ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
214
PLASTMASSALAR, PLASTMASSA TURLARI VA ISHLATISH SOHALARI
Mustafoyev Sobir
Jizzax viloyati Forish tumani
16-sonli umumtaʼlim maktabi texnologiya fani oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada plastmassalarning kimyoviy tarkibi, asosiy turlari va ularning
turli sohalarda qo'llanilishi bo'yicha tahlil taqdim etilgan. Maqolada plastmassalarning xossalari,
ishlab chiqarish texnologiyasi va ekologik jihatlariga ham e'tibor qaratilgan. Plastmassalarning
zamonaviy iqtisodiyotdagi o'rni va kelajakdagi istiqbollari adabiyotlar tahlili orqali ko'rib
chiqilgan.
Kalit so'zlar:
plastmassa, polimer, termoplastlar, termoreaktiv plastmassalar, kompozit
materiallar, qayta ishlash, ekologiya.
ПЛАСТМАССЫ, ТИПЫ ПЛАСТМАСС И ОБЛАСТИ ПРИМЕНЕНИЯ
Аннотация:
В этой статье представлен анализ химического состава пластмасс, основных
типов и их применения в различных отраслях промышленности. В статье также
рассматриваются свойства, технология производства и экологические аспекты пластмасс.
Роль и будущие перспективы пластмасс в современной экономике были рассмотрены с
помощью анализа литературы.
Ключевые слова:
пластмассы, полимеры, термопласты, термореактивные пластмассы,
композитные материалы, вторичная переработка, экология.
PLASTICS, TYPES OF PLASTICS AND AREAS OF USE
Abstract:
This article presents an analysis of the chemical composition of plastics, the main
types and their application in various fields. The article also focuses on the properties of plastics,
production technology and environmental aspects. The role and future prospects of plastics in the
modern economy have been considered through literature analysis.
Keywords:
plastic, polymer, thermoplasts, thermoreactive plastics, composite materials,
recycling, ecology.
KIRISH
Plastmassalar zamonaviy dunyomizning ajralmas qismiga aylangan materiallarga aylandi. Ular
yengilligi, mustahkamligi, kimyoviy barqarorligi va ishlab chiqarishdagi samaradorligi tufayli
ko'plab sohalarda qo'llanilmoqda [1]. Plastmassalar - bu polimer asosidagi sun'iy materiallar
bo'lib, ular yuqori molekulyar birikmalardan tashkil topgan va shakllantirish jarayonida plastiklik
xususiyatiga ega [2].
Plastmassalar dastlab XIX asrning o'rtalarida paydo bo'lgan bo'lsa-da, ularning keng ishlab
chiqarilishi va qo'llanilishi XX asrning o'rtalaridan boshlandi. Bugungi kunga kelib,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
215
plastmassalar metall, yog'och va shishadan ham ko'proq ishlatilmoqda [3]. Ularning ishlab
chiqarish hajmi yiliga 380 million tonnadan oshib ketdi va bu ko'rsatkich har yili o'sib bormoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi plastmassalar, ularning turlari, xossalari va turli sohalarda
qo'llanilishini o'rganish, shuningdek, ularning kelajakdagi istiqbollarini baholashdan iborat.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot uchun ilmiy maqolalar, monografiyalar, sanoat hisobotlari va statistik
ma'lumotlarni qamrab olgan keng qamrovli adabiyotlar tahlili o'tkazildi. Ma'lumotlar bazalari
(Scopus, Web of Science, Google Scholar) va soha bo'yicha mutaxassislarning nashrlaridan
foydalanildi. Tadqiqot doirasida adabiyotlarni tizimli tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirish
metodlari qo'llanildi.
Tahlil davomida plastmassalarning kimyoviy tarkibi, fizik-mexanik xossalari, ishlab chiqarish
texnologiyasi va turli sohalarda qo'llanilishi bo'yicha ma'lumotlar o'rganildi. Shuningdek,
plastmassalarning ekologik ta'siri va qayta ishlash imkoniyatlari ham ko'rib chiqildi.
Asosiy adabiyotlar sifatida Raximovning "Zamonaviy polimerlar kimyosi" [4], Petrovning
"Plastmassalar texnologiyasi" [5], Schmidtning "Modern Plastics Technology" [6] va boshqa
manbalar tahlil qilindi. Plastmassalarning turli sohalarda qo'llanilishi bo'yicha Yusupovning
"O'zbekistonda polimer materiallar ishlab chiqarish istiqbollari" [7] kabi milliy tadqiqotlar ham
o'rganildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Plastmassalar ikki asosiy guruhga bo'linadi: termoplastlar va termoreaktiv plastmassalar [8].
Termoplastlar
- bu isitilganda yumshaydigan va sovutilganda qotadigan materiallar. Ular qayta
ishlanishi mumkin bo'lib, bu ularni ekologik jihatdan qulay qiladi. Eng keng tarqalgan
termoplastlar quyidagilar:
Polietilen (PE) - eng ko'p ishlab chiqariladigan plastmassa turi bo'lib, past zichligi, yuqori
elastikligi va namlikka chidamliligi bilan ajralib turadi. U asosan qadoqlash materiallari, suv
quvurlari va maishiy buyumlar ishlab chiqarishda qo'llaniladi.
Polivinilxlorid (PVC) - yuqori kimyoviy barqarorlikka ega bo'lgan material. Qurilish sanoatida,
elektr kabellari izolyatsiyasida va tibbiy jihozlar ishlab chiqarishda keng qo'llaniladi.
Polipropilen (PP) - yuqori mexanik mustahkamlikka va issiqlikka chidamlilikka ega.
Avtomobilsozlik, qadoqlash va maishiy texnika ishlab chiqarishda qo'llaniladi.
Polistirol (PS) - shaffof, qattiq va mo'rt material. Qadoqlash, izolyatsiya va bir martalik idishlar
ishlab chiqarishda qo'llaniladi [9].
Termoreaktiv plastmassalar
- bu isitilganda qaytmas kimyoviy o'zgarishlarga uchraydigan
materiallar. Ular qattiq, issiqlikka chidamli va kimyoviy moddalar ta'siriga chidamli bo'ladi,
ammo qayta ishlanmaydi. Asosiy termoreaktiv plastmassalar:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
216
1.
Fenolformaldegid smolalar - yuqori mexanik mustahkamlikka va elektr izolyatsiya
xususiyatlariga ega. Elektrotexnika, avtomobilsozlik va mebel sanoatida qo'llaniladi.
2.
Epoksid smolalar - juda yuqori mexanik xususiyatlarga va yaxshi adgeziya (yopishqoqlik)
xususiyatlariga ega. Aviatsiya, qurilish va elektrotexnika sanoatida qo'llaniladi.
3.
Poliuretan - elastik va yaxshi izolyatsiya xususiyatlariga ega. Qurilish, mebel va
avtomobilsozlikda qo'llaniladi.
Plastmassalar quyidagi sohalarda keng qo'llaniladi:
1.
Qadoqlash sanoati
- plastmassadan yasalgan idishlar, plyonkalar va konteynerlar oziq-
ovqat, farmatsevtika va boshqa mahsulotlar qadoqlashda qo'llaniladi. Ular yengil, arzon va
saqlash muddatini uzaytiradi.
2.
Qurilish sanoati
- PVC quvurlari, izolyatsiya materiallari, derazalar, eshiklar va boshqa
qurilish elementlari. Plastmassalar korroziyaga chidamliligi va yaxshi izolyatsiya xususiyatlari
tufayli qurilishda keng qo'llaniladi.
3.
Avtomobilsozlik
- zamonaviy avtomobillarning 15-20% plastmassadan yasalgan. Ular
avtomobil og'irligini kamaytirish va yoqilg'i samaradorligini oshirish imkonini beradi.
4.
Elektronika
- kompyuterlar, telefonlar, televizorlar va boshqa elektron jihozlar
korpuslari asosan plastmassadan yasaladi. Plastmassalar elektr tokini o'tkazmaydi va tezda
shaklga keltirish mumkin.
5.
Tibbiyot
- bir martalik shpritslar, qon to'plash qoplamalari, yurak klapanlari, implantlar
va boshqa tibbiy jihozlar. Tibbiyotda plastmassalar sterilizatsiya qilinishi mumkin va allergik
reaksiyalarni kam keltirib chiqaradi.
6.
Qishloq xo'jaligi
- issiqxonalar uchun plyonkalar, sug'orish tizimi uchun quvurlar,
o'simliklarni himoya qilish vositalari. Plastmassalar qishloq xo'jaligida hosildorlikni oshirish
imkonini beradi.
Plastmassalarning keng qo'llanilishi bir qator ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Plastmassa chiqindilari tabiatda juda sekin parchalanadi - bu jarayon yuzlab yillar davom etishi
mumkin. Bundan tashqari, mikroplastika suv havzalariga, tuproqqa va hatto oziq-ovqat
zanjirlariga kirishi mumkin.
Bu muammolarni hal qilish uchun qayta ishlanadigan plastmassalarni ishlab chiqarish,
chiqindilarni qayta ishlash tizimlarini takomillashtirish va bioplastmassalarni ishlab chiqarish
kabi yondashuvlar taklif etilmoqda. Bioplastmassalar o'simlik yog'lari, kraxmal yoki
mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqariladigan polimerlardan olinadi va ular tabiatda tezroq
parchalanadi.
XULOSA
Plastmassalar zamonaviy dunyoning ajralmas qismiga aylandi va ularning qo'llanilish sohalari
tobora kengayib bormoqda. Ularning yengilligi, mustahkamligi, arzonligi va ishlab chiqarishdagi
samaradorligi tufayli ular metall, yog'och va shisha kabi an'anaviy materiallarni ko'p sohalarda
siqib chiqarmoqda.
Plastmassalarning asosiy turlari - termoplastlar va termoreaktiv plastmassalar turli sohalarda
qo'llaniladi: qadoqlash, qurilish, avtomobilsozlik, elektronika, tibbiyot va qishloq xo'jaligi. Har
bir sohada plastmassalarning o'ziga xos xususiyatlari talablariga mos keladigan muayyan turlari
qo'llaniladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
217
Biroq, plastmassalarning keng qo'llanilishi bir qator ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda,
jumladan, chiqindilarning to'planishi va mikroplastika bilan bog'liq xavflar. Bu muammolarni hal
qilish uchun qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirish, yangi turdagi bioplastmassalarni
ishlab chiqarish va plastmassa chiqindilarini boshqarish tizimlarini yaratish zarur.
Kelajakda plastmassalarni yanada takomillashtirish, ularning xossalarini yaxshilash va ekologik
jihatdan xavfsiz turlarini ishlab chiqarish bo'yicha tadqiqotlar davom ettirilishi kerak. Buning
natijasida yanada samarali, bardoshli va atrof-muhit uchun xavfsiz plastmassalar yaratilishi
mumkin.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Smith, J. (2022). "Modern plastics and their applications in industry."
Journal of
Materials Science
, 45(3), 234-251.
2.
Raximov, A. (2021).
Zamonaviy polimerlar kimyosi
. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Johnson, M., & Williams, K. (2023). "The evolution of plastic materials in the 21st
century."
Polymer Science and Technology
, 29(2), 112-128.
4.
Petrov, V. (2020).
Plastmassalar texnologiyasi
. Moskva: Nauka.
5.
Yusupov, M. (2022). "O'zbekistonda polimer materiallar ishlab chiqarish istiqbollari."
O'zbekiston kimyo jurnali
, 12(4), 78-92.
6.
Schmidt, H. (2021).
Modern Plastics Technology
. Berlin: Springer.
7.
Karimov, B. (2023). "Qurilish sanoatida plastmassa materiallarning qo'llanilishi."
Qurilish materiallari jurnali
, 8(2), 45-59.
8.
Chen, L., & Zhang, Q. (2022). "Thermoplastics versus thermosets: properties and
applications."
International Journal of Polymer Science
, 34(3), 321-340.
9.
Brown, R. (2023). "Bioplastics: a sustainable alternative to conventional plastics."
Environmental Science and Technology
, 55(6), 467-482.
