ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
365
DIZAYN ASOSLARI: INTERYERDA KOMPOZITSIYA
Berdiyev Doston Abduvoitovich
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn”
kafedrasi o‘qituvchisi.
Rixsiboyev Sa’dullo Raxmatulla o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Dizayn: Interyer dizayni”
yo‘nalishi 24/1 guruh talabasi.
Annotatsiya:
Maqolada kompozitsiya qonun-qoidalari uning interyer dizaynidagi o‘rni haqida
ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Interyer dizaynining nafaqat estetik, balki insonga hissiy va
jismoniy tomonlama qulayligida kompozitsiyaning ahamiyati muhimligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
kompozitsion markaz, obyekt, faktura, nyuans, garmoniya, perspektiva, kontrast.
Abstract:
The article provides information about the rules of composition and its role in interior
design. The importance of composition for not only aesthetic, but also physical comfort of the
interior is emphasized.
Keywords:
compositional center, object, texture, nuance, harmony, perspective, contrast.
Har qanday joyning go‘zalligi va qulayligi uni barpo etishning muayyan shartlarisiz, ya’ni
kompozitsion qonunlarsiz amalga oshirilishi mumkin emas. Bu qonunlar har qanday xonada -
xoh u turar joy, xoh jamoat joyi bo‘lsin - uyg‘un muhitning yaratilishida hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Kompozitsiya dizayner ijodining alohida sohasi bo‘lib, o‘zining ishlash usul va yo‘llariga
ega. Barcha loyiha ishlarida inson hayotiy faoliyati uchun qulay bo‘lgan va o‘zaro
uyg‘unlashgan buyumlar muhitini shakllantirsh masalasi jiddiy tarzda qo‘yiladi. Dizayn
tushunchasi tez sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan davrda, kompozitsion g‘oyalar
mukammallashib borishi muhimdir.
Interyerdagi kompozitsiya deb, muayyan makondagi barcha elementlarning badiiy bog‘liqligiga
aytiladi. Bu elementlar uyg‘un obrazning umumiy g‘oyasini ta’minlash uchun ma’lum tartib va
miqdorda joylashtirilishi lozim. Kompozitsiyaning dizayndagi maqsadi buyumning funksional,
konstruktiv va estetik qiymatga ega bo‘lgan foydali shaklidir. Har qanday kompozitsiyani
shakllantirish uchun grafik (tasviriy) va kompozitsion vositalar qo‘llaniladi. Grafik vositalar – bu
chiziqlar, dog‘ (tonal va rangli), chiziqli perspektiva, yorug‘ soya, rang, havo va rang
perspektivasi. Asosiy kompozitsion vositalar - bu yaxlitlik, kompozisiya markazini aniqlash,
1
Interyerda kompozitsiya va rang. M.B.Isakova. o‘quv qo‘llanma. 2018-yil. Toshkent
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
366
ifodalilik(obrazlilik)dir. Agar grafik vositalarga tushuntirish talab qilinmasa, kompozitsiya
vositalarini qo‘shimcha tushuntirish lozim bo‘ladi.
Xona maydonini bezatish jarayonining oddiy ko‘rinishiga mahliyo bo‘lmang, chunki
kompozitsiyaning asosiy usullarini bilmasdan va amalda qo‘llamasdan turib, haqiqiy qulay
interyer yaratish mumkin emas.
Kompozitsiya asoslari nafaqat muhim, balki, ayniqsa, tor, juda baland yoki past shiftli murakkab
xonani bezatish uchun juda kerak.
Xonaning jihozlari to‘g‘ri rejalashtiriladigan bo‘lsa, tartibsiz bo‘lmasligi kerak va unda
qo‘llaniladigan barcha predmet va obyektlar, faktura va teksturalar, albatta, bir-biri bilan o‘zaro
bog‘liq bo‘ladi.
Xonaga kirganda, ko‘zingiz beixtiyor butun muhitdan g‘ayrioddiy rangi, katta o‘lchami, shakli
yoki relyefi bilan ajralib turadigan biror narsaga qaratiladi - bu kompozitsion markaz hisoblanadi.
Uning ma’nosiga ko‘ra, u odatda xonaning o‘rtasida joylashishi shart emas, u devor yoki
burchak bo‘ylab joylashishi ham mumkin. Muvaffaqiyatli kompozitsiyada jihozning qo‘shimcha
elementlari uning markazi atrofida doimo bir tekisda joylashadi.
Xonaning kompozitsion markazi yotoq, o‘choq, deraza, gilam yoki dekorativ panjara bo‘lishi
mumkin, ular interyerning boshqa buyumlari bilan birgalikda yagona kompozitsiyani hosil qiladi.
Xonani to‘ldirish yoki uning jihozlanishi, o‘z navbatida, umumiy ko‘rinishning yaxlitligi,
go‘zalligi, funksionalligi va ko‘zga yoqimliligi haqida taassurot uyg‘otadi. Shu sababli,
kompozitsion markaz atrofidagi narsalar simmetriya yoki assimetriya qonunlariga muvofiq
joylashtirilishi mumkin.
Simmetriya.
Kompozitsion markaz atrofida bir xil o‘lcham va shaklga ega bo‘lgan
predmetlarning tekis taqsimlanishi simmetrik deb ataladi. Simmetrik kompozitsiyani qo‘llash,
ayniqsa, gorizontal tekislikda alohida qiyinchiliklarni keltirib chiqarmaydi. Ya’ni, agar
mehmonxonada kamin o‘rnatilgan bo‘lsa, uning atrofida bir xil masofada narsalar joylashishi
kerak, masalan: yon tomonlarida ikkita kitob javon, uning oldida ikkita divan, qarshisida ikkita
kursi, o‘lchamlari va shakli bir xil yoki o‘xshash bo‘ladi.(1-rasm)
2
Mahfuza S., Esirgapovich J. A. Interyerni loyihalashning kompozision asoslari //Barqarorlik va yetakchi
tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali. – 2022. – Т. 2. – №. 6. – С. 140-144.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
367
1-rasm.
Yotoqxonada, yotoqning o‘rtasiga, uning ikki tomoniga bir xil to‘plam qo‘yiladi, bu to‘plam
stolcha, chiroq, ko‘zgulardan iborat bo‘lib, mini-divan, sandiq qo‘shiladi. Kompozitsiyaning
simmetriyasi, masalan, karavot qarshisiga, bir-biridan bir xil masofada o‘rnatilgan bir juft
stellajlar (kreslo va h.k.) bilan to‘ldiriladi.(2-rasm)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
368
Vertikal tekislikda simmetriya xonaning yuqori va
pastki qismlarini vizual muvozanatlashdan iborat.
Masalan, agar xona baland bo‘lsa, mebel esa
salmoqli bo‘lsa, unga yirik qandil osib, shiftni
ganch bilan “og‘irlashtirish” mumkin, bunda
devorlar bo‘sh bo‘lmasligi kerak, - ularni ko‘z
sathida bezak bilan bezash kerak, shunda vertikal
kompozitsiya
saqlanadi.Vertikal
tekislikda
simmetriya xonaning yuqori va pastki qismlarini
vizual muvozanatlashdan iborat. Masalan, agar
xona baland bo‘lsa, mebel esa salmoqli bo‘lsa,
unga yirik qandil osib, shiftni ganch bilan
“og‘irlashtirish” mumkin, bunda devorlar bo‘sh
bo‘lmasligi kerak, - ularni ko‘z sathida bezak bilan
bezash kerak, shunda vertikal kompozitsiya
saqlanadi.(3-rasm)
Assimetriya
, uni simmetrik joylashuvning ziddi,
to‘g‘rirog‘i, kompozitsiyani yaratishning yana bir
qiziqarli usuli deb atash mumkin emas. Shuningdek,
asimmetriya ba’zilar o‘ylagandek disgarmoniya emas,
balki fazoni shakllantirishning murakkab va noaniq
usulidir. Shunga qaramay, simmetriya uchun bo‘lgani kabi, interyer sharoitida buyumlarning
vizual yukining muvozanati muhimdir. Masalan, asosiy buyumlar xonaning 2/3 qismiga
o‘rnatilgan bo‘lsa, uning uchdan bir qismi bo‘sh qolmasligi kerak. Bu yerda, aksincha, bitta,
ammo katta va yetarlicha katta obyektni (javon, oyna, stol, panno) joylashtirish mumkin. (4-
rasm).
Garmoniya (uyg‘unlik elementlari).
Interyerning
muvaffaqiyatli
kompozitsion
yechimi
barcha
buyumlarni
ranglar,
shakllar
va
fakturalarni tanlash orqali uyg‘un
birlashtirishni nazarda tutadi. Ular
yordamida muhit muvozanatli va estetik
bo‘ladi. Ranglar uyg‘unligi insonning
tabiiy ehtiyoji hisoblanadi. Interyerda u
uyg‘unlashgan rang muhitini yaratishda
bo‘lishi shart hisoblanadi. Ranglar
uyg‘unligi
ikki
guruhdan
iborat.
2-rasm
3-rasm
4-rasm
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
369
Birinchisi, ranglarning qarama-qarshi qo‘yilishiga asoslangan bo‘lib, kontrast birikmani tashkil
qiladi. Ikkinchisi ranglarning yaqinlashishiga asoslangan.
Interyer kompozitsiyasidagi nyuanslar.
Ularni aksentlar deb ham atashadi, buning natijasida xona jonli, buyumlar fakturali bo‘lib qoladi
va vizual fazoviy hajm paydo bo‘ladi.
Eng yorqin nyuanslar bir-biriga qarama-qarshi fakturalarda namoyon bo‘ladi:
- Xira devor fonida ko‘zgu.
- Mo‘ynali choyshab bilan birga divanning silliq qoplamasi.
- Bir tusli fonda naqsh.
- Yanada to‘yingan rangdan oz miqdorda foydalanish.
Shuni yodda tutish kerakki, nyuans, aslini olganda, ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak, faqat bir
juft obyektda - oshirib yuborish esa juda ham maqsadga muvofiq emas.(5-6-rasm).
Shuni yodda tutish kerakki, nyuans, aslini olganda, ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak, faqat bir
juft obyektda - ortiqcha tanlash esa juda ham maqsadga muvofiq emas.
3
Xakberdiyev A.M. 2024. Interyerda rang va yorug‘lik.
Uz Conferences
. 1, 5 (Dec. 2024).
5-rasm
6-rasm
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 1, March2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
370
Kontrast.
Garmonik kompozitsiyani tuzishda ko‘pincha fakturalar va ranglarning aniq va
ravshan farqidan foydalaniladi. Masalan, naqshinkor gazlamalar bir tusli gazlamalar bilan,
devorlarning dag‘al pardozi silliq fasadlar bilan, dekorativ elementlarning ko‘pligi esa bir
tomondan minimalizmga qarama-qarshi qo‘yilishi mumkin. (7-rasm).
Elementlarning o‘xshashligi.
Kompozitsiyani garmonik qurishning uchinchi usuli bir xil
turdagi, faktura, shakl va rang jihatdan o‘xshash buyumlardan foydalanishga asoslanadi.
Masalan, asosda kvadrat, to‘g‘ri to‘rtburchak yoki doira yotishi mumkin va fazoni to‘ldirayotgan
barcha obyektlar bir rangning bir tusidan ikkinchisiga ravon o‘tib, uning shakliga intilishi
mumkin. (8-rasm).
Interyer dizaynning mazmunli elementlari faqatgina estetik maqsadni emas, balki insonning
hissiy va jismoniy ehtiyojlarini qondirishni ham ko‘zda tutadi. Bu esa dizaynning inson
hayotidagi ahamiyatini oshiradi va uning kundalik farovonligiga ta’sir ko‘rsatadi. Interyerdagi
kompozitsiya nafaqat vizual go‘zallikni, balki amaliy qulaylikni ham ta’minlaydi. Har qanday
dizaynda kompozitsiyaga e’tibor qaratish uning umumiy sifatini oshirish va undan foydalanish
qulayligini ta’minlash uchun zarur. Shu sababli, kompozitsiya interyer dizayni jarayonining
ajralmas qismidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Interyerda kompozitsiya va rang. M.B.Isakova. o‘quv qo‘llanma. 2018-yil. Toshkent
2.
Xakberdiyev A.M. 2024. Interyerda rang va yorug‘lik.
Uz Conferences
. 1, 5 (Dec. 2024).
3.
Mahfuza S., Esirgapovich J. A. Interyerni loyihalashning kompozision asoslari
//Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali. – 2022. – Т. 2. – №. 6. – С. 140-144.
4.
Berdiyev Doston Abduvoitovich. (2024). The role of integrative education in student
activation.
Web of Teachers: Inderscience Research
,
2
(11), 151–155.
5.
Berdiyev Doston Abduvoitovich, & Mirtolipov Mirvohid Mirzohid o‘g‘li. (2025). The
importance and functions of the pattern in interior design.
Web of Scientists and Scholars:
Journal of Multidisciplinary Research
,
3
(1), 5–8.
6.
Seytimbetov, S. M., & Abdumannonova, M. H. qizi . (2024). Interyer dizayndagi
ranglarning inson psixologiyasiga ta'siri. Innovative development in educational activities, 3(13),
64–67
7.
Berdiyev Doston Abduvoitovich. (2024). Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida badiiy
studiyalarni tashkil etishning ahamiyati. Iqro indexing, 10(1), 177-181.
7-rasm
8-rasm
