ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
717
KARKASLI BINOLARNI ZILZILABARDOSHLIGINI HISOBLASHDA
QO’LLANILADIGAN HISOBIY SXEMALAR
Jumayev Abduraxim
magistratura talabasi, Toshkent xalqaro Kimyo universiteti
Annotatsiya:
Bino va inshootlarni seysmik ishonchliligini aniqlashni samarador
yo’llaridan biri ular uchun real ish sharoitini aks ettiradigan hisobiy sxemani tanlashdir. So’nggi
yillarda binolarni hisoblashda kompiyuter dasturiy majmualarini keng qo’llalinishi hisobiy
sxemalarni yanada takomillashtirish imkonini bermoqda. Maqolada inolarni zilzilabardoshligini
hisoblashda qo’llaniladigan hisobiy sxemalar haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so’zlar:
zilzilabardoshlik, hisobiy sxema, konsolli, ramali va fazoviy hisobiy
sxemalar.
Bino va inshootlarni seysmik kuchlarga hisoblashda hisobiy sxemalarni tanlash
muammosi inshootlar dinamikasidagi hisobiy sxemalar tanlash muammolaridan deyarli farq
qilmaydi. Faqat shuni alohida qayd etish lozimki QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda
qurilish” [1] miyyoriy hujjat talablariga muvofiq binolarning hiobiy sxemalari to’plangan
massalarga ega konsol sterjen shaklida qabul qilinishi belgilangan (1,
b
-rasm).
1-rasm. Massalari orayopmalar sathida to’plangan konsol sterjn
Ushbu hisobiy sxema bino va inshootlarni amaliy hisob-kitoblarida ko’p holatlarda
yaxshi natijalar olish imkonini beradi va samarali hisoblanadi. Masalan karkas binolar uchun
bino uzunligini eniga nisbati ikkitadan katta bo’lgan hollarda hisobiy sxema yetarlicha aniqlikda
konsol tizimga keltirilishi mumkin (1,
b
-rasm).
Bunday hollarda, konsolga rama ustunlarining umumiy ‘bikrligiga teng bo’lgan ‘bikrlik
belgilanadi. Qavatlar va tomlar o’z tekisligida ‘bikr va tekislikdan mutlaqo egiluvchan
hisoblanadi va binoning massasi orrayopmalar va tomyopmalar sathida to’plangan ekvivalent
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
718
massalarga kamayadi.
Ushbu hisoblash sxemasi konstruksiyaning poydevor bilan o’zaro ta’sirini
hisobga olish imkoniyatini beradi (1-rasm,
d
). Bunda seysmik ta’sir jarayoni bir o’lchovli va ikki
komponentli hisoblanadi.
Konsol sxema, shuningdek, orayopmalarning bikr xususiyatlarini hisobga olish imkonini
beruvchi boshqa shakllarni ham qo’llash imkonini beradi. Misol uchun, agar ilgari kiritilgan
taxminlarga qo’shimcha ravishda, biz qavatlarni egilishda mutlaqo ‘bikr deb hisoblasak, u holda
biz 1,
e
-rasmda ko’rsatilgan hisoblash sxemasidan foydalanishimiz mumkin. Bu erda massalari
to’plangan tugunlarda o’z ma’nosiga ko’ra ko’chishlar usulining asosiy tizimining tugunli
bog’lanishlariga o’xshash bog’lanishlar kiritiladi. Temirbeton rama va monolit temirbeton
zaminli ko’p qavatli binoni hisoblash uchun bunday hisoblash sxemasini qo’llash mumkin.
H/L < 2 bo’lgan minora tipidagi binolar va inshootlar uchun tavsiflangan hisoblash
sxemasi seysmik ta’sirning fazoviyligini hisobga olish zarurati bilan bog’liq bo’lgan
umumlashtirishga imkon beradi, shuningdek, massa markazlari va ‘bikrlik markazlari mos
kelmaganda burilish tebranishlarining paydo bo’lish ehtimolini hisobga oladi (2-rasm).
Bundan tashqari, bunday hisoblash sxemasidan foydalanish QMQ 2.01.03-
19 da rejadagi binoning o’lchamlari 30 m dan ortiq bo’lsa tavsiya etiladi. Bunday
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
719
2-rasm. Massalar va bikrliklar orasida ekssentrisiteti bo’lgan konsol sterjn
holda, ko’rib chiqilayotgan darajadagi hisoblangan ekssentrisiteti qiymati 0,02 B dan kam
bo’lmagan holda qabul qilinishi kerak, bu erda B - rejadagi bino yoki inshootning seysmik
kuchlarning ta’siriga perpendikulyar yo’nalishdagi o’lchami.
Shuni ta’kidlash kerakki, xuddi shu hisoblash sxemasi bino va inshootlarni seysmik
ta’sirlarga materialning elastik-plastik xususiyatlarini hisobga olgan holda hisoblash uchun
qo’llaniladi [2].
Konsol sxemasi bilan bir qatorda, bino va inshootlarni seysmik ta’sirlarga hisoblash
uchun amaliyotida yassi(ramali) va fazoviy kabi boshqa turdagi hisoblash sxemalari ham
qo’llaniladi (3-rasm).
Bu hisoblash sxemalari ham, o’z navbatida, takomillashtirilishi mumkin. Masalan, agar
poydevorning sistema bilan o’zaro ta’sirini hisobga olish kerak bo’lsa, mos keladigan ‘bikrlik
bilan ta’minlangan elastik bog’lanishlar kiritiladi; agar seysmik ta’sirning vertikal komponentini
hisobga olish zarur bo’lsa, massaning bir qismi rigellarga to’plangan massa sifatida qo’yiladi va
hokazo.
Shunday qilib, seysmik ta’sirlarga hisoblash uchun, hisobiy sxemalarni
tanlashda, umuman olganda, inshootlar dinamikasidagi hisobiy sxemalarini tanlashga xos
bo’lgan barcha asosiy tendentsiyalar namoyon bo’ladi.
Rejada yetarlicha uzunlikka ega bo’lgan binolar va inshootlar uchun yassi
deformatsiyalangan holat tushunchasi qo’llaniladi; hisoblashning o’ziga xos xususiyatlariga
qarab, yo yassi (ikki o’lchamli) hisoblash sxemasi, yoki konsol sxema bo’yicha modellashtiriladi.
Minora tipidagi binolar va inshootlar uchun konstruktsyalarning seysmik ta’sir ostida
ishlashining fazoviy xususiyatini hisobga olish kerak.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
720
Bino va inshootlarni fazoviy ishlashini hisobga olishni, A. R. Rjanitsinning [3] tarkibli
sterjenlarni hisoblash nazariyasiga asoslangan yana bir o’ziga xos usuli
so’nggi paytlarda
karkasli(ramali), ramali-bog’lanishli hamda seysmik tasirlarni qabul qilishga mo’ljallangan
dirtekis va qirqimlari bor bikr diafragmali yirik panelli
binolarni hisoblash uchun keng
qo’llanilmoqda.
Bunday holda, orayopmalar o’z tekisligida bikr deb hisoblanadi va diafragma ustunlari va
karkas o’rtasidagi bog’lanishlar sifatida modellashtiriladi. Bu holda, hisoblanadigan diafragmani
bikrligi barcha diafragmalarning umumiy ‘bikrligi bilan belgilanadi. Xuddi shunday,
peremichkalar va prostenkalarni bir metrga to’g’ri keladigan bikrliklari karkasni egilishga
‘bikrligi bilan umumlashtiriladi. Murakkab konstruktiv shaklga ega bo’lgan ko’p qavatli bino
uchun hisoblash sxemasining namunasi 6-rasmda ko’rsatilgan.
4-rasm. Murakkab konstruktiv shaklga ega bo’lgan binoning hisoblash sxemasi.
1-bikr birtekis diafragma; 2-qirqimlari bor diafragma; 3-oraliq devorlarni ta’sirini ifodalovchi
bog’lanishlar; 4-orayopma va tomyopmalarni ta’sirini ifodalovchi bog’lanishlar; 5- binoning
karkas qismi.
Bu holatda dinamik hisoblash uchun tarkibli sterjenlar nazariyasi qo’llaniladi [3], [4] va
masala vertikal konstruksiyalar soniga ko’ra
n
ta harakatni differensial tenglamalari tizimini
yechishga keltiriladi [16].
Shuni ta’kidlash kerakki, bu yerda faqat binolar va inshootlarni seysmik ta’sirlarga hisoblashda
qo’llaniladigan eng keng tarqalgan hisoblash sxemalari haqida so’z yuritilgan.
Bino va inshoolartni konstruktiv yechimlarining xilma-xilligini, ularni yuklar ta’sirida
ishlashini o’ziga xosligini, shuningdek, seysmik hisob-kitoblarning yuqori mas’uliyatini hisobga
olgan holda, har bir alohida holatda hisoblash sxemasini tanlashga yetarlicha jiddiy e’tibor
berilishi kerak, shunda dastlabki hisob-kitoblar bosqichida ko’rib chiqilayotgan
konstruksiyalarning real sharoitlarda qanday tutishini hisobga olish imkoniyatlari tug’iladi.
Bunday misollarni maxsus inshootlarni (ko’priklar, tunnellar, gidrotexnika inshootlari, atom
elektr stantsiyalari binolari inshootlari va boshqalar) hisoblash va loyihalashga bag’ishlangan
individual kurslarda topish mumkin.
Bundan tashqari, hisoblash sxemasini tanlashda foydalaniladigan hisoblash usuliga
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
721
taaluqli bo’lgan o’ziga xos xususiyatlarni, hamda masala kompyuterlar yordamida yechilganda
foydalaniladigan dasturiy ta’minot paketlarining u yoki bu modifikatsiyasiyalarni ham hisobga
olish kerak bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. QMQ 2.01.03-19 Zilzilaviviy hududlarda qurilish. Toshkent 2019.
2. Ржевский В. А. Сейсмостойкость зданий в условиях сильных землетрясений. - Ташкент:
"Фан", 1990.
3. Ржаницын А. Р. Составные стержни и пластинки. - М.: Стройиздат, 1986.
4. Сигалов Э. И. Свободные колебания и усилия от горизонтальных нагрузок в
многоэтажных зданиях. В кн. "Сейсмостойкость зданий и инженерных сооружений". - М.:
Стройиздат, 1972.
5. Давронов О. О сейсмостойкости каркасных зданий с энергоэффективными
ограждениями. Материалы III-международной научно-практической конференции по
сейсмостойкому строительству 4-9 июля 2022г. Бишкек-Иссык-Куль Кыргызская
Республика. Вестник международной ассоциации экспертов по сейсмостойкому
строительству №2/2022(14). Бишкек 2022.
6. Мартемьянов А. И. Проектирование и строительство зданий и сооружений в
сейсмических районах. Учебное пособие. – М.: Стройиздат, 1985.-225 с.
7. Амосов А.А., Синицын С.Б. Основы теории сейсмостойкости сооружений/ Учебное
пособие. - М.: Издательство Ассоциации строительных вузов, 2010. - 136 с.
8. B.S. Raнmonov, X.S. Sagdiyev
,
Е.M. Yunusaliyev. Inshootlar dinamiкasi va zilzilaвardoshligi
asoslari. Oliy о ‘quv yurtlarining qurilish уа arxitektura ixtisosliklari talabalari uchun o`quv
qo`llanma. Cholроn nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uуi, Toshkent – 2013, bet.
