ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
722
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING KREATIV QOBILYATINI
RIVOJLANISHDA XALQ PEDAGOGIKASINING OʻRNI
Payzullayeva Oltinoy Madiyor qizi
Nukus Davlat pedogogika instituti Ellikqaʼla
pedagogika fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning kreativ qobiliyatini
rivojlantirishda xalq pedagogikasining oʻrni tahlil qilinadi. Xalq ertaklari, maqollar, oʻyinlar,
musiqa va hunarmandchilik bolalarning ijodiy tafakkurini shakllantirishga qanday ta’sir etishi
ilmiy asosda ochib beriladi. Tadqiqot natijalari xalq pedagogikasi metodlarining bolalar ta’limida
qoʻllanilishi muhim ekanligini koʻrsatadi.
Kalit soʻzlar:
Maktabgacha ta’lim, xalq pedagogikasi, kreativ qobiliyat, ijodiy tafakkur, xalq
ertaklari, ogʻzaki ijod, milliy oʻyinlar, musiqiy tarbiya, hunarmandchilik.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning kreativ qobiliyatini rivojlantirishda xalq pedagogikasining
oʻrni beqiyosdir. Chunki xalq pedagogikasi bolalarni tabiiy tarbiya muhiti orqali oʻqitish va
tarbiyalashga asoslangan boʻlib, ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam
beradi. Xalq ogʻzaki ijodi, milliy oʻyinlar, maqollar, ertaklar va qoʻshiqlar bolalar
dunyoqarashini kengaytiradi hamda ularda mustaqil fikrlash va ijodiy tafakkur shakllanishiga
zamin yaratadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning kreativ qobiliyatini rivojlantirish uchun xalq pedagogikasida
foydalaniladigan usullar juda xilma-xildir. Jumladan, ertak aytish va ularni sahnalashtirish
bolalarni fantaziya qilishga undaydi, xalq qoʻshiqlari va ritmik oʻyinlar esa ularning musiqiy va
ritmik sezgirligini oshiradi. Shuningdek, xalq oʻyinlari orqali bolalar oʻz qobiliyatlarini namoyon
qilishi va ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirishi mumkin. Masalan, “Oq terakmi, koʻk terak” kabi
oʻyinlar bolalarda tez fikrlash va ijodiy muammolarni hal qilish qobiliyatini shakllantiradi.
Xalq pedagogikasining asosiy prinsiplari bolalarni real hayotga tayyorlash, ularni mustaqil qaror
qabul qilishga oʻrgatish va hayotiy tajribalar asosida tarbiyalashdan iboratdir. Bu jarayonda
kattalar bolalarga nafaqat tayyor bilim berishadi, balki ularga mustaqil oʻrganish va tadqiq qilish
imkoniyatini ham yaratishadi. Bu esa bolalarning ijodiy salohiyatini oshirishda muhim omil
hisoblanadi.
Xalq pedagogikasi bolalarning tabiiy rivojlanishiga mos kelganligi sababli, ularning qiziqishlari
va ehtiyojlariga mos ravishda ta’lim jarayoni tashkil etiladi. Masalan, bolalarga xalq
hunarmandchiligi elementlari oʻrgatilsa, bu ularning san’at va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Shu tariqa, xalq pedagogikasining an’anaviy vositalari
maktabgacha yoshdagi bolalarning nafaqat kreativ fikrlash qobiliyatini, balki ularda estetik did,
hayotiy tajriba va madaniy merosga hurmat kabi fazilatlarni shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Xalq pedagogikasining bolalar kreativ qobiliyatini rivojlantirishdagi oʻrni asosan an’anaviy
oʻyinlar, ertaklar, maqollar va qoʻshiqlar orqali namoyon boʻladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar
oʻyin orqali oʻz atrof-muhitini oʻrganadi, muammolarni hal qilish yoʻllarini izlaydi va ijodiy
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
723
yondashuv shakllantiradi. Shu nuqtayi nazardan, xalq oʻyinlari bolaning tafakkurini, idrokini va
tasavvurini rivojlantirishda muhim vosita boʻlib xizmat qiladi.
Oʻyinlar orqali kreativ qobiliyatni shakllantirishning eng samarali usullaridan biri rolli
oʻyinlardir. Masalan, "Boy va kambagʻal", "Zumrad va Qimmat" kabi ertaklarning
sahnalashtirilishi bolalarning ijodiy tasavvurini rivojlantiribgina qolmay, balki ularning nutqini,
harakatini va hissiy ifodalash qobiliyatini ham oshiradi. Bu jarayonda bolalar oʻzlarining
mustaqil fikr yuritishlariga, rollarni ijodkorona talqin qilishlariga va hatto ertak davomida yangi
syujet yoʻnalishlarini yaratishga harakat qilishadi.
Bundan tashqari, xalq pedagogikasida ogʻzaki ijodning turli shakllari ham bolalar kreativligini
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ertaklar orqali bolalar hayotiy haqiqatlarni tushunishadi,
turli xarakterdagi qahramonlar taqdiri orqali ezgulik va yovuzlik, mehnatsevarlik va dangasalik
kabi tushunchalarni anglaydilar. Oʻzbek xalq ertaklari aksariyat hollarda yaxshilikning yomonlik
ustidan gʻalaba qozonishini, zukkolik, aql-idrok va mehnatsevarlik insonni muvaffaqiyatga
yetaklashini ta’kidlaydi. Bu esa bolalarni ijobiy fazilatlarni shakllantirish bilan birga, ularga
ijodiy va mustaqil fikrlash imkoniyatini ham beradi.
Xalq maqollari va topishmoqlari bolalarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi.
"Bilimli bilan tillash, bilimsiz bilan tillashma" kabi maqollar orqali bolalar bilim va tafakkurga
bo‘lgan hurmatni o‘rganadilar. Topishmoqlar esa ularning muammolarni hal qilish qobiliyatini
oshirib, noan’anaviy fikrlashga undaydi. Misol uchun, "Uzi qizil, ichi sariq, bog‘da yetishar har
yil" kabi topishmoqlar bola tafakkurini faol ishlashga majbur qiladi va unga hayotiy
kuzatuvchanlikni o‘rgatadi.
Musiqa va xalq qoʻshiqlari ham bolalar ijodiy qobiliyatini shakllantirishning muhim qismidir.
Qoʻshiqlar orqali bolalar nafaqat ritmni, balki tovushlar uygʻunligini tushunib borishadi, bu esa
ularning musiqiy eshitish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Ayniqsa, xalq qoʻshiqlari
bolalarning ijtimoiy muhitga moslashishiga, hissiy ifoda qilishga va eslab qolish qobiliyatini
oshirishga xizmat qiladi.
Xalq pedagogikasining maktabgacha yoshdagi bolalar kreativ qobiliyatini shakllantirishdagi
oʻrni juda beqiyos. An’anaviy ta’lim shakllari bolalarni koʻproq tayyor bilimlarni qabul qilishga
oʻrgatsa, xalq pedagogikasi bolalarning mustaqil fikrlashini, ijodiy tasavvurini va mantiqiy
tafakkurini rivojlantirishga yoʻnaltirilgan. Shu bois xalq pedagogikasining metodlari zamonaviy
ta’lim tizimida ham faol qoʻllanilishi lozim.
Xalq pedagogikasining maktabgacha yoshdagi bolalarning kreativ qobiliyatini rivojlantirishdagi
ta’siri ayniqsa amaliy mashg‘ulotlar va ijodiy faoliyat jarayonida yaqqol namoyon bo‘ladi.
An’anaviy xalq san’ati va hunarmandchiligi bilan bog‘liq mashg‘ulotlar bolalarda nafaqat ijodiy
tafakkurni, balki qo‘l mehnati ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Masalan, gilam to‘qish,
kulolchilik, kashtachilik yoki yog‘och o‘ymakorligi singari an’anaviy hunarmandchilik turlari
bolalarning tasavvurini kengaytirib, ularni ijodiy izlanishga undaydi.
Bolalar uchun milliy tasviriy san’at elementlarini qo‘llagan holda rasm chizish, qog‘ozdan turli
buyumlar yasash yoki loydan haykalchalar yaratish orqali ularning san’atga bo‘lgan qiziqishi
oshiriladi. Masalan, bolalarga xalq ertaklari qahramonlarini loydan yasash yoki ularning
suratlarini chizish vazifasi berilsa, bu nafaqat tasviriy san’at qobiliyatlarini rivojlantiradi, balki
ularning tasavvur qilish va ijodiy tafakkur yuritish qobiliyatini ham shakllantiradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
724
Bundan tashqari, xalq pedagogikasining muhim jihatlaridan biri bu – bolalarni tabiatga
yaqinlashtirish va ularni atrof-muhitni kuzatishga o‘rgatishdir. Xalq ta’lim usullari bolalarni
tabiat hodisalari bilan tanishtirish, ularning kelib chiqishi va o‘zgarishlarini tushuntirish orqali
kuzatuvchanlik qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan. Masalan, bolalarga toshlar yoki barglardan
turli shakllar yaratish, gullar va mevalarni kuzatib ularning o‘zgarishlari haqida hikoya tuzish
topshirig‘ini berish orqali ularning ijodiy tafakkuri rivojlantirilishi mumkin.
Xalq pedagogikasining muhim tamoyillaridan yana biri bolalarni real hayotiy vaziyatlarda ijodiy
yondashishga o‘rgatishdir. Masalan, bolalar uchun ertaklar asosida kichik rolli o‘yinlar tashkil
etish orqali ularni turli vaziyatlarga mos ravishda yechim topishga o‘rgatish mumkin. Bu esa
bolalarda nafaqat ijodiy tafakkurni, balki muammolarni hal qilish qobiliyatini ham shakllantiradi.
Shuningdek, xalq pedagogikasi orqali bolalar etnopedagogik bilimlarni ham o‘zlashtiradilar.
Xalq urf-odatlari va marosimlari bolalarga milliy qadriyatlarni singdirish bilan birga, ularning
madaniy tafakkurini rivojlantirishga ham yordam beradi. Masalan, Navro‘z bayrami, Sumalak
tayyorlash jarayoni yoki qo‘g‘irchoq teatri singari an’anaviy marosimlar bolalarga nafaqat
madaniy merosni o‘rgatadi, balki ularning ijodiy qobiliyatlarini ham rivojlantirish uchun qulay
sharoit yaratadi.
Shunday qilib, xalq pedagogikasi bolalarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda juda samarali
metod hisoblanadi. Uning tarkibiy qismlari – ertaklar, o‘yinlar, maqollar, san’at va
hunarmandchilik elementlari – bolalarni mustaqil fikrlashga, muammolarni ijodiy hal qilishga va
o‘z iste’dodlarini rivojlantirishga yo‘naltiradi. Shu sababli, zamonaviy ta’lim tizimida xalq
pedagogikasining usullaridan keng foydalanish lozim.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalarning kreativ qobiliyatini rivojlantirishda xalq pedagogikasining
oʻrni beqiyosdir. Xalq pedagogikasi orqali bolalar milliy madaniyatga yaqinlashib, ijodiy
tafakkurini shakllantirish imkoniyatiga ega boʻladilar. Ertaklar, maqollar, xalq oʻyinlari, musiqiy
ijod va hunarmandchilik bolalarni mustaqil fikrlashga, muammolarni hal qilishga va ijodiy
izlanishga undaydi. Bu usullar bolalar uchun tabiiy va qiziqarli boʻlib, ularning oʻziga xos
iste’dod va qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, xalq pedagogikasining
an’anaviy metodlarini zamonaviy ta’lim tizimiga integratsiya qilish, bolalar kreativligini
oshirishning muhim omili hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abduqodirov, A. (2019). Xalq pedagogikasi asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2. Qodirova, D. (2021). Maktabgacha ta’limda xalq ogʻzaki ijodining oʻrni. Toshkent:
Oʻzbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
3. Yusupova, M. (2020). Bolalar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda xalq ertaklarining roli.
Samarqand: Ilmiy tadqiqot nashriyoti.
4. Karimov, F. (2018). Maktabgacha ta’limda innovatsion yondashuvlar va xalq pedagogikasi.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
