ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
218
UMUMIY O'RTA TA'LIM TIZIMINING STRUKTURASI VA BOSHQARUVNING
O'RNI
Maripova (Abdulxakimova) Ziyoda Latibjon qizi
Andijon viloyati Pedagogik mahorat markazi
Metodik xizmat ko'rsatish bo'limi
Tasviriy san'ant va chizmachilik fani metodisti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekiston Respublikasining umumiy o'rta ta'lim tizimi
strukturasi va boshqaruv mexanizmlari tahlil qilingan. Ta'lim tizimining zamonaviy holati,
boshqaruv organlari vazifalari va ularning samaradorligi o'rganilgan. Maqolada ta'lim tizimini
rivojlantirish istiqbollari va mavjud muammolar muhokama qilingan.
Kalit so'zlar:
umumiy o'rta ta'lim, ta'lim tizimi strukturasi, ta'lim boshqaruvi, ta'lim sifati, ta'lim
menejmenti.
СТРУКТУРА СИСТЕМЫ ОБЩЕГО СРЕДНЕГО ОБРАЗОВАНИЯ И РОЛЬ
УПРАВЛЕНИЯ
Аннотация:
В данной статье анализируется структура и механизмы управления системой
общего среднего образования Республики Узбекистан. Изучено современное состояние
системы образования, задачи органов управления и их эффективность. В статье
рассмотрены перспективы развития системы образования и существующие проблемы.
Ключевые слова:
общее среднее образование, структура системы образования,
Управление образованием, качество образования, Управление образованием.
STRUCTURE OF THE GENERAL SECONDARY EDUCATION SYSTEM AND THE
ROLE OF MANAGEMENT
Abstract:
This article analyzes the structure and management mechanisms of the general
secondary education system of the Republic of Uzbekistan. The modern state of the educational
system, the tasks of the governing bodies and their effectiveness are studied. The article
discusses the prospects for the development of the educational system and the existing problems.
Keywords:
general secondary education, structure of the educational system, educational
management, quality of Education, Educational Management.
KIRISH
Ta'lim tizimi har qanday davlatning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishining poydevori
hisoblanadi. Ayniqsa, globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta'lim tizimining
samarali boshqaruvi va tashkiliy strukturasi yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. O'zbekiston
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
219
Respublikasida so'nggi yillarda ta'lim sohasida amalga oshirilayotgan tub islohotlar tizimni
modernizatsiya qilish, xalqaro standartlarga moslashtirish va boshqaruv samaradorligini
oshirishga qaratilgan [1].
Ta'lim tizimining strukturasi va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish masalasi bugungi
kunda dolzarb ahamiyatga ega. Chunki zamonaviy ta'lim tizimi nafaqat bilim berish, balki
innovatsion fikrlaydigan, kreativ va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash vazifasini ham bajarishi
lozim. Bu esa o'z navbatida tizimning barcha bo'g'inlarida samarali boshqaruv mexanizmlarini
joriy etishni taqozo etadi.
Ta'lim tizimining samarali boshqaruvi nafaqat ta'lim sifatini oshirish, balki mamlakatning inson
kapitalini rivojlantirish va raqobatbardoshligini ta'minlashda ham muhim rol o'ynaydi. Shu bois,
ushbu masalani chuqur o'rganish va tahlil qilish dolzarb ahamiyatga ega.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli va qiyosiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Ilmiy
adabiyotlar, me'yoriy-huquqiy hujjatlar va statistik ma'lumotlar tahlili amalga oshirilgan.
Mahalliy olimlardan Xodjayev [2] o'z tadqiqotlarida ta'lim tizimi boshqaruvining zamonaviy
tendensiyalarini o'rgangan. Rus olimi Sergeyeva [3] ta'lim menejmenti samaradorligini oshirish
yo'llarini taklif etgan. Xorijiy tadqiqotchilardan Bush [4] ta'lim boshqaruvining nazariy asoslarini
ishlab chiqqan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ta'lim tizimi strukturasi tahlili shuni ko'rsatadiki, O'zbekiston Respublikasining umumiy o'rta
ta'lim tizimi bir necha muhim tarkibiy qismlardan iborat. Bu tizim davlat ta'lim standartlari,
ta'lim dasturlari, ta'lim muassasalari va boshqaruv organlarini o'z ichiga oladi [5]. Har bir
komponent o'ziga xos funksiyalarni bajaradi va ular o'rtasida uzviy aloqa mavjud.
Davlat ta'lim standartlari ta'lim mazmunini belgilaydi va ta'lim sifatini ta'minlashning asosiy
mexanizmi hisoblanadi. Ta'lim dasturlari esa standartlar asosida ishlab chiqiladi va o'quv
jarayonini tashkil etishning asosiy hujjati sifatida xizmat qiladi. Ta'lim muassasalari bevosita
ta'lim xizmatlarini ko'rsatuvchi sub'ektlar bo'lib, ular davlat va nodavlat shakllarda faoliyat
yuritadi.
Ta'lim tizimining boshqaruv strukturasi vertikal va gorizontal aloqalarga asoslangan murakkab
tizimni tashkil etadi. Markaziy boshqaruv organi - Xalq ta'limi vazirligi bo'lib, u mintaqaviy va
mahalliy boshqaruv organlari bilan o'zaro hamkorlikda faoliyat yuritadi [6]. Vazirlik strategik
qarorlar qabul qilish, davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish, shuningdek, umumiy
koordinatsiya vazifalarini bajaradi.
Viloyat xalq ta'limi boshqarmalari mintaqaviy darajada ta'lim siyosatini amalga oshiradi va
mahalliy ta'lim bo'limlarining faoliyatini muvofiqlashtiradi. Tuman (shahar) xalq ta'limi
bo'limlari esa bevosita ta'lim muassasalari faoliyatini nazorat qiladi va metodik yordam
ko'rsatadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
220
Ta'lim tizimi boshqaruvining samaradorligi bir qator muhim omillarga bog'liq. Boshqaruv
qarorlarining o'z vaqtida va asosli qabul qilinishi, mavjud resurslardan oqilona foydalanish,
nazorat tizimining samaradorligi va kadrlar salohiyati bu omillar qatoriga kiradi [7]. Tahlillar
shuni ko'rsatadiki, so'nggi yillarda boshqaruv samaradorligini oshirish bo'yicha sezilarli ishlar
amalga oshirilgan.
Moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligi oshirilgan. Xususan, maktablarning mustaqil
moliyaviy-xo'jalik yuritish tizimiga o'tishi, byudjetdan tashqari mablag'larni jalb qilish
imkoniyatlarining kengayishi va moliyaviy hisobotlarning shaffofligi ta'minlangan.
Kadrlar salohiyatini oshirish bo'yicha tizimli ishlar olib borilmoqda. O'qituvchilarning
malakasini oshirish tizimi takomillashtirilgan, xalqaro hamkorlik doirasida tajriba almashish
dasturlari amalga oshirilmoqda. Biroq bu yo'nalishda hali hal qilinishi lozim bo'lgan masalalar
mavjud.
Ta'lim tizimini rivojlantirish istiqbollari tahlili shuni ko'rsatadiki, bir qator ustuvor yo'nalishlar
mavjud [8]. Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali ta'lim jarayonini modernizatsiya qilish,
ta'lim muassasalarini zamonaviy axborot-kommunikatsiya vositalari bilan jihozlash va elektron
ta'lim resurslarini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Kadrlar malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish
orqali ilg'or xorijiy tajribani o'zlashtirish va moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish
ham ustuvor vazifalar hisoblanadi.
Boshqaruv tizimidagi mavjud muammolar tahlili shuni ko'rsatadiki, byurokratik to'siqlarning
mavjudligi, qaror qabul qilish jarayonlarining murakkabligi va nazorat mexanizmlarining yetarli
darajada samarali emasligi asosiy muammolar hisoblanadi. Bu muammolarni hal etish uchun
boshqaruv tizimini optimallashtirish, zamonaviy menejment usullarini joriy etish va monitoring
tizimini takomillashtirish talab etiladi.
Xalqaro tajriba tahlili shuni ko'rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda ta'lim muassasalarining
mustaqilligi yuqori darajada, boshqaruv tizimi moslashuvchan va innovatsion yondashuvlarga
asoslangan. Bu tajribani O'zbekiston sharoitida milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda joriy
etish maqsadga muvofiq.
Ushbu natijalar va tahlillar asosida shuni ta'kidlash mumkinki, O'zbekiston ta'lim tizimi
strukturasi va boshqaruvi rivojlanish bosqichida bo'lib, izchil islohotlar amalga oshirilmoqda.
Biroq tizimni yanada takomillashtirish uchun kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.
XULOSA
O'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekiston Respublikasining umumiy o'rta ta'lim tizimi
strukturasi va boshqaruvi zamonaviy talablarga asosan javob beradi. Ta'lim tizimining tashkiliy
strukturasi mantiqiy izchillikka ega bo'lib, vertikal va gorizontal boshqaruv mexanizmlari o'zaro
muvofiqlikda faoliyat yuritmoqda. So'nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar natijasida ta'lim
muassasalarining mustaqilligi oshirildi, moliyalashtirish mexanizmlari takomillashtirildi va
raqamli texnologiyalar jadal joriy etilmoqda. Biroq tizimni yanada rivojlantirish va xalqaro
standartlarga to'liq moslashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
221
Ta'lim tizimi boshqaruvini optimalllashtirish orqali byurokratik to'siqlarni kamaytirish va qaror
qabul qilish jarayonlarini tezlashtirish lozim. Buning uchun boshqaruv organlarining
funksiyalarini qayta ko'rib chiqish va yangicha menejment usullarini joriy etish talab etiladi.
Innovatsion yondashuvlarni keng joriy etish orqali ta'lim sifatini oshirish zarur. Bu o'z ichiga
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, raqamli platformalar va masofaviy ta'lim elementlarini
qamrab olishi kerak. Monitoring va baholash tizimini takomillashtirish orqali ta'lim sifatini
nazorat qilish mexanizmlarini kuchaytirish lozim. Bu nafaqat o'quvchilar bilimini, balki
o'qituvchilar malakasi va ta'lim muassasalari faoliyatini ham muntazam baholab borishni nazarda
tutadi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni (2020)
2.
Xodjayev, B. (2023). O'zbekistonda ta'lim tizimi boshqaruvi. Toshkent: Fan
3.
Сергеева, М.Г. (2022). Управление образовательными системами. Москва: Юрайт
4.
Bush, T. (2021). Educational Leadership and Management. London: SAGE
5.
Abdullayev, K. (2023). Ta'lim menejmenti asoslari. Toshkent: O'qituvchi
6.
Karimov, N. (2022). Zamonaviy ta'lim boshqaruvi. Toshkent: Ma'rifat
7.
Harris, A. (2023). Educational Management: Theory and Practice. Oxford: OUP
8.
Mirziyoyev, Sh. (2022). Ta'lim-tarbiya tizimini rivojlantirish strategiyasi. Toshkent:
O'zbekiston
