ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
728
QO‘SHMA FE‘LLARNING LINGVISTIK SPEKTRLARI: YAPON VA O‘ZBEK
TILLARIDA SINTAKTIK UYG‘UNLIK VA O‘ZIGA XOSLIK
Qayumov Abdulla o‘g‘li
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti,
lingvistika yo‘nalishi, yapon tili magistranti, 1-kurs
Email: qayumovubaydullo6@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola yapon va o‘zbek tillarida qo‘shma fe‘llarning tuzilishi, yasalishi,
ishlatilishi, o‘xshashliklari va farqli jihatlarini lingvistik tahlil asosida keng ko‘lamda o‘rganadi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi har ikki tilda qo‘shma fe‘llarning morfologik, sintaktik va
semantik xususiyatlarini aniqlash, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini taqqoslash va tilshunoslik
nuqtai nazaridan tahlil qilishdan iborat. Maqolada qo‘shma fe‘llarning yasalish usullari,
ko‘makchi fe‘llarning grammatik va modal rollari, analitik shakllarning tuzilishi va ularning har
bir tildagi o‘ziga xos xususiyatlari alohida e’tiborga olinadi.
Kalit so‘zlar:
qo‘shma fe‘llar, ko‘makchi fe‘llar, morfologik tahlil, ravishdosh shakllar, analitik
shakl, yapon tili, o‘zbek tili, leksikologiya, sintaksis.
Kirish
Til insoniyatning eng muhim muloqot vositasi sifatida o‘ziga xos grammatik va leksik tizimlarga
ega. Fe‘llar esa har qanday tilning yuragi hisoblanadi, chunki ular harakat, holat va vaqtni
ifodalovchi asosiy birliklardir. O‘zbek tilida so‘zlar tuzilishiga ko‘ra to‘rt guruhga bo‘linadi:
sodda (masalan, yugurmoq), qo‘shma (sotib olmoq), juft (o‘ynab kulmoq) va takroriy (o‘ylanib-
o‘ylanib) (Sayfullaeva, 2006). Fe‘llar ham shu tasnif asosida guruhlanadi, bunda qo‘shma fe‘llar
tilning fe‘l tizimida muhim o‘rin egallaydi. Yapon tilida esa fe‘llar faqat ikki asosiy guruhga
bo‘linadi: sodda fe‘l (
動 詞
, doushi) va qo‘shma fe‘l (
複 合 動 詞
, fukugoudoushi) (Tagashira,
2010). Har ikki tilda qo‘shma fe‘llar fe‘llarning katta qismini tashkil etib, tilning boy leksik va
grammatik imkoniyatlarini namoyon qiladi.
Qo‘shma fe‘llar ikki asosiy yo‘nalishda ko‘zga tashlanadi:
1.
Ikkala qismi mustaqil leksik ma’noga ega bo‘lgan qo‘shma fe‘llar, masalan, o‘zbek tilida
“sotib olmoq” yoki yapon tilida
作ってくれる
(tsukutte kureru, “pishirib bermoq”).
2.
Ko‘makchi fe‘llar yordamida analitik shakl hosil qiluvchi birikmalar, masalan, o‘zbek
tilida “o‘qib bo‘ldi” yoki yapon tilida
降り出した
(furi dashita, “yog‘a boshladi”).
Ushbu maqola qo‘shma fe‘llarni to‘rt asosiy guruhga bo‘lib, ularning yapon va o‘zbek tillaridagi
o‘xshashlik va farqlarini chuqur tahlil qiladi. Tadqiqotda qo‘shma fe‘llarning yasalish usullari,
ko‘makchi fe‘llarning roli, morfologik tuzilishi va semantik xususiyatlari alohida ko‘rib chiqiladi.
Qo‘shma fe‘llarning yasalish usullari
O‘zbek tilida qo‘shma fe‘llar
O‘zbek tilida qo‘shma fe‘llar birinchi qismida ravishdosh shaklida (–ib, –a, –y, –ay, –b
qo‘shimchalari bilan) kelgan fe‘l va ikkinchi qismida tuslanuvchi fe‘ldan tashkil topadi
(Hamrayev, 2007). Birinchi qism yetakchi fe‘l sifatida harakatning asosiy leksik ma’nosini
ifodalasa, ikkinchi qism ko‘makchi fe‘l sifatida qo‘shimcha grammatik yoki modal ma’no
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
729
yuklaydi. Bu tuzilma o‘zbek tilining fe‘l tizimida keng tarqalgan bo‘lib, turli semantik
ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladi. Quyida qo‘shma fe‘llarning asosiy turlari va ularning
ma’nolari keltiriladi:
O‘qib bermoq
– harakatni boshqa shaxs uchun bajarish ma’nosini bildiradi, masalan,
“Kitobni o‘qib berdim”.
O‘qib chiqmoq
– harakatning to‘liq yakunlanganligini ko‘rsatadi, masalan, “Maqolani
o‘qib chiqdim”.
Aytib tashlamoq
– harakatning tez va oson amalga oshirilganligini anglatadi, masalan,
“Hammasini aytib tashladim”.
Yugurib yurmoq
– harakatning davomiyligini ifodalaydi, masalan, “Bog‘da yugurib
yurdim”.
Ko‘makchi fe‘llar ko‘pincha o‘z mustaqil leksik ma’nosini yo‘qotib, yetakchi fe‘lga turli
qo‘shimcha ma’nolar yuklaydi (Hojiyev, 2000). Ravishdosh shakllarining eng faol
qo‘shimchalari –a, –ib, –b, –ay, –y bo‘lib, ular qo‘shma fe‘llarning tuzilishida muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, “yoza boshlamoq”, “eplay olmoq”, “o‘qib bermoq” kabi birikmalar
ravishdosh shakllarining faol ishtirokida hosil bo‘ladi.
Yapon tilida qo‘shma fe‘llar
Yapon tilida qo‘shma fe‘llar birinchi fe‘lning “te” shakli (
テ形
, tekei) yoki “masu” shaklisiz (
マ
ス 形
, masukei) holatida ikkinchi fe‘lga qo‘shilishi orqali hosil bo‘ladi. Ikkinchi fe‘l gapning
mazmuni, kesimning egaga nisbatan munosabati va zamoniga qarab tuslanadi. Bu tuzilma yapon
tilining fe‘l tizimida keng qo‘llaniladi va murakkab harakatlar yoki holatlarni ifodalashda muhim
ahamiyatga ega. Quyida yapon tilidagi qo‘shma fe‘llarga misollar keltiriladi:
姉 が 作 っ て く れ た
(anega tsukutte kureta) – “Opam pishirib berdi”. Bu yerda
作 る
(tsukuru, “pishirmoq”) yetakchi fe‘l,
く れ る
(kureru) esa harakatning boshqa shaxs uchun
bajarilganligini bildiradi.
突 然 雨 が 降 り 出 し た
(totsuzen amega furi dashita) – “To‘satdan yomg‘ir yog‘a
boshladi”. Bu yerda
降る
(furu, “yomg‘ir yog‘moq”) yetakchi fe‘l,
出す
(dasu) esa harakatning
boshlanishini ifodalaydi.
Yapon tilida ko‘makchi fe‘llar yetakchi fe‘lga tezlik, boshlanish, davomiylik, yo‘nalish kabi
qo‘shimcha ma’nolar qo‘shadi. Masalan,
出 す
(dasu) fe‘li “boshlamoq” yoki “tez bajarish”
ma’nosini,
回る
(mawaru) esa “maqsadsiz harakat” ma’nosini yuklaydi. Yapon tilidagi qo‘shma
fe‘llar ko‘pincha ikkala qismi ham o‘z leksik ma’nosini saqlagan holda ishlatiladi, lekin ba’zi
hollarda ko‘makchi fe‘l o‘z ma’nosini yo‘qotib, faqat grammatik vazifa bajaradi.
Qo‘shma fe‘llarning turlari va taqqoslash
Qo‘shma fe‘llar tuzilish va vazifasiga ko‘ra to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi. Har bir guruhning
o‘ziga xos xususiyatlari va har ikki tildagi o‘xshashlik hamda farqlari quyida keltiriladi.
1. Mustaqil fe‘l + mustaqil fe‘l
Bu guruhda ikki mustaqil fe‘l birlashib, ketma-ket yoki bir vaqtdagi harakatlarni ifodalaydi. Har
ikki fe‘l o‘z leksik ma’nosini saqlaydi va birgalikda murakkab harakat tushunchasini hosil qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
730
Yaponcha misol:
子供は遊び疲れて、寝てしまった
(kodomo wa asobi tsukarete, nete
shimatta) – “Bolalar o‘ynab charchab, uxlab qolishdi”. Bu yerda
遊ぶ
(asobu, “o‘ynamoq”) va
疲 れ る
(tsukareru, “charchamoq”) ketma-ket harakatlarni ifodalaydi.
寝 て し ま っ た
(nete
shimatta) qismida esa ko‘makchi fe‘l
しまう
(shimau) “kutulmagan yakun” ma’nosini qo‘shadi.
O‘zbekcha misol:
“O‘ynab charchamoq” – xuddi shunday ketma-ket harakatni bildiradi,
masalan, “Bolalar o‘ynab charchab ketishdi”.
O‘xshashlik:
Har ikki tilda bu qolip ketma-ket yoki bir vaqtdagi harakatlarni ifodalashda
bir xil ishlaydi.
Farq:
Yapon tilida ko‘makchi fe‘llar qo‘shimcha ma’nolar (masalan, “kutulmaganlik”
yoki “to‘liq yakun”) qo‘shishi mumkin, o‘zbek tilida esa bunday ma’nolar odatda alohida
ko‘makchi fe‘llar orqali ifodalanadi.
2. Mustaqil fe‘l + yordamchi fe‘l
Bu guruhda ikkinchi fe‘l ko‘makchi sifatida ishlaydi va yetakchi fe‘lga qo‘shimcha grammatik
yoki modal ma’no yuklaydi.
Yaponcha misol:
子供が家の中で走り回っています
(kodomo ga ieno nakade hashiri
mawatte imasu) – “Bolalar uyning ichida yugurib yuribdilar”. Bu yerda
走 る
(hashiru,
“yugurmoq”) yetakchi fe‘l,
回 る
(mawaru, “aylanmoq”) esa o‘z to‘liq ma’nosini yo‘qotib,
“maqsadsiz, tartibsiz yugurish” ma’nosini qo‘shadi.
ています
(te imasu) shakli esa harakatning
davomiyligini bildiradi.
O‘zbekcha misol:
“Yugurib yurmoq” – harakatning davomiyligini ifodalaydi, masalan,
“Bolalar bog‘da yugurib yuribdilar”.
O‘xshashlik:
Har ikki tilda ko‘makchi fe‘llar harakatning davomiyligi, tezligi yoki
yo‘nalishini ifodalashda ishlatiladi.
Farq:
Yapon tilida ko‘makchi fe‘l o‘z leksik ma’nosini qisman saqlashi mumkin
(masalan,
回る
“aylanmoq” ma’nosini biroz saqlaydi), o‘zbek tilida esa ko‘makchi fe‘l (yurmoq,
tashlamoq) faqat qo‘shimcha ma’no beradi.
3. Old ko‘makchi fe‘l + mustaqil fe‘l
Bu guruhda birinchi fe‘l prefiks sifatida ishlaydi va ikkinchi fe‘lning ma’nosini o‘zgartiradi yoki
to‘ldiradi.
Yaponcha misol:
彼 女 は 予 約 を 取 り 消 し た
(anojo wa yoyaku wo tori keshita) – “U
buyurtmani bekor qildi”. Bu yerda
取 る
(toru, “olmoq”) prefiks sifatida ishlaydi,
消 す
(kesu,
“o‘chirmoq”) esa asosiy ma’noni ifodalaydi.
O‘zbekcha misol:
O‘zbek tilida bunday tuzilma kam uchraydi, chunki ko‘makchi fe‘llar
odatda ikkinchi qismda keladi. Masalan, “bekor qilmoq” ot+fe‘l shaklida hosil bo‘ladi, lekin
“o‘g‘irlab ketmoq” kabi fe‘l+fe‘l shakllari ham mavjud.
O‘xshashlik:
Har ikki tilda qo‘shma fe‘llar murakkab ma’nolarni ifodalashda ishlatiladi.
Farq:
Yapon tilida prefiks sifatida ishlatiladigan fe‘llar keng tarqalgan, o‘zbek tilida esa
yetakchi fe‘l odatda birinchi keladi.
4. Sodda yasama fe‘l
Bu guruhda ikki fe‘l birlashib, yangi, mustaqil ma’no hosil qiladi. Ikkala fe‘lning asl ma’nosi
yo‘qolishi yoki sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
731
Yaponcha misol:
少し落ち着いて下さい
(sukoshi ochi tsuite kudasai) – “Iltimos, biroz
tinchlaning”. Bu yerda
落 ち る
(ochiru, “yiqilmoq”) va
着 く
(tsuku, “yetib kelmoq”) birlashib,
“tinchlanmoq” ma’nosini hosil qiladi. Yana bir misol:
彼は同僚となかなか打ち解けない
(kare
wa douryou to nakanaka uchitokenai) – “U hamkasblariga hech qalbini ochmaydi”. Bu yerda
打
つ
(utsu, “urmoq”) va
解ける
(tokeru, “ochilmoq”) yangi ma’no hosil qiladi.
O‘zbekcha misol:
O‘zbek tilida bunday fe‘llar kam uchraydi, lekin “xizmat qilmoq”,
“yordam bermoq” kabi ot+fe‘l shakllari keng tarqalgan. Fe‘l+fe‘l shaklidagi yasama fe‘llar,
masalan, “o‘g‘irlab ketmoq” yoki “qochib ketmoq”, ozchilikni tashkil etadi.
O‘xshashlik:
Har ikki tilda qo‘shma fe‘llar yangi ma’nolar hosil qilishda ishlatiladi.
Farq:
Yapon tilida sodda yasama fe‘llar keng tarqalgan bo‘lib, ikki fe‘lning birlashishi
yangi ma’no hosil qilishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek tilida esa bunday fe‘llar ko‘pincha
ot+fe‘l shaklida uchraydi, fe‘l+fe‘l shakllari esa kamroq.
Xulosa
Yapon va o‘zbek tillaridagi qo‘shma fe‘llar tuzilishi, yasalishi va vazifasi jihatidan ko‘plab
o‘xshashliklarga ega. Har ikki tilda qo‘shma fe‘llar ketma-ket harakatlarni, davomiylikni,
tezlikni yoki qo‘shimcha ma’nolarni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, yapon tilida
ko‘makchi fe‘llar ko‘pincha o‘z leksik ma’nosini qisman saqlab, yangi ma’no hosil qilish
imkonini beradi, o‘zbek tilida esa ko‘makchi fe‘llar asosan qo‘shimcha ma’no yuklaydi.
Qo‘shma fe‘llar tilshunoslikning leksikologiya sohasiga ko‘proq aloqador bo‘lib, ularni
o‘rganish tilning fe‘l tizimini chuqur tushunishga yordam beradi. Har qanday tilni o‘rganishda
fe‘llarni mustahkam o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega, chunki fe‘lning ma’nosini tushunish
gapdagi umumiy fikrni 50 foizgacha anglash imkonini beradi.
Ushbu tadqiqot yapon va o‘zbek tillaridagi qo‘shma fe‘llarning o‘ziga xos xususiyatlarini
taqqoslash orqali tilshunoslik sohasida yangi izlanishlar uchun zamin yaratadi. Kelgusida
qo‘shma fe‘llarning fonetik, semantik va pragmatik jihatlari bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar
olib borish foydali bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sayfullaeva, R. va b. (2006).
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis
. Toshkent.
2.
Tagashira, Y. (2010).
日本語複合動詞ハンドブック
.
3.
Jamolxonov, H.A. (2005).
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
. Toshkent: Talqin nashriyoti.
4.
Hamrayev, M. (2007).
Ona tili
. Toshkent.
5.
Hojiyev, A. (2000).
Fe‘l so‘z turkumi haqida
. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
