ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
50
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING KREATIV FAOLLIGINI OSHIRISH
YUZASIDAN USLUBIY TAVSIYALAR
Arabova Matlubaxon Jumayevna
Andijon viloyati Izboskan tumani 11-maktab
boshlang'ich sinf o'qituvchisi
Anatatsiya:
Ushbu uslubiy tavsiyada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning kreativ faollogini
oshirish, zamon talabiga mos bilim samaradorligini shakllantirish yuzasidan ma’lumotlar
keltirilgan.
Kalit so’zlar:
kreativlik, qobiliyat, layoqat, tadqiqotchilik, tahlil, kreativ topshiriqlar, interfaol
metodlar.
Bugun dunyoda yuz berayotgan to‘rtinchi sanoat tamaddunining dvigateli — harakatga
keltiruvchi kuchi kreativlikdir. Atrofga boqsangiz, har tomonda inson ijodkorligining beqiyos va
hayratlanarli namunalariga duch kelasiz: elektron xizmatlar, virtual reallik, to‘rtburchak tarvuzlar,
tuproqsiz hosil olish... Bularning barchasi inson tasavvuri, tafakkuri mahsuli. Bugun biz uchun
odatiy tuyulgan kitob, musiqa, bino, samolyot, hatto lampalar ham qachonlar orzu va tasavvurda
bo‘lgan, keyinchalik aql-idrok samarasi o‘laroq yaratilgan.
Shaxsda kreativlik sifatlarini rivojlantirish uchun dastlab bu tushunchaning mazmunini bilish
lozim. Kreativlik inglizcha “create”dan olingan bo‘lib, yaratish ma’nosini bildiradi. Kreativlik
deganda insonning yangilik yaratish, muammolarni yechishga qaratilgan ijodiy qobiliyati
tushuniladi. Uning tagzamirida originallik, amaliylik, noodatiylik va erkinlik yotadi. Shuningdek,
kreativ fikrlash muayyan masala yuzasidan har tomonlama fikrlash, bir nuqtaga turli rakursdan
yondashishni anglatadi. Kreativlik shaxsni rivojlantiruvchi kategoriya sifatida inson tafakkuri,
ma’naviyatining ajralmas qismi hisoblanadi, u shaxs ega bo‘lgan bilimlarning ko‘pqirrali
ekanligida emas, balki yangi g‘oyalarga intilish, o‘rnatilgan stereotiplarni isloh qilish va
o‘zgartirishda, hayotiy muammolarni yechish jarayonida kutilmagan va noodatiy qarorlar
chiqarishda namoyon bo‘ladi. Ya’ni, berilgan bilimlarni takrorlash orqali kreativlikka erishib
bo‘lmaydi, ijodiy fikrlash jarayonida yangi fikr, yangi g‘oyaning paydo bo‘lishi asosiy shartdir.
Masalan, ingliz tilida so‘zlarni yodlab, grammatika qoidalarini “suv qilib ichib yuborgan”
bo‘lsangiz ham, insho yozolmasangiz, barchasi bekor. Shuning uchun kreativ fikrlash jarayonida
tasavvur muhim rol o‘ynaydi. Albert Eynshteyn “Tasavvur — bilimdan muhim” deganida aynan
mana shu jihatni nazarda tutgan. Ko‘pincha noodatiy fikrlar, yechimlar kutilmaganda inson
xayoliga keladi. Buning uchun, avvalo, fikrlash jarayonidagi bir xillikka, odatiylikka barham
berilishi lozim.
Darsni interaktiv va qiziqarli tarzda o‘tkazish uchun 5 ta layfxak:
1. Samarali boshlash muvaffaqiyat kalitidir. Darsni har doim g‘ayrioddiy va qiziqarli tarzda
boshlang. Aynan shu daqiqada siz nostandart usullardan "to‘liq" foydalanishingiz mumkin.
Masalan, uy vazifasini zerikarli so‘rov o‘rniga, blits-turnir, mini-test o‘tkazing, musobaqa tashkil
qiling. Agar mavzu yangi bo‘lsa, unda siz darsni ushbu mavzu bo‘yicha qiziqarli faktlar bilan
boshlashingiz mumkin.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
51
2. Darsni o‘quvchilaringizning individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda rejalashtiring.
Har bir darsni rejalashtirish uchun turli xil variantlar foydalaning! Siz nafaqat sinfda faollarni,
balki darsda tez-tez "esnaydigan", ortda qolayotgan o‘quvchilarni ham jalb qilishingiz kerak!
Hamma uchun to‘g‘ri keladigan nimadir o‘ylab toping va texnikadan foydalaning!
3. O‘yin elementlarini qo‘shing. Har doim va har qanday sinfda ham o‘yin - ajoyib variantdir.
Chunki o‘yinli darslar har qanday yoshdagi maktab o‘quvchilarini ham birdek jalb qila oladi.
Shu sababli darsga to‘g‘ri keluvchi o‘yinlar o‘rganishga harakat qiling!
4. Stereotiplarni buzing! Darslarni odatiy doiraga o‘tkazmang: ma‘ruza, so‘rov va hokazo.
Darsni boshqacha tuzishga harakat qiling. O‘quvchilarning darsga qiziqishi yo‘qligi ko'pincha
ular darsning barcha bosqichlarini oldindan bilishlari bilan bog‘liq. Shunday ekan, shakllarga
amal qilmang.
5. O‘quvchilarni yangi mavzuni tushuntirishga jalb qiling! O‘zlari izlab ma’lumot topish, tayyor
tushuntirishni tinglashdan ko‘ra bilimni koʻproq mustahkamlaydi. O‘quvchilar ishlasin! Buni
amalga oshirish uchun keyingi mavzu bo‘yicha ba’zi ma’lumotlarni topish vazifasini bering.
Yoki dars davomida, o‘quvchilarning o‘zlarining hayotiy tajribasiga murojaat qiling.
O‘quvchilarni kreativ faolligini oshirishda quyidagi o‘yin usulidagi interfaol metodlardan
foydalanishni tavsiya qilaman:
"Bo‘g‘in” o‘yini.
O‘quvchilarning tezkor fikrlashlari, so‘z boyligini aniqlash maqsadida
bu o‘yin o‘tkaziladi. Bunda birinchi aytilgan so‘zning oxirgi bo‘g‘imi keyingi so’zning birinchi
bo‘g‘imiga to‘g‘ri kelishi kerak bo‘ladi. Misol uchun, Maktab – tabrik, rassom – somsa va
hokazo.
Maqol” o‘yini.
O‘quvchilarni rag’batlantirish va maqollarni bilish darajasini aniqlash maqsadida
o‘tkaziladi. O‘qituvchi o‘yin shartini aytmagan holda talabgor o‘quvchilarni doskaga taklif etadi.
O‘quvchilar istaganicha doskaga chiqishi mumkin. O‘qituvchi birinchi o‘quvchiga bejirim
karopka beradi, o‘quvchi maqol aytib uni sherigiga uzatadi. Karopkani olgan o‘quvchi maqol
aytib yana keyingi sherigiga tutqazadi. Maqol aytolmagan yoki aytilgan maqolni takrorlagan
o‘quvchi o‘rniga o‘tiradi. O‘yin bitta o’quvchi qolgunicha davom ettiriladi. Oxirgi qolgan
o‘quvchi g‘olib bo‘lish uchun maqol aytadi va karopkani ochib ichidagi o‘qituvchi tayyorlagan
sovg‘aga ega chiqadi.
“Kim g’olib?” o’yini
. 1-bosqich. Ushbu o‘yin o‘quvchilarni o‘tilgan mavzu yuzasidan olgan
bilimlarini yanada mustahkamlashga undaydi. Asosiysi, o‘quvchilar ham g‘oliblik uchun, ham
ko‘proq bilim olish uchun kurashadilar.
2-bosqich. O’quvchilarni ikki guruhga bo‘lasiz va nomlaysiz. Ularga o‘tilgan mavzu yuzasidan
ketma-ket ma’lumot aytishlarini aytasiz va tayyorgarlik ko‘rishlari uchun ma’lum vaqt ajratasiz..
3-bosqich. Qaysi guruh a’zolari mavzu yuzasidan ko‘proq va mazmunli ma’lumotlar aytgan
bo‘lsa g‘olib deb e’lon qilasiz.
Maktabda tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirishning ahamiyati juda katta. Maktablar
yoshlarga o‘z iste’dodlarini, shu jumladan ijodiy qobiliyatlarini kashf etish, rivojlantirish va
aniqlashda yordam berishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Maktablar bolalarni o‘zlari yashaydigan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
52
jamiyatning bir qismi ekanliklarini va uning rivojlanishiga hissa qo’shadigan ijodiy
imkoniyatlarga ega ekanliklarini his qilishlarida muhim ahamiyatga ega.
Aktiv dars muhitini hosil qilish uchun o‘qituvchilarga quyidagi 5 ta usulni amalda qo’llashlarini
tavsiya qilgan bo’lar edim:
1. Darslaringizga "sir" qo'shing. O‘quvchilar ularni darsda nima kutayotganini bilishmasa,
o‘rganish judayam qiziqarli bo‘ladi. Darslaringizni jumboqli va sirli savollar bilan boshlashga
harakat qiling. Yoki yangi mavzuni boshlashdan avval bo‘lganingizda, o‘quvchilarga darslikda
bo‘lmagan butkul yangi ma‘lumotni bering.
2. O'quvchi hayoti bilan bog'lang.O'quvchilaringiz o'rganayotgan narsalarga real aloqani
yaratishga harakat qiling. Bu ularga mavzuni nega o'rganishi kerakligini yaxshiroq tushunishga
yordam beradi. Misol uchun, "Siz pul haqida o‘rganyapsiz, chunki hayotda siz qanday qilib oziq-
ovqat sotib olib, to‘lovingizni to‘lashni bilishingiz kerak". Bunday aniqlik mavzuni muhimlilik
darajasini oshiradi va o‘quvchi yanada diqqatliroq bo'ladi.
3. Sinf o‘yinlarini yarating. O‘quvchilaringiz nechanchi sinf bo‘lishingizdan qat’i nazar, o‘yinlar
darsni qiziqarli o‘tkazishning ajoyib usuli hisoblanadi. Shu sababli, darsingizda metodik
o‘yinlardan ko‘proq foydalaning! Bu nafaqat dars samarasini oshiradi, shuningdek o‘quvchilar
ushbu darsdan haqiqatdan zavqalanadilar!
4. Texnalogiylardan foydalaning.Texnologiyalar darslarni qiziqarli o‘tkazish uchun ajoyib
usuldir. Bolalar elektronikani yaxshi ko‘radilar, shuning uchun uni umumiy ta’lim
strategiyangizga ularni kiritishga harakat qiling. Doskaning oldida turish va ma’ruza qilishning
o‘rniga, interfaol texnalogiyalardan foydalaning.
5. "Kreativlik" bilan yondoshing.Darsingiz qanchalik qizg‘in ruhda o‘tishi va undan maksimal
darajada samara olish avvalo sizga bog‘liq! Siz pedagog sifatida kreativ bo‘lishingiz, har bir
darsingizni qiziqarliroq va tushunarliroq o‘tishini ta’minlashingiz kerak va siz bunga majbursiz!
Shunday ekan o‘zgarishni birinchilardan bo‘lib boshlang!
Kreativ fikrlash oʻquvchilarning taʼlim olishini hodisalar, tajribalar va xatti-harakatlarni
yangicha va shaxsan mazmunli usulda talqin etish orqali qoʻllab-quvvatlaydi. Kreativ fikrlash
bilim berishga qaratilgan dars mobaynida koʻr-koʻrona yodlash oʻrniga tadqiqot va ixtironi
qo‘llab-quvvatlaydigan yondashuvlar orqali rivojlantirilishi bilan alohida ahamiyatga ega.
O‘qituvchilar kreativ fikrlashni ajrata olishlari, bunday fikrlashga mos shartsharoitlarni bilishlari
va oʻzlari ham oʻquvchilarga fikrlashda koʻproq ijodiy yondashishga yordam bera olishni
bilishlari kerak. Kreativ fikrlash qay tariqa vujudga kelishi borasidagi puxtaroq tasavvur, oʻz
navbatida, o‘qituvchilarga taʼlim jarayonida o‘quvchilarda ijodiy gʻoyalar boʻlishi uchun
muayyan vaqt talab etiladi. Kreativ fikrlash ko‘nikmalarini baholash isbotga tayangan dalillar
asosida shakllantirilib, oʻquvchilar kompyuter platformasida qilayotgan, oʻqiyotgan va
yaratayotgan narsalarni koʻp jihatli malakalar bilan bogʻlaydi.
Xulosali fikrga keladigan bo‘lsak, ijodiy sermahsullik bazaviy resurs yoxud sohaga
bogʻliq qobiliyatlar, jumladan, bilim va texnik koʻnikmalar bo‘lib, ularni yangicha usulda
birlashtirish uchun kerak boʻladigan qobiliyatlar tayyor qoʻllanmalardan voz kecha olish kabi
zarur motivatsiyani taqozo etadi. Bu toʻrt komponent ham turgʻun, ham takomillashtirish va
muhitga moyil boʻlgan komponentlardan iborat. O‘quvchilarning kreativ fikrlash koʻrsatkichlari
ularning tadqiqotchilik qobiliyatlariga qanday bogʻliq ekanligini tahlil etish ham oʻrinlidir.
Xuddi o‘quvchi ishtiyoqini oʻlchaydigan uslub kabi, uning tadqiqotchilik qobiliyatini ham
kompyuterlashgan testdagi xatti-harakatini kuzatishdan olingan (telemetriya) maʼlumotlar
asosida tahlil qilish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, Fevral 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
53
1. Toshtemirova S. A. (2020). Ta’lim sifati va uni demokratlashtirish ilmiy muammo sifatida //
Uzluksiz ta'lim. № 1 (86). - S.5
3. Abdullayeva K. Milliy boshlang`ich maktab qanday bo`ladi? // Ma`rifat.2016. 4-soni
4. Пора добрых перемен // Учителъ Узбекистана. 2019.04.
5. Nikolay Pirogov. Педагогическийе сочинениею. M.1957.
