Авторы

  • Raimova Shohida Ravshanbek qizi,Mamatova Zilolaxon Xabibulloxonovna
    Farg‘ona davlat universiteti talabasi,Farg‘ona davlat universiteti dotsenti, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ifx.82464

Ключевые слова:

Transport masalasini matematik modeli Boshlang‘ich yechim topish usullari optimal yechim topish.

Аннотация

Ushbu maqolada transport masalasi tushunchasi, uning matematik modeli hamda optimal yechimlarni topish usullari — Shimol-gʻarb burchagi usuli, Vogel taxminiy usuli (VAM), va MODI (Modified Distribution) usullari yoritilgan. Har bir usulning algoritmi misollar bilan ko‘rsatilib, amaliy ahamiyati baholanadi.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

760

TRANSPORT MASALASINI BOSHLANG‘ICH REJALASHTIRISH VA OPTIMAL

YECHIMGA KELTIRISH

Mamatova Zilolaxon Xabibulloxonovna

Farg‘ona davlat universiteti dotsenti,

pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

E-mail: mamatova.zilolakhon@gmail.com

ORCID ID

0009-0009-9247-3510

Raimova Shohida Ravshanbek qizi

Farg‘ona davlat universiteti talabasi

E-mail :raimovashohida2@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada transport masalasi tushunchasi, uning matematik modeli

hamda optimal yechimlarni topish usullari — Shimol-gʻarb burchagi usuli, Vogel taxminiy usuli

(VAM), va MODI (Modified Distribution) usullari yoritilgan. Har bir usulning algoritmi misollar

bilan ko‘rsatilib, amaliy ahamiyati baholanadi.

Аннотация:

В статье рассматривается концепция транспортной задачи, ее

математическая модель и методы поиска оптимальных решений — метод северо-

западного угла, метод аппроксимации Фогеля (VAM) и методы MODI

(модифицированного распределения). Алгоритм каждого метода проиллюстрирован

примерами и оценена его практическая значимость.

Annotation:

This article discusses the concept of the transportation problem, its

mathematical model, and methods for finding optimal solutions — the Northwest Corner

Method, the Vogel Approximation Method (VAM), and the MODI (Modified Distribution)

methods. The algorithm of each method is illustrated with examples and its practical

significance is assessed.

Kalit so‘zlar:

Transport masalasini matematik modeli, Boshlang‘ich yechim topish

usullari,optimal yechim topish.

Ключевые слова:

Математическая модель транспортной задачи, Методы

нахождения начального решения, Нахождение оптимального решения.

Keywords:

Mathematical model of the transportation problem, Methods for finding an

initial solution, finding an optimal solution.

Kirish

. Transport masalasi – bu chiziqli dasturlashning keng qo‘llaniladigan masalalaridan

biri bo‘lib, maqsad – berilgan manbalar va talab nuqtalari o‘rtasida tashish xarajatlarini


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

761

minimallashtirishdan iborat. Ushbu masala ishlab chiqarish, logistika va resurslar taqsimoti

sohalarida muhim ahamiyatga ega.

Transport masalasining matematik modeli

Berilgan:

- m ta yetkazib beruvchi (manbalar), har biri

birlik mahsulotga ega.

- n ta iste’molchi (talab nuqtalari), har biri

birlik mahsulot talab qiladi.

- Har bir i-manbadan j-iste’molchiga yetkazish xarajati

��

.

Maqsad:

Tashish xarajatlari yig‘indisini minimallashtiruvchi reja

��

ni topish:

Min Z =

�=1

�=1

��

× �

��

cheklovlar:

��

= �

��

= �

��

0

Yechish usullari: Boshlang‘ich yechim topish usullari

a)Shimol-gʻarb burchak usuli:

Bu usulda jadvalning chap yuqori burchagidan boshlab talab va taklif bo‘yicha ketma-ket

taqsimlash amalga oshiriladi.

b) Vogel taxminiy usuli (VAM):

Har bir satr va ustundagi ikki eng kichik qiymat orasidagi farq hisoblanadi. Eng katta farqli

yo‘nalish tanlanadi. Optimalga yaqin boshlang‘ich yechim beradi.

Transport masalasining optimal usullarini topish

Optimal yechim topish: MODI usuli

MODI usuli boshlang‘ich asosiy yechimni optimallashtirish uchun qo‘llaniladi:

1. Potensiallar

,

ni topish.

2. Bo‘sh kataklar uchun

��

=

��

- (

+

) hisoblash.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

762

3. Agar barcha

��

0 bo‘lsa – yechim optimal. Aks holda, eng salbiy

��

bo‘yicha yangi bazisga

o‘tish.

Amaliy misol

: 6 ta ta’minotchi va 7 ta iste’molchi mavjud bo‘lgan quyidagi transport

masalasini ko‘rib chiqamiz. Berilgan transport jadvali (qiymatlar – xarajatlar).

a)

Shimoliy-g‘arb burchak usulida yechilishini ko‘ramiz:

1-jadval

Bu yerdan biz

��

ni qiymatlarini va Z ni topamiz.

��

=

min(a,b) deb olamiz.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

763

2-jadval

Shimol-g‘arb usuli asosida boshlang‘ich taqsimot

:

��

=

min(40,100)=40

11

= 40 �

12

= 0

13

=0

14

= 0 �

15

= 0

16

= 0

17

= 0

21

= 60 �

22

= 10 �

23

=0

24

= 0 �

25

= 0

26

= 0

27

= 0

31

= 0

32

= 70 �

33

=30

34

= 0

35

= 0 �

36

= 0

37

= 0

41

= 0

42

= 0

43

=40

44

= 50 �

45

= 0

46

= 0

47

= 0

51

= 0

52

= 0

53

=0

54

= 50 �

55

= 0 �

56

= 0

57

= 0

61

= 0

62

= 0

63

=0

64

= 20 �

65

= 50 �

66

= 80 �

77

= 70

Xarajat

ni topish uchun:

Min Z =

�=1

�=1

��

× �

��

formuladan foydalanamiz.

��

����

barcha elementlarini

��

ning mos elementlariga ko‘paytirib qo‘shamiz.

1

=16

×

40+17

×

60+20

×

10+22

×

70+18

×

30+13

×

40+22

×

50+20

×

50+23

×

20+10

×

50+22

×

80+15

×

70=

10330

$


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

764

Amaliy misol

: 6 ta ta’minotchi va 7 ta iste’molchi mavjud bo‘lgan quyidagi transport

masalasini ko‘rib chiqamiz. Berilgan transport jadvali (qiymatlar – xarajatlar).

b)

Vogel taxminiy usuli (VAM) da yechilishini ko‘ramiz:

1-jadval

Minimal element usulini qo‘llash tartibi

:

1.

Xarajatlarni tekshirib chiqish:

Har bir manba uchun har bir manzilga transport xarajatlarini

taqqoslash.

2.

Eng kichik xarajatni topish:

Har bir manba va manzil juftligi bo‘yicha eng kichik transport

xarajatini aniqlash.

3.

Manba va manzillarni to‘ldirish:

Eng kichik xarajat bo‘lgan elementni tanlash va unga

to‘g‘ri keladigan miqdorni belgilab, resurs va talabni yangilash.

4.

Yangi qiymatlarni hisoblash:

Har bir to‘ldirilgan elementdan keyin resurslar va talablarni

yangilab borish, va yana eng kichik xarajatni tanlash.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

765

2-jadval

Bu jadvalda

61

xarajat tanlab olindi.

Xarajat

ni topish uchun:

Min Z =

�=1

�=1

��

× �

��

formuladan foydalanamiz.

��

����

barcha elementlarini

��

ning mos elementlariga ko‘paytirib qo‘shamiz.

2

=9

×

40+4

×

70+18

×

10+14

×

10+21

×

10+9

×

70+4

×

80+3

×

10+15

×

50+2

×

100+7

×

60+10

×

40+22

×

20=4360$

Minimal element usuli transport masalalarida boshlang‘ich yechimni topishda samarali

yondashuvdir. Bu usulda xarajatlar bo‘yicha eng kichik qiymatlar tanlanib, resurslar va talablar

to‘ldiriladi. Bu metodni ishlatish, masalani tezda hal qilish imkonini beradi, ammo bu faqat

boshlang‘ich yechimni beradi, ya'ni u optimal yechimni ta'minlamasligi mumkin.

Umumiy xarajat

ni topish uchun:

���

=

1

− �

2

=10330

$ −

4360$=5970$

Minimal element usuli orqali xarajat miqdori 5970$ ga kamaytirildi.

Boshqa usullar orqali umumiy xarajatni yanada kamaytirish mumkin.

Xulosa

: Transport masalasi — iqtisodiy samaradorlikka katta ta’sir qiluvchi masala bo‘lib,

uni optimal hal qilish tashkilot xarajatlarini kamaytiradi. VAM boshlang‘ich reja uchun samarali


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 7, issue 1, Aprel 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

766

bo‘lsa, MODI usuli esa optimal yechimni topishda asosiy vositadir. Ushbu usullarni

integratsiyalash transport va logistika tizimlarini samarali boshqarishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.Taha H. A. Operations Research: An Introduction, 9th Edition, Pearson.

2.Hillier, F. S., Lieberman, G. J. Introduction to Operations Research, McGraw-Hill.

3.Mirobodiy I. Operatsion tadqiqotlar, Toshkent, 2020.

4.Chopra, S., & Meindl, P. (2013). Supply Chain Management: Strategy, Planning, and

Operation. Pearson.

Библиографические ссылки

Taha H. A. Operations Research: An Introduction, 9th Edition, Pearson.

Hillier, F. S., Lieberman, G. J. Introduction to Operations Research, McGraw-Hill.

Mirobodiy I. Operatsion tadqiqotlar, Toshkent, 2020.

Chopra, S., & Meindl, P. (2013). Supply Chain Management: Strategy, Planning, and Operation. Pearson.

Наиболее читаемые статьи этого автора (авторов)