ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
807
TOSHKENT METROPOLITENI RELSLARINING TEXNIK PARAMETRLARI,
HOLATI, MONITORINGI VA DIAGNOSTIKASI
S.R.Azamatjonova
Toshkent Davlat Transport Universiteti
Magistratura 1-bosqich talabasi.
Ilmiy rahbar:
S.T.Djabbarov,
texnika fanlari doktori, professor,
Toshkent Davlat Transport Universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Toshkent metropolitenining yer ustki uchastkalardagi relslar
holati tahlil qilingan. Ularning texnik holati, tuzilishi, eskirish omillari hamda taʼmirlash va
profilaktika ishlarining ahamiyati muhokama qilingan. Shahar transport infratuzilmasining
samaradorligida relslar holatining oʻrni keng qamrovli tahlil etiladi.
Kirish: Metropoliten — har qanday katta shahar uchun muhim transport vositasi hisoblanadi.
Toshkent metropoliteni — Markaziy Osiyodagi ilk metropoliten boʻlib (1977-yil 6-noyabr),
uning qurilishi va faoliyati mamlakatimiz uchun strategik ahamiyatga ega. Oxirgi yillarda metro
liniyalari faol kengayib, ayniqsa yer ustki yoʻnalishlarda transport oqimi ortgan. Shu sababli, yer
ustki rels uchastkalarining holatini muntazam oʻrganish muhim vazifaga aylangan.
1. Yer ustki uchastkalarning umumiy tavsifi
Toshkent metropolitenining yer ustki qismidagi liniyalar (masalan, Sergeli, Yer usti halqa yo‘li
yoʻnalishlari-uzunligi 18,7 km) soʻnggi yillarda faol ravishda ishga tushirilgan. Bu uchastkalarda
relslar atmosfera taʼsiri ostida boʻlib, ularning tezroq eskirishi va texnik muammolar yuzaga
kelishi ehtimoli yuqori. Shu sababli ularning holatini tizimli ravishda baholash va nazorat qilish
talab etiladi.
2. Relslarning texnik xususiyatlari
Metro relslari odatda yuqori darajadagi karbonli poʻlatdan ishlab chiqariladi. Bu material yuqori
bosimga, vibratsiyaga va har xil iqlimiy sharoitlarga chidamli boʻlishi bilan ajralib turadi. Yer
osti uchastkalariga nisbatan, yer ustki relslar:
Mikroklimat oʻzgarishlariga ochiq;
Namlik, yomgʻir, qor va yorugʻlik taʼsirida;
Katta termik kengayishlarga duchor boʻladi.
3. Relslar holatiga taʼsir etuvchi omillar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
808
Tekshiruvlar va kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, rels holatiga taʼsir etuvchi asosiy omillar
quyidagilar:
Tabiiy omillar:
haroratning keskin oʻzgarishi, yogʻingarchilik, yorugʻlik ultrabinafsha taʼsiri.
Mexanik omillar:
vagonlar ogʻirligi, toʻxtash va tezlashishdagi bosimlar, toʻliq yuklangan
qatnovlar.
Korroziya:
havodagi namlik va sanoat chiqindilari taʼsirida relslar zanglab, mustahkamligini
yoʻqotadi.
Mexanik shikastlanishlar:
yoʻlovchi yuklamasi, signalizatsiya sistemalarining xatolari, vagon
charxlarining nosozligi.
4. Tahlil uslublari va diagnostika
Rels holatini baholashda quyidagi usullar qoʻllaniladi:
Vizual koʻrik:
mexanik shikastlanish, yoriqlar, zanglar koʻz bilan tekshiriladi.
Ultratavushli diagnostika:
ichki yoriq va defektlarni aniqlash.
Magnit defektoskopiya:
mikroyoriqlar va metaldagi ichki oʻzgarishlarni aniqlashda samarali.
Geometriyani oʻlchash:
relsni egilish, yuza tekisligini tekshirish.
5. Relslarning profilaktikasi va taʼmiri
Yer ustki uchastkalarda relslarning xizmat muddatini uzaytirish uchun muntazam profilaktika
ishlari muhim ahamiyatga ega. Bular quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Har oylik vizual va texnik koʻriklar;
Yillik toʻliq diagnostika va hisobot;
Eskirgan, deformatsiyalangan relslarni almashtirish;
Rels yuzasini polirovka qilish;
Korroziyaga qarshi himoya laklari bilan qoplash.
6. Xulosa va tavsiyalar
Toshkent metropolitenining yer ustki uchastkalaridagi relslar texnik holati yuqori darajada
boʻlishi uchun muntazam nazorat va zamonaviy diagnostika texnologiyalaridan foydalanish
zarur. Quyidagi tavsiyalar berilmoqda:
Relslarni muntazam ravishda diagnostika qilish tizimini avtomatlashtirish;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
809
Yangi, energiya tejamkor va bardavom rels materiallarini joriy etish;
Xodimlarning texnik bilim va koʻnikmalarini oshirish;
Har bir yer ustki uchastka uchun alohida monitoring xaritasini tuzish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi maʼlumotlari.
2. “Metropoliten tizimlarida xavfsizlik” – A. Yusupov, 2021.
3. Railway Track Engineering – J.S. Mundrey, 2014.
4. Jahon metropolitenlari tajribasi asosida texnik xizmat koʻrsatish metodikasi.
