ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
732
TALABALARDA REFLEKSIV QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Joʻrayeva Sarvinoz Ubaydullo qizi
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti
2-bosqich magistr talabasi jorayevasarvinoz99@gmail.com
+998-90-081-17-12
Annotatsiya:
Ushbu maqola talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-
psixologik xususiyatlarini o‘rganadi. Refleksiv qobiliyatlar talabalarning o‘z-o‘zini anglash, o‘z
xatti-harakatlarini tahlil qilish va o‘rganish jarayonida o‘zgarishlarni kuzatish imkonini beradi.
Maqolada refleksivlikning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, uning o‘zaro munosabatlar va ijodiy
fikrlash bilan bog‘liqligi, shuningdek, talabalarning refleksiv qobiliyatlarini rivojlantirish uchun
samarali pedagogik usullar va strategiyalar muhokama qilinadi. Natijada, talabalarning o‘z-o‘zini
baholash, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal etish qobiliyatlari ortadi, bu esa ularning
akademik va shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kalit so'zlar:
refleksiv qobiliyatlar, talabalar, pedagogik xususiyatlar, psixologik xususiyatlar,
o‘z-o‘zini anglash, ta’lim jarayoni, tanqidiy fikrlash, ijodiy fikrlash, o‘z-o‘zini baholash,
pedagogik usullar, rivojlanish, akademik muvaffaqiyat.
Respublikamizda so‘nggi-yillarida «Inson qadri uchun» tamoyili asosida xalqimizning
farovonligini yanada oshirish, inson huquqlari va manfaatlarini ta’minlash hamda faol fuqarolik
jamiyati shakllantirilishiga qaratilgan islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari belgilanib, zarur
huquqiy-me’yoriy asoslari yaratildi: «Yoshlarni vatanparvarlik, fuqarolik tuyg‘usi, bag‘rikenglik,
qonunlarga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida zararli, ta’sirlar va oqimlarga
qarshi tura oladigan, hayotga bo‘lgan qat’iy ishonch va qarashlarga ega shaxs sifatida
tarbiyalash»3 vazifalariga asoslanib, shaxsda refleksivlik xususiyatini rivojlantirish hamda
takomillashtirish yuzasidan ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan yangicha nazariy
yechimlarni topish uchun mustahkam asos yaratilgan.
Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish, zamonaviy taʼlim tizimining muhim
jihatlaridan biri hisoblanadi. Refleksiya, shaxsning o‘z tajribalari, fikrlari, hissiyotlari va xatti-
harakatlarini tahlil qilish, ular bilan ishlash orqali o‘zini anglash va o‘zgartirish jarayonidir.
Pedagogik-psixologik nuqtai nazardan, refleksiya talabaning o‘z-o‘zini anglashiga, shuningdek,
uning o‘quv jarayoniga faol munosabatini rivojlantirishga yordam beradi hamda alabalarda
refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari ham muhim
ahamiyatga ega, chunki bu qobiliyatlar o‘z-o‘zini anglash, o‘zgarishlarni kuzatish va o‘rganish
jarayonida samarali natijalarga erishish uchun zarur. Quyida ushbu xususiyatlarning asosiy
jihatlari keltirilgan:
1. Refleksivlikning ta’lim jarayonidagi roli.
Refleksivlik talabalarga o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qilish va baholash imkonini beradi. Bu
jarayonda talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini aniqlab, ularni rivojlantirish uchun zarur
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
733
strategiyalarni belgilashadi. Refleksivlik orqali talabalar o‘z xatti-harakatlarini va natijalarini
baholashni o‘rganadilar.
2. O‘z-o‘zini anglash.
Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘zlarini anglashga, o‘z kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga
yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, shaxsiy rivojlanishga, maqsadlarni belgilashga va ularga
erishishga imkon yaratadi.
Refleksiya o‘z-o‘zini anglash jarayonini maqsadga muvofiq va anglangan bo‘lishiga hamda
o‘z-o‘zini anglash xulq-atvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari bilan
interkorrelyatsion bog‘lanishlarga ega bo‘lishiga yordam beradi. Bu esa tadqiqotda talabalardagi
ustuvor faoliyat uslubining refleksiv xususiyatlarni rivojlanishiga ta’siri natijasida faollik
boshqalar bilan muloqot, tahlilchi autorefleksiya, nazariyotchi autorefleksiya, o‘z-o‘zini
boshqarish, pragmatik tip sotsiorefleksiya bilan integrativ namoyon bo‘lishi tufayli o‘z-o‘zini
anglash xulqatvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari bilan interkorrelyatsion
bog‘lanishlarga ega ekanligini isbotlashga xizmat qilgan. Demak, shaxs shakllanishi o‘ziga xos
taraqqiyot bosqichiga ega. Ayniqsa, shaxsning o‘zini o‘zi anglash, o‘zini o‘zi nazorat qilish,
operativ o‘z-o‘zini boshqarishni modellashtirish, o‘zini o‘zi tarbiyalashi refleksiv jarayonlarning
rivojlanishi bilan tavsiflanadi.
3. Tanqidiy fikrlash.
Refleksiv qobiliyatlar tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Talabalar muammolarni tahlil qilish,
alternativ yechimlarni ko‘rib chiqish va eng samarali variantni tanlashda ko‘proq ishtirok etadilar.
Bu jarayon ularning fikrlash qobiliyatlarini kengaytiradi.
4. Ijodiy fikrlash.
Refleksivlik ijodiy fikrlash jarayonini rag‘batlantiradi. Talabalar yangi g‘oyalar va yechimlarni
ishlab chiqishda yanada ijodiy yondashuvlarga ega bo‘lishadi. Ular o‘z fikrlarini ifodalashda va
yangi yondashuvlarni sinab ko‘rishda ishtirok etadilar.
5. O‘z-o‘zini baholash.
Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘z faoliyatini baholashga undaydi. Ular o‘z muvaffaqiyatlarini
va kamchiliklarini tahlil qilib, kelajakda qanday yaxshilanishlar kiritish mumkinligini
aniqlaydilar.
6. Pedagogik usullar va strategiyalar.
Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish uchun turli pedagogik usullar va strategiyalar
qo‘llanilishi mumkin. Masalan:
Gruppaviy muhokamalar: Talabalar o‘z fikrlarini bir-birlari bilan baham ko‘rib, turli
nuqtai nazarlarni o‘rganadilar.
Yozma refleksiyalar: Talabalar darsdan so‘ng o‘z fikrlarini yozma ravishda ifodalash
orqali o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qiladilar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
734
Mentorlik dasturlari: Tajribali mutaxassislar tomonidan talabalar bilan individual ishlash
ularning refleksiv qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
7. Natijalar va ijobiy ta’sir.
Refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish talabalarning akademik muvaffaqiyatlariga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ular yanada mustaqil, mas'uliyatli va ijodiy fikrlovchi shaxslar bo‘lib yetishadilar, bu
esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatlariga ham foyda keltiradi.
Zamonaviy ta’lim jarayoni faqat bilim berishga emas, balki talabalarning o‘z-o‘zini anglash,
tanqidiy fikrlash va mustaqil o‘rganish qobiliyatlarini rivojlantirishga ham yo‘naltirilgan.
Bunday maqsadlarga erishishda refleksiya muhim ahamiyat kasb etadi.
Refleksiya – bu shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarni anglash va o‘z-o‘zini
rivojlantirish jarayoni bo‘lib, u pedagogik va psixologik yondashuvlar orqali shakllantiriladi.
Inson psixik rivojlanishi, uning shaxs sifatida shakllanishi, o‘zini o‘zi anglashining, ya’ni o‘zini
jismoniy, ma’naviy hamda ijtimoiy mavjudot sifatida anglashining qaror topishi bilan bog‘liq.
O‘zini o‘zi anglashning rivojlanishi har bir ta’lim oluvchida o‘ziga xos tarzda kechadi. O‘zini -
o‘zi anglashning rivojlanishi shaxsning o‘z xohishlari va umuman faoliyati motivlarini anglashi
bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘z faoliyatining motivlarini anglashi, shaxsga o‘zini o‘zi anglashning
keyingi bosqichiga o‘tishga, ya’ni o‘z harakatlaridan ajrata olishga yordam beradi. Dastlab shaxs
o‘zini faoliyat subyekti sifatida anglaydi. Ushbu izlanishlarga ko‘ra tadqiqotda talabalarning
refleksivlik qobiliyatini rivojlanishi auto va sotsiorefleksiya, boshqalar bilan muloqot hamda
o‘zini-o‘zi boshqarish xususiyatlarini metokognitiv mexanizm sifatida differentsial namoyon
bo‘lishi sababli o‘quv faoliyati bilan bog‘liq retrospektiv, real, prospektiv refleksiyaning
darajaviy ifodalanishiga integrativ kechishi asoslangan. Shuningdek, talabalardagi refleksiv
qobiliyatlarning rivojlanishi autorefleksiyaning rejalashtirish, mustaqillik, sotsiorefleksiyaning
moslashuvchanlik, boshqalar bilan muloqotning modellashtirish, moslashuvchanlik, o‘z-o‘zini
boshqarishning modellashtirish, natijalarni baholash sifatlarini iroda kuchining sub’ektiv
lokolizatsiyasi ta’sirida ustuvor namoyon bo‘lishi tufayli shaxs xulq-atvorda o‘zini-o‘zi
boshqarish xususiyatining shakllanishiga identiv ekanligi asoslangan.
Refleksiv qobiliyatlarning mazmuni va ahamiyati: Refleksiya insonning ichki tajribasini
tahlil qilish, o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va harakatlarini anglash qobiliyatidir. Ta’lim jarayonida
refleksiv qobiliyatlar quyidagi jihatlari bilan ahamiyatli hisoblanadi:
Tanqidiy tafakkurni shakllantiradi – talabalar o‘z qarashlarini qayta ko‘rib chiqishga
o‘rganadilar.
O‘z-o‘zini baholashni rivojlantiradi – o‘z kuchli va zaif tomonlarini anglash imkonini
beradi.
Mustaqil ta’lim olishni qo‘llab-quvvatlaydi – talabalarning motivatsiyasini oshirib, faol
o‘rganish jarayoniga jalb qiladi.
Refleksiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi pedagogik omillar:
Refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.
Quyidagi omillar talabalar refleksiyasini shakllantirishga yordam beradi:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
735
1. Ochiq muhit yaratish – talabalar o‘z fikrlarini erkin bildira oladigan, tanqidiy fikrlashga
undaydigan muhit muhimdir.
2. Interfaol metodlardan foydalanish – muammoli ta’lim, rolli o‘yinlar, loyihaviy ta’lim kabi
metodlar orqali talabalar o‘z bilimlarini tahlil qilishga o‘rganadilar.
3. Mustaqil ish va portfolio yuritish – talabalarning shaxsiy o‘sishini kuzatishga va o‘z-o‘zini
baholashga yordam beradi.
Refleksiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi psixologik omillar:
Refleksiv qobiliyatlarning shakllanishi faqat pedagogik yondashuvlar bilan cheklanmay, balki
psixologik faktorlar bilan ham bog‘liq. Ushbu omillar quyidagilardan iborat:
Emotsional barqarorlik – talabalar o‘z xatolarini qabul qilishga va ulardan saboq olishga
o‘rganishlari lozim.
Motivatsiya va o‘z-o‘zini rag‘batlantirish – shaxsiy maqsadlarni belgilash va ularga erishish
refleksiya jarayonini faollashtiradi.
Kognitiv moslashuvchanlik – yangicha qarashlarni qabul qilish, o‘z bilim va ko‘nikmalarini
o‘zgartira olish qobiliyati.
Xulosa qlilib aytadigan bolsak, talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish pedagogik-
psixologik jihatdan muhimdir, chunki bu qobiliyatlar talabalarni o‘z-o‘zini anglash, tanqidiy va
ijodiy fikrlashga, shuningdek, o‘z-o‘zini baholashga tayyorlaydi. Ushbu jarayon talabalarning
umumiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va ularning akademik muvaffaqiyatlarini oshiradi.
Talabalarda
refleksiv qobiliyatlarni
rivojlantirish
zamonaviy ta’limning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu qobiliyatlarni shakllantirish uchun pedagogik va psixologik
yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarur. Mustaqil fikrlash, tanqidiy tahlil va o‘z-o‘zini
rivojlantirish qobiliyatlariga ega bo‘lgan talabalar kelajakda muvaffaqiyatli mutaxassislar bo‘lish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu sababli, ta’lim jarayonida refleksiv kompetensiyalarni
rivojlantirishga alohida e’tibor berish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Pedagogik atamalar lug’ati. - Toshkent: O’zbekiston Fanlar Akademiyasi fan nashriyoti,
2008 yil, 108-bet.
2.
Bildanova V.R., Shagivaleeva G.R. Ruhiy asoslar
3.
O’rta Osiyoda pedagogik fikr taraqqiyotidan lavhalar. A.Zunnunov tahriri ostida. T.:
“Fan”, 1996 yil. 173-174-betlar
4.
Tulenov J. G’ofurov. Z. “Falsafa asoslari” Toshkent o’qituvchi 2007 y. 60-bet
5.
Xalilova N.I. O’smirlik davrida o’zini o’zi nazorat qilish shakllanishining psixologik
xususiyatlari. Psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi.
Toshkent – 2010. - 156 b.
6.
Чесноков И.И. О психологических основах самовоспитания // Психология
формирования и развития личности / Под ред. Л.И.Анцыферовой. – М.: Наука, 2001. – 325
с.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
736
7.
Ипполитова, И.В. Анализ понятия «педагогические условия»: сущност,
классификатсия / И.В. Ипполитова, И. Стерхова // Generaland Professional Education. - 2012.
- № 1. - С. 8-14.
8.
Сухобская Г.С., Горбунова Л.Л. Взаимосвяз теории и практики в процессе
подготовки и повышения квалификatsiи педагогических кадров.– М.: НИИ ИОО АПН,
2000. – 92с.
9.
Коджаспирова Г.М., Коджаспиров А.Ю. Педагогический словар. – М.: Академия,
2000. – С. 130.
10.
Слободчиков В. И., Цукерман Г. А. Генезис рефлексивного сознания в младшем
школном возрасте // Вопросы психологии. 2000. № 3. С. 25-36.
