ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
343
INKLUZIV TA’LIM XIZMATLARI BOZORINI TO‘LAQONLI
RAQOBATDOSHLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI TA’LIM RESURSLARNING
AHAMIYATI
Sh.A.Abduraxmanova
p.f.f.d. (PhD), dotsent
Nizomiy nomidagi TDPU, Axborot texnologiyalari kafedrasi mudiri
Annotatsiya:
Mazkur maqolada inklyuziv ta’lim xizmatlari bozorining to‘laqonli
raqobatbardoshligini oshirishda raqamli ta’lim resurslarining ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli
texnologiyalar ta’lim jarayonining shaxsiylashtirilishi, keng ommaga yetib borishi va ta’lim olish
imkoniyatlarini oshirish orqali inklyuziv ta’limning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Raqamli ta’lim resurslarini joriy etish orqali ta’lim xizmatlarini iqtisodiy samaradorlikka erishish,
yangi innovatsion yechimlarni yaratish va bozor raqobatbardoshligini oshirish mumkinligi
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, inklyuziv ta’lim, shaxsiylashtirilgan ta’lim, masofaviy
ta’lim, imo-ishora tili, daktil alifbo.
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyotida Hukumatimiz tomonidan jamiyatimizda imkoniyati
cheklangan shaxslarga bo‘lgan e’tibor yanada oshdi. Shuningdek, yurtimiz kelajagi bo‘lgan yosh
va barkamol sog‘lom avlodni tarbiyalashda, inkluziv ta’limga bo‘lgan intilishlarini yanada
qo‘llab-quvvatlash borasidagi amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar amalda o‘zining
ijobiy natijasini bermoqda. Darhaqiqat, yurtimiz kelajagi bo‘lgan barkamol sog‘lom avlod
tarbiyasida ularga yaratilayotgan ta’lim-tarbiya muassasalari bilan birga inkluziv ta’limning o‘rni
beqiyosdir.
Jahon ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasalarida daktil va imo-ishora nutqiga asoslangan
kommunikativ kompetensiyalarni takomillashtirish, ta’limning har bir bosqichida shaxsning
shakllanishi jarayonida daktil va imo-ishora nutqi asosidagi kommunikativ kompetensiyalarni
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. O‘qitishning intensiv
texnologiyalarini takomillashtirish, intensiv ta’lim texnologiyalari vositasida kommunikativ
kompetensiyalarni rivojlantirish, imo-ishora nutqi vositasida muloqotga kirishish, jamiyatda
ishlashga jalb etish metodlarini takomillashtirishga doir ilmiy-tadqiqotlarga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbek imo-ishora tili va brayl alifbosini rivojlantirish
boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2022-yil 21-oktabrdagi PQ-407-sonli qarori 5-
band uchinchi xatboshida ilgʻor xorijiy tajribaga tayangan holda oʻzbek imo-ishora tilining ilmiy
asoslarini va uning lotin yozuviga asoslangan daktil alifbosini ishlab chiqish hamda o‘zbek imo-
ishora tiliga o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalar, innovatsion vositalar va usullarni keng
qo‘llash vazifalari belgilanib o‘tilgan.
Raqamli texnologiyalar hayotimizga shunchalik singib ketdiki, bugungi kunda nafaqat kundalik
faoliyatimiz, balki ta’lim sohasi rivojini ham ularsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Tabiiyki, boshqa
sohalarda bo‘lgani singari kabi raqamli texnologiyalarni ta’limda joriy etish ham uning
faoliyatini tubdan o‘zgartirmoqda. Bu nafaqat ta’lim oluvchilar va pedagoglar o‘rtasidagi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
344
munosabatlar bilan bog'liq bo‘lib qolmay, balki inklyuziv ta’lim tizimini raqamli elektron
dasturlar orqali o‘qitish usullarigacha ham yangiliklar kirityapti.
Elektron ta’lim muhitini yaratish va unda ishlash bo‘yicha respublikamiz olimlaridan
M.Aripov [6], U.Begimqulov [8], F.Zakirova [3], O.Mamarajabov [9] va boshqalar, MDH
olimlari V.V.Borisova, O.G.Nalbandyan [1], V.N.Strelsov [2], xorijlik olimlar E.Simon [13],
A.M.Patxon [12] va boshqalar tomonidan o‘rganilgan.
Saule Kudubayeva tomonidan tilshunoslikning bir sohasi bo‘lgan semantika iboralar va belgilar
birikmalari orqali berilgan ma'nolarni tekshirishga qaratilgan. Muallif og'zaki va imo-ishora
tillari o‘rtasidagi o‘xshashlik darajasini o‘rganishga kirishadi, ularning asosiy farqlarini
ta’kidlaydi. Tadqiqotning asosiy maqsadi qozoq tilidagi gap qismlarining imo-ishora bilan
ifodalangandagi xususiyatlarini, fe’l va qo‘shimcha zamonlarning tarjimasini tartibga solish
tamoyillarini sinchiklab o‘rganishdan iborat. Maqolada sub’ekt-ob’ekt-predikat asosida matnni
imo-ishora tiliga tarjima qilish formulalari batafsil bayon etilgan. Sub’ekt-ob’ekt munosabatini
ko‘rsatadigan va so‘zlashda kim so‘zlovchi, “ob’ekt” yoki “sub’ekt” rolini bajarishini
aniqlaydigan misollar keltirilgan. Shuni ta’kidlash kerakki, muvaffaqiyatli tarjima qilish uchun
birinchi navbatda jumlaning ma'nosini tushunish kerak. Maqola qozoq imo-ishora tili
semantikasining maftunkor olamida ham strukturaviy elementlarni, ham kontekstual jihatlarini
tushunish muhimligini ta'kidlab yakunlanadi [11].
Bugungi kunda elektron ta’lim muhitida o‘qitish ta’limni avtomatlashtirish, ta’lim
samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi usul va materiallarni loyihalash va qo‘llash yo‘li
bilan ta’lim jarayonini optimallashtirish tamoyillari asosida takomillashtirishdan iborat [10].
Elektron ta’lim muhiti bu - axborotlashgan ta’lim muhitining sinonimi sifatida
foydalanuvchilarning ta’limiy manbaalariga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish maqsadida
zamonaviy axborot texnologiyalariga asoslangan, mutaxassislikka tayyorlash jarayonining
shaxsiy kompyuterlar, telekommunikatsiya, metodik va tashkiliy muhiti sifatida ta’riflagan [7].
Inklyuziv ta’lim xizmatlari bozorida raqobatbardoshlikni oshirish uchun zamonaviy raqamli
texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, elektron dasturlar va
platformalar ta’lim sifati, qulayligi hamda imkoniyatlarini oshirish orqali inklyuziv ta’limni
yangi bosqichga olib chiqadi.
Raqamli elektron dasturlar ma’lum bir yo‘nalishlarda inklyuziv ta’lim xizmatlarini yaxshilashda
asosiy rol o‘ynaydi. Bu yo‘nalishlar quyidagilardan iborat bo‘ladi:
Shaxsiylashtirilgan ta’lim – har bir o‘quvchining ehtiyojlariga mos moslashtirilgan o‘quv
dasturlarini yaratish imkonini beradi.
Masofaviy ta’lim imkoniyatlari – jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslar, uzoq
hududlarda yashovchilar yoki boshqa sabablarga ko‘ra an’anaviy ta’limga kira olmaydiganlar
uchun qulay sharoit yaratadi.
Aksessibil va moslashuvchan interfeyslar – nutqni aniqlovchi, audiovizual materiallar,
matnni ovozli o‘qish funksiyalari orqali turli imkoniyatlarga ega shaxslar uchun ta’lim olishni
yengillashtiradi [5].
Inklyuziv ta’lim xizmatlari bozorini rivojlantirish va uning raqobatbardoshligini oshirish uchun
raqamli texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi. Elektron ta’lim dasturlari ta’limga teng imkoniyat
yaratish, o‘quv jarayonini soddalashtirish va ta’lim xizmatlarini kengroq auditoriyaga taqdim
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
345
etish imkonini beradi. Shu sababli, zamonaviy raqamli yechimlarni joriy qilish orqali inklyuziv
ta’lim sohasida yuqori samaradorlikka erishish mumkin.
Inklyuziv ta’lim bozorida raqamli texnologiyalar keng qamrovli auditoriyaga yetib borishi, arzon
va tejamkor yechimlari, innovatsion raqobat muhiti jihatlarda ustunlik berishi bilan ajralib turadi.
Bunda:
Keng qamrovli auditoriyaga yetib borish – raqamli platformalar milliy va xalqaro
darajada ta’lim xizmatlarini taqdim etish imkonini beradi.
Arzon va tejamkor yechimlar – raqamli texnologiyalar orqali ta’lim jarayoni iqtisodiy
jihatdan samarali bo‘lib, qimmatbaho an’anaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Innovatsion raqobat muhiti – yangi elektron dasturlar ishlab chiqish orqali ta’lim
xizmatlari takomillashtiriladi va bozorda mustahkam o‘rin egallashga yordam beradi.
Kar va zaif eshituvchi insonlar ijtimoiy integratsiyasi nafaqat shahar muhitiga moslashish
yo‘nalishida, balki ularning hayotiga turli axborot texnologiyalarini joriy etish orqali ham
amalga oshiriladi. Ushbu shaxslarning ijtimoiy integratsiyalashuvida qo‘llaniladigan axborot
texnologiyalarining turlarini farqlash lozim: bular maxsus texnik vositalar, telekommunikatsiya
texnologiyalari hamda Internet xisoblanadi.
Raqamli texnologiyalarning kirib kelishi kar va zaif eshituvchi bolalarning ko‘pgina sohalardagi
zarur axborotlarga ega bo‘lishinii osonlashtirdi. Bu sohalardan biri ta’limdir [14].
Ta’lim olish jarayonida matnlarni tushunish bilan bog‘liq muammolar tufayli kar va zaif
eshituvchi maktab internat o‘quvchilari ta’lim olish jarayonlarida to‘siq hosil bo‘ladi. Shunga
ko‘ra kar va zaif eshituvchi o‘quvchilar tomonidan qabul qilingan va o‘zlashtirilgan axborot shu
yoshdagi eshituvchi o‘quvchi olgan axborotga nisbatan ma’no va miqdor jihatidan ancha past
bo‘ladi. Natijada, o‘rta maktabda o‘qiyotganda kar o‘quvchining yuqori harakatlari bilan, bitiruv
vaqtiga kelib, u sog‘lom bitiruvchisining olgan bilimidan zaifroq bo‘lgan bilimga ega bo‘ladi.
Shuning uchun yana bir muammo paydo bo‘ladi: kar va sog‘lom o‘quvchilari o‘rtasida
universitetga qabul qilishning teng bo‘lmagan shartlari. Shuning uchun eshitish qobiliyati zaif
bo‘lgan bitiruvchilarning aksariyati ishchi mutaxassisliklarni olish uchun o‘rta maxsus kasb-
hunar ta’lim muassasalarini tanlaydilar. Ular asosan: avtomobil mexanik, oshpaz, tikuvchi,
etikdo‘st, restavrator, santexnik, duradgor, bog‘bon kasblari egallab ishlaydilar.
Kar va zaif eshituvchi insonlar uchun yordamchi qurilmalar quyidagi guruhlarga ajratish
mumkin: individual va jamoaviy eshitish tuzatish qurilmalar (eshituv apparatlari, koxlearniy
implantlar, tovush-mustahkamlovchi uskunalar.).
Raqamli ta’lim vositalarini quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: passiv, faol va interfaol usullar.
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni o‘qitish jarayonida barcha texnika vositalaridan, shu
toifadagi o‘quvchilarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda foydalanish mumkin va
tavsiya etiladi.
- passiv texnik vositalar (o‘quv mashinalari va kompyuterlar). Ushbu texnik vositalarning paydo
bo‘lishi tufayli endi axborotni vizual va ovoz yordamida taqdim etish mumkin. O‘z ishini
raqamli texnologiyalari asosida amalga oshiruvchi ta’lim vositalarining mavjudligi zamonaviy
ta’limning o‘ziga xos xususiyatidir.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
346
- faol texnik vositalar (trenajyorlar, o‘quv kompyuter dasturlari, ovoz muhandisligi qurilmalari
(til sinflari, ovoz kuchaytirgichlar va boshqalar.). Faol texnik ta’lim vositalari axborotni bilvosita
taqdim etishni o‘z ichiga oladi.
- interfaol texnik ta’lim vositalari-bu o‘quv jarayoni mazmunini o‘zgartirish va shakllantirishga
imkon beradigan va talabalar bilan axborot o‘zaro ta’sirining adaptiv usuliga ega bo‘lgan o‘quv
dasturlari xisoblanadi [4].
Mamlakatimizda eshitishida muammolari bo‘lgan talabalarni o‘qitish uchun maxsus guruhlarni
jalb qilgan universitet mavjud emas. Sababi bir muammo: mamlakatimizdagi universitetlar kar
va zaif eshituvchi talabalar uchun jihozlangan emas shuningdek oliy ta’lim tizimidagi
unversitetlar va institutlarda o‘quv dasturlari karlarning ta’lim xususiyatlarini hisobga olmagan,
natijada kar va zaif eshituvchi talaba o‘zini sog‘lom talaba bilan raqobatlasha olmaydi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Борисова, В. В., & Налбандян, О. Г. (2016). Информационная система «речевые
технологии» как эффективный инструмент диагностики и коррекции речевых нарушений
детей младшего возраста. Сборник материалов Ежегодной международной научно
практической конференции «Воспитание и обучение детей младшего возраста» ( ООО
Мозаика Синтез.
2.
Стрельцов, В. Н., Налбандян, О. Г., & Борисова, В. В. (2016). Опыт применения
компьютерных технологий для коррекции речевых нарушений у учащихся начальных
классов. Инновационные проекты и программы в образовании, (5), 71.
3.
Закирова, Ф. (2023). Теоретические и практические основы методической
подготовки будущих преподавателей информатики в педагогических ВУЗах. Каталог
авторефератов,
1(1),
1–42.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/autoabstract/article/view/42548
4.
Abduxakimovna, A. S., & Mikhailovich, Y. V. (2023). APPLICATION OF
DIGITAL
LEARNING
TECHNOLOGIES
IN
VOCATIONAL
EDUCATION.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
22
(1),
143-145.
5.
Abduraxmanova Shaxnoza Abduxakimovna, & Saydivosilov Saidiabzal Anvar ugli.
(2023). THE NEED TO DEVELOP THE DIGITAL TECHNOLOGY SKILLS OF FUTURE
COMPUTER SCIENCE TEACHERS IN UZBEKISTAN.
World Bulletin of Management and
Law
,
23
, 64-67. Retrieved from https://scholarexpress.net/index.php/wbml/article/view/2874
6.
Aripov, M., Sharipbay, A., Abdurakhmonova, N., & Razakhova, B. (2018).
Ontology of grammar rules as example of noun of Uzbek and Kazakh languages. In
Abstract of
the VI international conference “Modern problems of applied mathematics and information
technologyal-Khorezmiy
(pp. 37-38).
7.
Bakiyeva, Z. R. (2022). Teaching computer animation to students through an electronic
learning platform. Journal of Integrated Education and Research, 1(6), 26-28.
8.
Begimkulov, U. (2013). Distance teaching and pedagogical education.
Pedagogi-cal
education,-Tashkent
,
5
, 19-21.
9.
Mamarajabov Odil Elmurzaevich. (2022). Formation of students’ competence in the
use of cloud technologies in the information educational environment. World Bulletin of Social
Sciences, 8, 79-80.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
347
10.
Muratov Elvin Ilich. (2022). Problems of choosing innovative strategies for the
educational process based on empirical methods. World Bulletin of Social Sciences, 8, 101-103.
Retrieved from https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/732
11.
Saule Kudubayeva,
Karipzhanova, Bibigul Razakhova, Serikbay Kuralov: Sign Language Recognition Method
Based on Palm Definition Model and Multiple Classification. Sensors 22(17): 6621 (2022)
12.
Paxton A.M. (Curriculum and Instruction). Submitted in fulfilment of the
requirements of the Degree of Doctor of Philosophy. School of Education, College of Social
Sciences. University of Glasgow. 2020. 321 p.
13.
Simon E. The impact of online teaching on higher education faculty’s professional
identity and the role of technology: the coming of age of the virtual teacher. Doctor of
Philosophy. -2012. - 281 p.
14. Sharofat, O. R. (2023, May). Electronic learning resources and requirements for their
creation. In International Scientific and Practical Conference on Algorithms and Current
Problems of Programming.
