. Научное определение как лингвистическая и семиотическая проблема.
Проблематика определений терминов в словарях разных типов. – М.: Наука, 1976. – С. 57- 63
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
247
tarzida qaralishiga e’tiroz bildiradi hamda termin-funksiya, leksik birliklar qo‘llanishining bir
ko‘rinishi, degan g‘oyani ilgari suradi
V.P.Danilenkoning e’tirof etishicha, jamiyatda sodir bo‘ladigan har qanday jarayonning in’ikosi
dastavval terminologiyada o‘z ifodasini topadi yoki muayyan terminlarning tranformatsion
o‘zgarishi oqibatida voqelanadi
D.Lottening ishlarida terminga alohida belgi sifatida emas, balki aniq sistemaning a’zosi
shaklida qarash zarurligi ta’kidlangan. Uning fikriga muvofiq mazmun planidagi sistemali
munosabatlar terminlarning sistem xarakterga egaligini belgilaydi. Terminlarning terminlar
sistemasidagi o‘rni, mavqei muayyan tushunchaning tushunchalar sistemasidagi o‘rni, mavqei
bilan aniqlanadi
.
Terminologiyaga bag‘ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan
tushunchalarini anglatadigan, definitsiyaga ega boʻlgan va, asosan, nominativ funktsiyani
bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi
.
A.Reformatskiy terminga ta’rif berar ekan, “ terminlar - bu maxsus so‘zlardir” degan xulosaga
keladi
A.V. Kalinin muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni “maxsus leksika” deb
ataydi va uni ikki guruhga ajratadi. 1. Maxsus leksikaga, birinchi navbatda, terminlar kiradi. 2.
Maxsus leksika tarkibiga terminlardan tashqari professionalizmlar ham kiradi. U o‘z fikrini
davom ettirib, “Termin bilan professionalizmlar o‘rtasidagi farq shuki, termin bu muayyan fan,
sanoat sohasi, qishloq xoʻjaligi, texnikadagi tamomila rasmiy bo‘lgan, qabul qilingan va
qonunlashtirilgan biror tushunchaning ifodasidir”
.
V.P. Danilenko ta’kidlaganidek, har bir fan yoki sohaning taraqqiyot ko‘rsatkichi shu soha
terminologiyasining “qat’iy ilmiy terminologiya”ga ega ekanligi bilan ham belgilanadi
L.I. Vojno quyidagilarni ta’kidlaydi: “Texnika taraqqiyoti ta’sirida terminologiya o‘zaro
aloqador ikki qonuniyat asosida, birinchidan, ilmiy-texnika rivojlanishi natijasidagi qonuniyatlari
12
Гак. В.Г. Асимметрия лингвистического знака и некоторые общие проблемы терминологии
(семантические проблемы языка науки). 1972. – С. 69-70.
13
Даниленко В.П. Русская терминология. 1977. – С. 123.
14
Лотте Д.С. Очередные задачи технической терминологии. Московский лицей, 1994. – С. 45-47.
15
Jumanazarovna.J.J. Tererminologiya sohasi bo‘yicha ilmiy adabiyotlar tahliliga bog‘liq masalalar muhokamasi. –B.
2.
16
Реформатский А.А. Что такое термин и терминология// Вопросы терминологии. – М., 1961. – С .46-54.
17
Калинин А.В. Лексика русского языка. 1971. – С. 141.
18
Даниленко В.П. Русская терминология: Опит лингвистичекого описания. – М. Наука, 1977. – 8.С.157.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
248
bilan, ikkinchidan, til rivojlanishining umumiy qonuniyatlari bilan bog‘liq ravishda o‘zgarib
boradi”
.
D.S. Lotte qanday kategoriyadagi so‘zlar terminlashishi mumkinligi haqida gapirib: “Texnikada
quyidagi tushunchalarni anglatuvchi asosiy kategoriyalar terminlashadi: jarayonlar (hodisalar);
texnika predmetlari (materiallar, qurollar, asboblar, detallar va h.k.); xossalar; hisobiy
tushunchalar (parametrlar, geometrik obrazlar va h.k.); o‘lchov birliklari
.
“A.V. Kalinin esa termin bilan kasb-hunar so‘zlarining bir-biridan farqli ekanligini quyidagicha
asoslashga intiladi: “Termin bu muayyan fan, sanoat sohasi, qishloq xoʻjaligi, texnikadagi
tamomila rasmiy bo‘lgan, qabul qilingan va qonunlashtirilgan biror tushunchaning ifodasidir,
nomidir, kasb-hunar so‘zlari esa biror kasb, mutaxassislik oʻrtasida koʻpincha jonli tilda
tarqalgan, aslini olganda, tushunchaning qat’iy, ilmiy tavsifiga ega bo‘lmagan yarim rasmiy
so‘zdir”
K.M. Musayev terminologiyani tilning leksikasi sifatida go‘yo bir shaharga qiyoslaydi. Uning
fikricha, terminologiya yagona reja asosida qurilsa-da, lekin birdaniga barpo etilmaydi. U tarixiy
shart-sharoit asosida shakllanadi, uni yaratishda har xil avlodga mansub bo‘lgan turli me’morlar,
loyihachilar, kashfiyotchilar ishtirok etadi. Ular har bir qurilayotgan inshootni yaxshi o‘rgangan
holda barpo etadilar. Terminologiyani tartibga solishdagi o‘ziga xos murakkablik ham shu bilan
belgilanadi
Olingan materiallarni ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilganda, V.P. Danilenko va A.V. Kalininning
fikrlarini bir-biriga qo‘shish va ular orasidagi bog‘liqlikni ochib berish zarur. Ularning
nazariyalari terminologiyaning asosiy tamoyillari va uning ilmiy hamda texnikaviy sohalardagi
o‘rnini tushuntiradi.
V.P. Danilenko
ning terminologiya haqidagi fikri, umumadabiy tilning mustaqil funksional turi
sifatida fan tili yoki texnikaviy tilning rolini ajratib ko‘rsatadi. Bu yondashuv ilmiy va texnikaviy
terminlarning alohida tizim sifatida rivojlanishini ta’kidlaydi. Danilenko, shuningdek,
terminologiyaning tizimli xarakterini belgilaydi, ya’ni har bir sohaning o‘ziga xos terminlar
tizimiga ega ekanligini va bu tizimning o‘zaro bog‘liq qonuniyatlarga ega bo‘lishini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, terminlar sohalararo kommunikatsiyani samarali amalga oshirishga yordam
beradi, bu esa fan va texnika rivojlanishining muhim ko‘rsatkichi sifatida xizmat qiladi.
Danilenko fikriga ko‘ra, fan tili umumadabiy tildan alohida tizim sifatida shakllanadi, shuning
uchun uning rivojlanishida o‘ziga xos qonuniyatlar va talablar mavjud.
A.V. Kalinin
ning fikri terminlar va professionalizmlar o‘rtasidagi farqni tushuntirishga
qaratilgan. Uning ta’kidlashicha, terminlar fan, sanoat, qishloq xo‘jaligi yoki texnikaning rasmiy
va qonunlashtirilgan tushunchalarini ifodalaydi. Bu fikr, terminologiyaning ilmiy va texnikaviy
19
Воджно Л.И. Научнотехническая терминология из обектов изучение закономерностей розвитие языка //
филологическая наука. 1971. – C. 103.
20
Лотте Д.С. Основы
построения научно-технической терминологии. Вопросы теории и методики. – М.
1961. – C. 29.
21
Kалинин А.В. Лексика русского языка.
– М., 1971. –
C. 141.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
249
sohalarda qat’iy aniq va rasmiy bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Kalinin, shuningdek,
terminlarning ilmiy va texnikaviy kontekstda qanday aniq va qat’iy ma’no kasb etishini ko‘rsatib,
professionalizm va termin o‘rtasidagi farqlarni ajratib beradi. Ularning farqi, shundaki, terminlar
ilmiy sohada rasmiy va qonunlashtirilgan ifodalashga ega bo‘lsa, professionalizmlar esa kasbiy
sohada jonli va keng tarqalgan, lekin ilmiy asosga ega bo‘lmagan so‘zlardir.
Bu ikki olimning fikrlari o‘rtasidagi bog‘liqlik shundaki, ularning har biri terminlarning ilmiy va
texnikaviy sohalardagi o‘rnini o‘rganishga qaratilgan. Danilenko, terminologiyaning tizimli va
fan va texnika tillarining alohida funksional tizim sifatida shakllanishini tushuntiradi. Kalinin esa,
bu tizimning rasmiyligini ta’kidlab, terminlarning ilmiy sohada muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, ularning fikrlari terminologiyaning ilmiy va texnikaviy sohalarda shakllanishi,
rivojlanishi va funksiyalarini aniqlashda muhim yondashuvlarni taqdim etadi.
Xulosa
Maqolada ilmiy va texnik sohalarda terminlarning rivojlanishi, atama va istiloh tushunchalari
o‘rtasidagi farqlar, shuningdek, ularning tilshunoslikdagi o‘rni tahlil qilindi. Terminlar ilmiy va
texnikaviy tildagi aniq, rasmiy va qonunlashtirilgan tushunchalarni ifodalashda muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ular fan va texnika rivojlanishining ko‘rsatkichlari hisoblanadi.
Terminologiyaning tizimli xarakteri va uning sohalararo kommunikatsiyadagi roli, shuningdek,
terminlarning ilmiy, texnikaviy va kasbiy tildagi o‘ziga xos xususiyatlari ilmiy izlanishlar orqali
aniqlangan.
Atama, istiloh va termin so‘zlarining o‘zaro farqlari, ular turli madaniyatlar va tillar o‘rtasidagi
aloqalar, o‘zlashmalar va yangi ilmiy tushunchalarning shakllanishi jarayonini ko‘rsatadi. Shu
bilan birga, maqolada ilmiy izlanishlarda ko‘plab olimlarning fikrlari keltirilgan bo‘lib, ular
terminologiyaning rivojlanishi va uning sohalararo bog‘liqligini tahlil qilishda katta ahamiyatga
ega.
Shunday qilib, ilmiy va texnik terminologiyaning rivoji, yangi tushunchalar va atamalarning
paydo bo‘lishi, ularning aniq va rasmiy ifodalari fan va texnika sohasining taraqqiyotida muhim
rol o‘ynaydi. Maqoladagi tahlil, ilmiy terminologiyaning baynalmilal rivojlanishini va uning
tilshunoslikdagi o‘rnini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
