ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
704
Х
ОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАРДА ЖИНОЯТЛАРНИНГ ВИКТИМОЛОГИК ПРОФИЛАКТИКАСИ ВА
УНИ
Ў
ЗБЕКИСТОНДА РИВОЖЛАНТИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ
Xolxo‘jaev Muxtor Qo‘chqor o‘gli
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Akademiyasi Tezkor-qidiruv faoliyat kafedrasini mustakil izlanuvchisi
MIRSALIKHOVA GUZAL ALAUTDINOVNA
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Akademiyasi Tezkor-qidiruv faoliyat kafedrasi katta o'qituvchisi
Аннотация:
Мақолада жиноят қурбонларини ҳимоя қилишни қўллаб-қувватловчи
халқаро ҳаракат тарихи очиб берилган. Жиноят қурбонларининг ҳуқуқий мақомини,
жабрланган жиноятларнинг олдини олиш бўйича хорижий тажрибани ва халқаро
жабрланувчиларнинг мазмунини расмийлаштириш бўйича назарий ва амалий чора-
тадбирлар мажмуи.
Калит сўзлар:
Жабрланганларнинг олдини олиш тизими, елементлари, хорижий тажриба,
жиноятчиликнинг жабрланган профилактикаси, жиноят қурбони
ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ВИКТИМОЛОГИЧЕСКОЙ ПРОФИЛАКТИКИ
ПРЕСТУПЛЕНИЙ И ПЕРСПЕКТИВЫ ЕЁ РАЗВИТИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ
Холходжаев Мухтор Кучкор углы
соискатель кафедры Оперативно-розыскной
деятельности Академии МВД Республики Узбекистан
МИРСАЛИХОВА ГУЗАЛ АЛАУТДИНОВНА
Страший преподаватель кафедры Оперативно-розыскной
деятельности Академии МВД Республики Узбекистан
Аннотация:
В статье раскрывается история международного движения в поддержку
защиты жертв преступлений. Комплекс теоретических и практических мероприятий по
оформлению законодательного статуса жертв преступлений, Зарубежный опыт
виктимологической профилактики преступлений
,
содержание международной
виктимологии.
Ключевые слова:
Система виктимологической профилактики, элементы,
зарубежный
опыт, виктимологическая профилактика преступления, жертва преступления.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
705
FOREIGN EXPERIENCE OF VICTIMOLOGICAL CRIME PREVENTION AND
PROSPECTS FOR ITS DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN
Kholkhodzhaev Mukhtor Kuchkor ugli
Researcher of an Operative and Investigative Activities
Chair of the Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
MIRSALIKHOVA GUZAL ALAUTDINOVNA
Researcher of an Operative and Investigative Activities
Chair of the Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
Annotation:
The article reveals the history of the international movement in support of the
protection of victims of crime. A set of theoretical and practical measures to formalize the legal
status of crime victims, Foreign experience in victimological crime prevention, and the content
of international victimology.
Key words:
Victimological prevention system, elements, foreign experience, victimological
prevention of crime, victim of crime
Maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligining qisqacha nazariy tahlili berilgan, axborot
tizimlarining kompyuter xavfsizligini ta’minlashni huquqiy tartibga solish masalalari ko‘rib
chiqilgan. Kalit so'zlar: k
Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида шахснинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини ҳимоя қилиш, демократик ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо
этишга қаратилган суд-ҳуқуқ соҳасини тубдан такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар
амалга оширилмоқда. Ҳаракатлар стратегиясига мувофиқ мамлакатимизда олиб
борилаётган тизимли чора-тадбирлар натижасида ички ишлар органлари тизими, шу
жумладан ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ҳам ислоҳ қилинмоқда. Ўзбекистон
Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг сўзларига кўра, хусусан виктимологик
профилактика бўйича чора-тадбирлар ўз самарасини бермоқда. “Ислоҳотларимизнинг илк
кунларидан бошлаб инсон шаъни ва қадр-қиммати жамиятимизнинг энг олий қадрияти
сифатида белгиланди. Янги таҳрирдаги Конституциямизда Ўзбекистон – ҳуқуқий давлат,
деган норма мустаҳкамлаб қўйилди. Бизнинг ягона мақсадимиз – адолат ва қонун
устуворлигини таъминлаш орқали халқимиз ҳаётини фаровон қилишдир”, – деди давлат
раҳбари
. Ички ишлар органлари, уларнинг соҳавий хизматлари томонидан профилактик
ишларни самарали ташкил этиш, хусусан, ҳуқуқбузарликларнинг виктимологик
профилактикасини амалга ошириш борасида кенг кўламли ҳамкорлик ишлари олиб
борилмоқда шунингдек, кенг жамоатчилик ва бошқа давлат органлари билан ўзаро
1
Президент Ш.М. Мирзиёев: Наша цель – сделать жизнь людей благополучной через
обеспечение справедливости и верховенства закона. https://president.uz/ru/lists/view/6519.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
706
ҳамкорликни самарали ташкил этишга қаратилган бир қатор кенг қамровли чора-
тадбирлар амалга оширилмоқда.
ХХ асрнинг 40-йилларидан бошлаб деярли бутун жаҳон ҳамжамияти жиноят қурбонлари
ҳамда коррупциялашган ҳокимиятларнинг ўзбошимчаликларига учраган шахсларни
ҳимоя қилиш ғоясини амалда татбиқ эта бошлади. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки,
ушбу давргача ишлар фақат жиноятчилар билан олиб борилган. Фаолият фақат
жиноятчиликни олдини олиш, ҳуқуқбузарларни тузатиш ва уларни қайта тарбиялашга
йўналтирилган эди. Жиноят жабрланувчисига ёрдам кўрсатиш масаласига деярли ҳеч
қандай эътибор қаратилмаган. Бундай масала кун тартибига ҳеч қачон қўйилмаган. Ушбу
муаммога бошқа нуқтаи назардан қараш зарурияти кескин юзага келди. Европа
давлатлари давлат даражасида жиноят қурбонларини (зарар кўрганлар, жабрланганлар)
ҳимоя қилишга қаратилган қонунларни қабул қила бошлади. Ривожланган Европа
давлатларининг аксарияти жиноят қурбонларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга
йўналтирилган қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилди.
Жиноятчиликка қарши курашишда ижтимоий ва жамият учун хавф даражасини инобатга
олган ҳолда аниқ виктимологик чораларни ишлаб чиқишда БМТ Конгресслари фаолияти
муҳим ҳисса қўшди.
1965-йилда “Жиноятчилик ва ижтимоий ўзгаришлар ўртасидаги ўзаро муносабатлар”
муаммосига бағишланган Конгресс бўлиб ўтди. Жиноят қурбонларини қўллаб-қувватлаш
бўйича халқаро ҳаракатлар 1970-йилларда ривожлана бошлади. Жиноят қурбонларига
амалий ёрдам кўрсатиш ва виктимологияга оид биринчи Халқаро конгресс 1973 йилда
Қуддус шаҳрида ўтказилган. Олти йилдан сўнг, яъни 1979 йилда Мюнстер шаҳрида БМТ
ҳомийлигида Жиноят қурбонлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида фаолият юритувчи
олимлар ва амалиётчиларни бирлаштирувчи етакчи халқаро ташкилот сифатида Жаҳон
виктимология жамияти (ЖВЖ) ташкил этилди. ЖВЖ ҳар уч йилда виктимологияга оид
масалалар бўйича халқаро симпозиумлар ўтказади
.
Виктимология фанининг ривожланишида муҳим воқеа сифатида 1979 йилда Мюнстер
(ГФР) шаҳрида БМТ ҳомийлигида Жаҳон виктимология жамиятининг ташкил этилишини
эътироф этиш лозим. Ушбу жамият анъанавий тарзда халқаро конгресслар,
конференциялар ва симпозиумлар ўтказиб, уларда турли виктимологик муаммолар,
жумладан, виктимологик олдини олиш ва профилактика масалалари муҳокама қилинади
1985 йилда (Милан шаҳрида) БМТнинг VII-Конгрессида жиноят қурбонлари ва ҳокимият
суиистеъмолларидан жабр кўрган шахслар билан боғлиқ адолатнинг асосий принциплари
тўғрисидаги Декларация лойиҳаси қабул қилинди.
Жиноят қурбонлари ҳуқуқларини
2
Н.В. Ахмедшина Международная виктимология: история и тенденции.
https://cyberleninka.ru/article/n/mezhdunarodnaya-viktimologiya-istoriya-i-tendentsii.
3
Милевич А.С
К вопросу об использовании зарубежного опыта в профилактике
виктимизации предпринимателей малого бизнеса .SCIENCES OF EUROPE # 20 (20), 2017 |
SOCIAL SCIENCES С.70.
4
Доклад, подготовленный Секретариатом № R. 86.1У.1. // Седьмой Конгресс Организации
Объединенных
наций
по
предупреждению
преступности
и
обращению
с
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
707
ҳимоя қилиш муаммоси Бирлашган Миллатлар Ташкилотида ҳам эътироф этилди. 1985
йил 29 ноябрда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан жиноятлар ва ҳокимият
суиистеъмолларидан жабр кўрганлар учун адолатнинг асосий принциплари тўғрисидаги
Декларация тасдиқланди. Унда “жиноят қурбони” ва “ҳокимият суиистеъмолидан
жабрланган” тушунчаларининг шарҳлари билан бирга, жабрланувчиларга кўмак
беришнинг қуйидаги асосий йўналишлари белгилаб берилган:
1) БМТга аъзо давлатларнинг миллий қонунчилигига жиноят қурбонларининг адолат
тизимига кириш ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бўйича халқаро стандартларни
жорий этиш;
2) Жиноят ҳуқуқи бўйича қурбонларга, уларнинг оилаларига ёки боқимандаларга
тўланадиган реституция;
3) Давлат ва хусусий жамғармалардан қурбонларга компенсациялар тўлаш;
4) Ҳукумат, ихтиёрий жамоат ва маҳаллий манбалардан зарур моддий, тиббий,
психологик ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш
Жиноятчиликнинг олдини олишда БМТнинг Жиноятчиликни олдини олиш бўйича
Конгрессларида ишлаб чиқилган Жиноятларни олдини олиш бўйича намунавий дастурлар
ва тавсиялар тобора муҳим рол ўйнайди. Масалан, 2010 йил 12-19 апрель кунлари
Сальвадор (Бразилия)да ўтказилган жиноятчиликни олдини олиш ва жиноий адолат
бўйича ХII-Конгрессда иқтисодий жиноятчилик, шунингдек, вояга етмаганлар ва аёллар
қурбонлари бўлган жиноятлар бўйича намунавий дастурлар ва тавсиялар қабул қилинди.
Канада ва Исроил делегациялари Конгресс иштирокчиларига жиноят содир этилган вақт
ёки ундан кейин қандай ҳаракат қилиш кераклиги шунингдек, жиноят профилактикаси
бўйича тезкор ёрдам олиш учун қаерга мурожаат қилиш кераклиги ҳақида тавсияларни ўз
ичига олган қизиқарли буклетлар тақдим этдилар
Бизнинг фикримизча, амалиёт шуни кўрсатадики, бу кутган натижани бермади. Ҳатто
яхши қонунларни ишлаб чиқиш ҳам турли ҳаёт жиҳатларини инобатга олган ҳолда кўплаб
ёндашувларни талаб қилади. Бу фақат қурбонларни ҳимоя қилишга эмас, балки жиноят ва
бузилишларнинг олдини олишга ҳам тааллуқлидир. Амалиёт шуни кўрсатдики, самарали
йўллардан бири жиноятчиликни олдини олиш тизимини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш
бўлиши керак, яъни превенция ва профилактика. Яратилган тизимда етакчи рол ва ўринни
виктимологик йўналиш эгаллаши керак. Дастлабки виктимологик тадқиқотлар жиноят
правонарушителями. Милан. 26 августа-6 сентября 1985 года
. https://www.europe-
science.com/wp-content/uploads/2020/10/VOL-4-No-20-20-2017.pdf
5
Декларация основных принципов правосудия для жертв преступлений и злоупотреблений
властью. 29 ноября 1985 год. A/RES/40/34 © ООН.
6
Материалы Х11Конгресса ООН по предупреждению преступности и уголовному
правосудию
(Салвадор,
Бразилия,
12—19
апреля
2010
года
www.un.org/ru/conf/crimtcongress2010
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
708
қурбонларига тўлиқ (моддий, маънавий, тиббий ва психологик) реабилитация учун давлат
компенсацияси институтини яратиш зарурлигини кўрсатди, деб эслатиб ўтиш лозим.
Шунинг учун хорижий мамлакатларда виктимологик жиноят олдини олиш тизимининг
муҳим элементи сифатида жиноят қурбонларининг манфаатларини ҳимоя қилиш ва
уларга ёрдам кўрсатиш мақсадида ташкил этилган жамоат ташкилотлари бўлди. Эслатиб
ўтиш керакки, дастлаб жамоатчиликнинг жиноятларнинг олдини олишда иштироки
виктимологиянинг асосий ғояларидан бири ҳисобланган. Жамоат ташкилотларининг
амалий фаолиятининг самарадорлигини ижтимоий фаоллик ва фуқароларнинг
масъулиятли ёндашуви шаклланган анъана таъминлайди.
Асосий анъаналардан бири сифатида оммавий ахборот воситалари билан жамоатчилик
фикрини шакллантириш бўйича мунтазам ишларни қайд этиш лозим. Қоида тариқасида,
жамоат ташкилотларида махсус хизматлар, ёрдам ва мурувват фондлари, ишонч
уюшмалари ташкил этилади. Улар жиноят қурбонлари билан уларнинг такрорий
виктимизациясининг олдини олиш мақсадида иш олиб борадилар.
Хорижий мамлакатларда виктимологик профилактика тизими учта гуруҳга ажратилиши
мумкин бўлган элементлардан иборат:
1) Шахс ёки ижтимоий гуруҳнинг виктимизациясига олиб келадиган объектив шарт-
шароитларни нейтраллаш;
2) Аҳолининг айрим қатламлари орасида тушунтириш ишлари, виктимологик тарғибот;
3) Қурбонларга ёрдам кўрсатиш, шу жумладан давлат компенсациялари ва зарарларни
қоплаш тизими.
Замонавий криминологик концепцияларда жабрланувчининг хулқ-атвори жиноятни
белгилаш тизимида муҳим элемент сифатида талқин қилинганлиги сабабли, бир қатор
юқори ривожланган мамлакатларда виктимологик профилактика давлат ва фуқаролик
жамияти институтларининг жиноятчиликнинг олдини олиш бўйича фаолиятининг ўзига
хос таркибий қисми сифатида кўриб чиқилади. «Ғарбда виктимологик профилактиканинг
асосий субъектлари давлат эмас, балки айнан фуқаролик жамияти ва унинг
институтларидир. Бу айниқса профилактиканинг учинчи босқичи – қурбонларга ёрдам
кўрсатиш билан боғлиқ ҳолда яққол намоён бўлади»
.
Бу ёндашувга кўра, жиноят қурбонларига ёрдам кўрсатиш бўйича асосий ташаббус
фуқаролик жамиятининг ўзидан, яъни нодавлат ташкилотлар, хайрия фондлари, жамоат
бирлашмалари ва бошқа фуқаролик институтларидан келиб чиқади. Улар
жабрланганларга
психологик, ҳуқуқий ва моддий ёрдам кўрсатиш билан шуғулланиб,
7
Палазян А.С.
Концептуальные основания системы виктимологического предупреждения
преступности в странах Запада ОБЩЕСТВО И ПРАВО ● 2013 ● № 4 (46).с.121-122.
8
Минникес И.В
. Местное управление Великобритании. Свердловск, 1988. The Local
Solution. Current Practice. London, 1997.
Мотрошилова Н.В.
Дискуссии в социальной
философии // История философии: Запад – Россия – Восток. М., 1999.
Интервью с А.
Макинтайром
// Вопросы философии. 1996. № 1.
Вишневецкий К.В
. Криминогенная
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
709
уларни жамиятга қайта интеграциялашувига кўмаклашадилар. Шу орқали давлатнинг
жиноятчиликни олдини олишдаги саъй-ҳаракатларига самарали тарзда ҳисса қўшадилар.
Айнан жамоатчилик ўзини ўзи бошқариш жаҳон миқёсида ҳам, минтақавий ва маҳаллий
даражаларда ҳам мавжуд бўлган принципиал маданий хилма-хилликнинг ифодаси бўлиши
мумкин. У глобаллашувнинг чақириқларига энг демократик жавоб сифатида намоён
бўлади ва ўзига хосликка, ноёбликка, такрорланмасликга ҳурмат кўрсатиш зарурлигини
таъкидлайди. Бундан ташқари, жамоатчилик ўзини ўзи бошқариш стратификация
жараёнларининг радикаллашувининг салбий оқибатларини биринчи навбатда,
шаҳарларнинг ноқулай ҳудудларида қуйи табақа вакилларининг маҳаллий тўпланиши ва
концентрацияси билан боғлиқ бўлган оқибатларини юмшатишга қодирдир.
Хорижий тажриба шуни кўрсатадики, жиноятларнинг виктимологик йўналишда олдини
олиш тизимининг муҳим, баъзида эса асосий элементи жиноят қурбонларининг
манфаатларини ҳимоя қилиш, уларга ёрдам кўрсатиш ҳамда такрорий виктимизацияга
қарши курашиш мақсадида ташкил этилган жамоат ташкилотларидир. Айнан
жамоатчиликнинг жиноятларнинг олдини олишдаги иштироки виктимологиянинг асосий
ғояларидан бирини ташкил этади. Таъкидлаш жоизки, виктимологик ташкилотлар
фаолиятининг амалий самарадорлиги нафақат фуқароларнинг ижтимоий фаоллик
даражаси, балки бир қатор мамлакатларда қонуний асосда мустаҳкамланган ва
институционаллаштирилган лобби фаолияти анъаналари билан ҳам белгиланади. Қонун
чиқарувчи даражада жабрланувчиларнинг манфаатларини таъминлаш учун ташкилотлар
ҳокимият органлари вакиллари билан расмий ва норасмий учрашувлар ўтказадилар;
парламент, ҳукумат қўмиталари ва комиссиялари, вазирликлар ҳайъатларининг
мажлисларида иштирок этадилар; қонун лойиҳаларини тайёрлашда ёрдам берадилар;
қонун чиқарувчиларни, ҳукумат аъзоларини ўзларининг съездлари, конгресслари,
йиғилишларига таклиф қиладилар; жамоатчилик фикрини шакллантирадилар ва оммавий
ахборот воситалари билан мунтазам ишлайдилар; жиноий тажовуз қурбонлари номидан
ҳокимият органларига ҳисоботлар, мурожаатлар тайёрлайдилар; давлатнинг олий
раҳбарлари билан учрашувлар ўтказадилар. Виктимологик йўналишдаги турли
ташкилотлар иш тажрибасини таҳлил қилар экан, олимлар одатда тўртта позицияни
ажратиб кўрсатадилар: ташкилий тузилма; виктимологик профилга эга бошқа
ташкилотлар билан муносабатлар; кўрсатилаётган ёрдам объектининг характери; иш олиб
борилаётган жиноятларнинг устувор йўналишлари. Ташкилий тузилмада кўнгилли
нодавлат ташкилотлар ва уларнинг ишида у ёки бу шаклда давлат иштирок этадиган
ташкилотлар фарқланади. Виктимологик ташкилотлар фаолиятини мувофиқлаштириш
мақсадида бир қатор мамлакатларда миллий даражадаги органлар, қўмиталар ва
кенгашлар ташкил этилади. Улар фондлар ва ташкилотлар фаолиятининг хайрия фаолияти
бўйича миллий стандартларга мослигини таъминлайди, виктимологик тарғиботни
такомиллаштириш бўйича услубий тавсиялар ишлаб чиқади, энг қизиқарли тажрибаларни
йиғиб умумлаштиради, жамоат ташкилотларини ҳукумат тузилмалари билан боғлайди ва
хориждаги шунга ўхшаш ташкилотлар билан алоқаларни йўлга қўйишга кўмаклашади.
виктимизация социальных групп в современном обществе: автореф. дис. … д-ра юрид.
наук. М., 2008.
Байо Ф.
От предотвращения преступности к уменьшению рисков //
Предупреждение преступности и уменьшение безопасности в городах: материалы
междунар. науч.- практ. конф. М., 1999.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
710
Англияда бу — 1979 йилдан бери фаолият юритиб келаётган Жиноят қурбонларини
қўллаб-қувватлаш миллий ассоциацияси (National Association of Victim Support Schemes)
ҳисобланади.
Францияда 1986 йилда 60 дан ортиқ маҳаллий виктимологик ассоциациялар фаолиятини
мувофиқлаштириш мақсадида ташкил этилган Жиноят қурбонларига ёрдам кўрсатиш
миллий институти (National Institute for Assistance for Victims, INAVEM) мавжуд
Нидерландияда Жиноят қурбонларини қўллаб-қувватлаш миллий ташкилоти (National
Organisation for Victim Support — NOVS) фаолият юритади
.
Қўшма Штатларда бундай расмий ташкилот мавжуд эмас, аммо унинг функцияларини кўп
жиҳатдан Жабрланувчиларга Ёрдам Миллий Ташкилоти (НОВА) бажаради. Италияда ҳам
жиноят қурбонларига ёрдам берадиган ягона ташкилот йўқ, лекин террорчилик
қурбонлари, уюшган жиноятчилик қурбонлари, ўғирликдан жабрланганлар ва бошқаларга
ёрдам берадиган уюшмалар мавжуд бўлиб, улар одатда омон қолганлар ва
жабрланганларнинг қариндошлари томонидан ташкил этилади. Виктимологик
ташкилотлар мунтазам ҳамкорлик қиладиган давлат органлари орасида, республикамизда
бўлгани каби, полиция марказий ўринни эгаллайди. Баъзи ҳолларда ташкилотларнинг
офислари бевосита полиция бўлимларида жойлашган.
Жамиятнинг трансформация шароитида виктимологик профилактикани ижтимоий
бошқарув сифатида турли хил концептуал қарашларни таҳлил қилиш шуни кўрсатадики,
Ғарбий Европа ва АҚШ мамлакатларида бошқарув субъектининг объектга нисбатан
юмшоқ тартибга солувчи таъсирларига урғу берилади. Виктимологик профилактиканинг
энг муҳим вазифаси жамиятда объектив сабабларга кўра юзага келадиган жиноятчилик
жараёнлари ва жамиятни декриминализация қилиш жараёнлари ўртасида зарурий
нисбатни сақлашдан иборат. Бу шуни англатадики, профилактик фаолиятда ижтимоий
ўзини ўзи бошқариш учун етарлича катта ҳудудлар мавжуд бўлиши керак, улар бошқарув
субъектининг тўғридан-тўғри таъсирига учрамаслиги лозим. Ушбу ҳудудлар жамиятнинг
ўзини ўзи бошқариш, ижтимоий тартибни сақлаш ва қонунийликни мустаҳкамлаш
қобилиятларини ривожлантириш механизмини ташкил этади.
Келинг, Россия тажрибасини батафсил кўриб чиқайлик. Россияда аҳолини виктимологик
ҳимоя қилиш тизими ва давлатнинг мақсадли виктимологик сиёсати мавжуд эмас, бу ўз
миқёси бўйича ғарбий аналогларга тенг бўлиши мумкин. Шу билан бирга, унинг
ривожланишининг аҳамияти глобаллашув ва унга боғлиқ трансмиллий жиноят таҳдидлари
шароитида аниқ кўринмоқда. Бугунги кунда, Ўзбекистонда бундай тизимни яратиш учун
асосларни баҳолаганда, хорижда виктимологик профилактика ривожланишининг турли
босқичларида ўзини намоён қилган учта зарур элементнинг турли даражадаги етуклигини
қайд этиш мумкин. Шу билан бирга, мамлакатимизда виктимологик профилактика
тизимини шакллантириш бўйича амалий тажриба ва ҳар томонлама ишлаб чиқилган
9
https://register-of-charities.charitycommission.gov.uk/en/charity-search/-/charity-details/277196/full-print.
10
https://resources.ials.sas.ac.uk/eagle-i/inavem-institut-national-daide-aux-victimes-et-de-mediation.
11
https://www.nsvrc.org/organizations/81
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
711
назарий база мавжуд бўлиб, амалиёт кўрсатганидек, усиз виктимологик ҳаракат фақат ўз-
ўзидан пайдо бўладиган характерга эга бўлиши мумкин. Республика криминологларининг
асарларида виктимологик профилактика масалаларига махсус тадқиқотлар шунингдек,
алоҳида боблар, параграфлар, мақолалар бағишланган
. Бироқ, бу ишлар ҳозирча умумий
мақсадлар англаниши билан бирлаштирилмаган, уларнинг мафкурасида жиноятчилик ва
виктимологияга оид мотивлар заиф ифодаланган, миллий ва хорижий виктимология
назариясига таянишга интилиш етишмайди. Ҳозирча республикадаги виктимологик
ҳаракат Италия моделини такрорламоқда. Виктимологик ҳаракатни ягона марказдан
бошқариладиган тарзда тузилмавий шакллантириш (ва рағбатлантириш) зарур.
Республикада, шунингдек, мавжуд тафовутни тезкор суръатларда бартараф этиш
зарурлигини инобатга олган ҳолда, давлат виктимологик сиёсатини илғор тарзда
шакллантириш ва амалга ошириш вазифаси яққол намоён бўлмоқда. Республика миқёсида
виктимологик профилактика тизимини барпо этиш жиноятчиликни олдини олишга оид
криминология илми томонидан ишлаб чиқилган назария асосида белгиланган ва асослаб
берилган
. Шундай қилиб, умумий виктимологик профилактика объектлари
қуйидагилардан иборат: виктимлик ва унинг турлари; виктимли хулқ-атворни
шакллантирувчи ва муайян шахсларга нисбатан жиноятлар содир этилишини шартловчи
виктимоген омиллар ва вазиятлар; виктимоген (жиноятлар қурбони бўлиш хавфи энг
юқори бўлган) аҳоли гуруҳлари.
Умумий виктимологик профилактика объектларининг кўп даражалилигини шунингдек,
унинг кўламлилиги ва кўп томонламалиги билан ажралиб турадиган ўзига хос таъсир
чораларини ҳисобга олган ҳолда, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар унинг барча
жиҳатларига таъсир ўтказа олмаслигини, айниқса уларни ўз кучлари билан бартараф эта
олмаслигини таъкидлаш лозим. Бу ерда турли давлат ҳокимияти органлари ва
12
Муродов А.Ш. Ички ишлар органларининг оиладаги зўравонлик билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар
профилактикасини такомиллаштириш: юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD)диссертацияси Т.,
2019.; Ғофуров Ш.Р. Уюшмаган ёшлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикасини такомиллаштириш
(Ички ишлар органлари фаолияти мисолида): юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD)диссертацияси
– Т., 2019.; Умаров Б.М. Ўзбекистонда вояга етмаганлар жиноятчилигининг ижтимоий-психологик
муаммолари: монография. – Т.: ТДЖТУ, 2008. – 214 б.; Каримова Д.Р. Ўзбекистон ҳудудида бола ҳуқуқлари
генезиси, эволюцияси ва унинг истиқболлари. диссертация. Т.: 2017.;
Саитқулов К.А.
Ички ишлар
органларининг ҳуқуқбузарликлар виктимологик профилактиткаси бўйича фаолиятини такомилаштириш.
ю.ф.ф.д. (PhD) дис иши . – Т., 2020; Виктимология: Дарслик /
К.Р Абдурасулова, А.Г. Закирова,
Ф.М. Мухитдинов, Ш.Х. Алиев, С.Б. Хўжақулов, Б.А. Умирзаков, Ғ.С. Каршиев ва бошқ
,: Маъсул муҳарир
Ф.М. Мухитдинов
. – Т., 2021. – 320 б..
13
Kriminologiya. Umumiy qism: IIV oliy ta’lim muassasalari uchun darslik
/ I. Ismailov, Q.R. Abdurasulova, I.Yu. Fazilov.
— T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015. — B. 175;
Kriminologiya. Maxsus qism: IIV oliy ta’lim muassasalari
uchun darslik / Mualliflar jamoasi.
— T.: 2015. — B. 563;
Odam savdosiga qarshi kurashishning huquqiy choralari:
O‘quv-amaliy qo‘llanma / O
‘.X. Muhamedov, I. Ismailov, M.M. Qalandarov, D.Yu. Payziyev, Ya.A. Abdulhakov, I.Yu. Fazilov.
— T.: 2014. — B. 29;
Фазилов И.Ю.
Одам савдосига қарши курашнинг жиноят-ҳуқуқий ва криминологик муаммолари:
Монография. –– Т.: 2016. –– Б. 183.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
712
жамоатчилик ўзини ўзи бошқариш органлари шунингдек, ихтисослашган жамоат
ташкилотлари ва бирлашмаларининг комплекс ёндашуви зарур.
Жиноятларнинг олдини олиш бўйича мавжуд криминологик қоидаларга ўхшаш тарзда,
виктимизациянинг умумижтимоий олдини олиш жамият ва давлат томонидан турли
ижтимоий соҳаларда амалга ошириладиган, ўз-ўзидан жиноятчиликка қарши курашишга
қаратилмаган иқтисодий, сиёсий, ҳуқуқий, ташкилий ва бошқа чора-тадбирларнинг ягона
тизимидир.
Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан амалга ошириладиган жиноятларнинг
махсус-криминологик виктимологик профилактикаси – бу махсус субъектларнинг
жиноятчиликнинг ёки айрим турдаги жиноятларнинг олдини олиш бўйича чора-тадбирлар
мажмуасини ноанъанавий усулда амалга ошириш бўйича ўзига хос фаолияти бўлиб,
биринчи навбатда қуйидагиларга қаратилган:
- юқори даражадаги виктимликка эга бўлган айрим шахслар ва хавф гуруҳларини аниқлаш
ҳамда уларнинг ҳимоя хусусиятларини тиклаш ёки фаоллаштириш ва кейинчалик
девиктимизация қилиш мақсадида уларга таъсир кўрсатиш;
- виктимликнинг детерминацион комплексини (ушбу фаолиятнинг бошқа субъектлари
билан биргаликда) олдини олиш, бартараф этиш ёки нейтраллаш; кундалик амалий
фаолиятда потенциал жиноят қурбонларининг муҳофаза ва ҳимоя имкониятларини
ошириш бўйича мавжуд махсус турлари, шакллари ва усулларини ишлаб чиқишда
иштирок этиш ёки такомиллаштириш.
Виктимизациянинг умумижтимоий олдини олиш чоралари комплекс характерга эга
бўлганлиги сабабли, улар глобаллашувнинг жаҳон тенденцияларини ҳисобга олган ҳолда
ҳар бир ижтимоий гуруҳнинг виктимизация хусусиятларини инобатга олишлари керак.
Бунда индивидуал даражада ва ижтимоий қатлам даражасида виктимизациянинг
ижтимоий профилактикасини уйғунлаштириш лозим.
Бундай профилактика усулларининг асосини шахснинг турмуш тарзининг салбий
элементларини нейтраллаш билан бирга ижтимоий гуруҳларни девиктимизация қилиш
бўйича фаолият ташкил этиши керак. Ушбу нуқтада виктимоген омиллар ва шарт-
шароитларни нейтраллаш, шахснинг ва унинг яқин ижтимоий муҳитининг виктимизация
ҳолатларининг олдини олишни бевосита мақсад қилган умумижтимоий ва махсус
(мақсадли) виктимологик профилактика чоралари уйғунлашади ва бир-бирини тўлдиради.
Аҳоли виктимизациясининг олдини олиш бўйича ташкилий чораларни қўллаш қурбонни
ўрганиш, жиноятларнинг олдини олиш учун маълумот олиш мақсадида кенг кўламли
виктимологик тадқиқотлар ўтказиш зарурлигини англатади.
АҚШда тегишли ишларни ташкил этиш тажрибасини намуна сифатида олиб, минтақавий
даражада ижтимоий мақомларнинг виктимлиги ва виктимизация жараёнларини тизимли
равишда ўрганишни ташкил этиш лозим. Фақат бир неча йил давомида тизимли маълумот
тўплаш ижтимоий мақомларнинг виктимлиги бўйича илмий асосланган тасаввурга эга
бўлиш ва профилактик тадбирларни ўз вақтида тўғрилаш имконини беради. Ушбу ишнинг
натижаси уларнинг асосий статус хусусиятлари мажмуасини ҳисобга олган ҳолда
ижтимоий қатламларнинг виктимлиги криминологик моделини ишлаб чиқиш бўлиши
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
713
керак. Бунда ижтимоий қатламларнинг виктимлиги гуруҳли виктимликнинг бир тури
эканлигидан келиб чиқиш лозим.
Ушбу тушунчанинг ҳажми гуруҳли виктимлик тушунчасининг ҳажмидан каттароқдир,
чунки унинг мазмуний элементлари қаторига бевосита биофизик хусусиятлар (масалан,
индивиднинг жисмоний заифлиги) кирмайди. Ҳар қандай ҳолатда ҳам, ижтимоий
стратификация аспектида бу хусусиятлар ижтимоий воситачилик қилувчи сифатида кўриб
чиқилади. Иккита асосий синфга бўлинган ижтимоий қатламларга нисбатан ўзаро
тадқиқотлар ўтказиш мақсадга мувофиқ кўринади.
Биринчи синфга аҳолининг ижтимоий-иқтисодий принцип (стратификациянинг асосий
принципи) бўйича ажратилган қатламлари кириши мумкин: бойлар, бадавлатлар, ўрта
табақа, кам таъминланганлар. Тадқиқот вазифаларини янада юқори даражада қўйишда
ушбу схемани глобал стратификация жараёнларини ўрганиш билан тўлдириш мумкин эди.
Иккинчи синфга жинс ва ёш принципига кўра ажратилган қатламларни киритиш мақсадга
мувофиқдир: аёллар, эркаклар, болалар, ёш, ўрта, кекса ёшдагилар (хорижий
виктимологияда энг кўп ўрганиладиган тоифалар) ва барқарор виктимликка эга
мамлакатлар: биринчи навбатда мигрантлар ва сайёҳлар. Асосий боғлиқликлар сифатида
қуйидагилар кўриб чиқилиши керак: ҳар бир мамлакат бўйича жиноий тажовуз қурбони
бўлган эркаклар ва аёллар фоизи; жиноятчилар сони бўйича шунга ўхшаш кўрсаткичлар;
ҳар бир стратада мос равишда қурбон ва жиноятчи бўлган ёш ва кекса ёшдагилар фоизи;
ҳудуднинг ижтимоий-демографик тузилишига бошланғич виктимизациянинг мослик
даражаси; минтақада ўзининг ижтимоий мақоми бўйича ушбу мамлакат вакилларига яқин
бўлган мигрантларнинг мавжудлиги.
Бундан ташқари, виктимликнинг ичкиликбозлик ва гиёҳвандликка боғлиқлиги; қурбон ва
жиноятчи ўртасидаги қариндошлик, қўшничилик ва бошқа муносабатлар; нотаниш/таниш
шахсларга қилинган тажовузлар сони ва бошқалар каби параметрлар қўшимча бўлиши
мумкин.
Турли ижтимоий қатламлар учун зўравонлик, манфаатдорлик, манфаатдорлик-
зўравонлик, иқтисодий жиноятчилик билан боғлиқ тажовузларнинг устунлиги кўпроқ ёки
камроқ характерлидир. Яширин жиноятлар қурбонларини аниқлашга, фуқароларнинг
айрим яшаш жойларининг виктимизация хусусиятларига, унинг ташқи муҳитга
боғлиқлигига ва ҳоказоларга алоҳида эътибор қаратиш лозим. Жиноятчиликнинг олдини
олишга криминологик-виктимологик ёндашувнинг энг муҳим қисми минтақавий
криминологик вазиятни прогнозли-таҳлилий тадқиқ қилишдир.
Жиноятчиликнинг ижтимоий-криминологик ва виктимологик прогнозлашининг моҳияти
минтақа ёки вилоятнинг турли қисмларида кечаётган иқтисодий ва ижтимоий жараёнлар
таъсирида унинг ҳолати ва ривожланиш истиқболларини тизимли таҳлил қилиш
шунингдек, жиноятчиликни тартибга солиш истиқболлари асосида унинг ўзгаришининг
асосий тендентияларини баҳолашга қаратилган. Прогнозлашга бундай ёндашувни қўллаш
қуйидагиларни назарда тутади:
- юқорироқ даражадаги ижтимоий-иқтисодий қуйи тизимларни ривожлантириш
устуворлигини ҳисобга олиш (чунки битта минтақани ёки унинг бир қисмини ажратиб
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
714
олиш ва мамлакатнинг иқтисодий, ижтимоий, жиноий-ҳуқуқий сиёсати билан боғлиқ
бўлмаган ҳолда уларнинг ривожланишини прогноз қилиш реал эмас);
- минтақани ривожлантириш бўйича илгари сурилган дастурлар (концепциялар) асосида
жиноятчилик ҳолатининг ўзгаришини баҳолаш зарурлиги, бошқа мамлакатлар ва
минтақалардаги криминоген жараёнлар ва ҳодисаларнинг аллақачон маълум
оқибатларини таққослаш ва ўхшашликлардан фойдаланиш;
- барча омиллар мажмуаси орасидан иккита асосий гуруҳни - виктимоген ва девиктимоген
омилларни ажратиб кўрсатиш;
- юқорида тилга олинган иккала омил гуруҳининг турли минтақаларда жиноятчиликнинг
ривожланишига таъсирини баҳолаш;
- олинган натижаларни умумкриминологик тенденциялар ва жиноятчилик хусусиятларини
ҳисобга олган ҳолда тузатиш.
Ушбу ва бошқа масалаларни ҳал этиш ҳозирги кунда энг виктимли ижтимоий
қатламларни ва хорижий мамлакатларни аниқлаш, уларнинг келгусидаги виктимизация
тенденцияларини прогноз қилиш ва шу асосда ҳар бир виктимлашган ижтимоий қатлам
билан дифференциялашган ишлаш зарурлигини ҳисобга олган ҳолда жиноятларнинг
умумижтимоий
ва
махсус-криминологик
виктимологик
олдини
олишни
такомиллаштириш бўйича тавсиялар бериш имконини беради.
Виктимологик сиёсатнинг энг муҳим йўналишлари қаторида қуйидагилар қайд этилиши
керак:
- аҳолига нисбатан жиноий таҳдидлар даражасини пасайтириш, тарғибот ишлари олиб
бориш, жиноят қурбонига тезкор маънавий, ташкилий ва имкон қадар моддий ёрдам
кўрсатиш учун жамоатчилик салоҳиятидан, фуқаролик жамияти институтлари, диний
бирлашмалар, ижтимоий фондлар, маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари (маҳалла)
имкониятларидан максимал даражада самарали фойдаланишга интилиш; ·
- Республикада виктимологик профилактика билан манфаатдор бўлган барча
субъектларнинг дунёнинг турли давлатларида виктимологик профилактикани амалга
ошираётган давлат органлари ва жамоат ташкилотлари билан ҳамкорлиги учун шарт-
шароитлар яратиш, глобаллашув даврида шахсни жиноий таҳдидлардан ҳимоя қилиш
бўйича фаолиятни мувофиқлаштириш, хорижий давлатлар тажрибасини ва БМТнинг
инсон ҳуқуқлари бўйича қарорларини ўрганиш, жамиятни девиктимизация қилиш бўйича
қўшма дастурлар ишлаб чиқиш;
- инсоннинг умумий ҳуқуқларига қатъий риоя қилган ҳолда ҳуқуқбузарнинг ҳуқуқларини
ҳимоя қилишдан кўра ҳуқуқбузарлик қурбонининг ҳуқуқлари ва жамоат манфаатларини
ҳимоя қилиш устуворлигини таъминлаш;
- жиноятчи ва унинг қурбонига нисбатан умумий ва юридик адолат принципини қатъий
амалга ошириш.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
715
- аҳолининг энг виктимоген қатламлари (болалар, кекса ёшдаги шахслар, аёллар, ёш
эркаклар ва бошқалар) билан ишлашнинг принциплари ва усулларини дифференциялашга
интилиш;
- давлатнинг виктимологик сиёсатини мувофиқлаштириш;
- жиноятларни квалификация қилиш жараёнида жабрланувчининг шахси ва хулқ-
атворининг жиноий-ҳуқуқий аҳамиятини ҳисобга олишни таъминлаш;
- суд томонидан жиноий жазони тайинлаш масаласини ҳал қилишда жабрланувчининг
шахсий хусусиятларини ҳисобга олишни таъминлаш;
- жиноят қурбонига моддий компенсация ва реституциянинг ягона тизимини
шакллантириш, уни ижтимоий реабилитация қилиш учун молиявий, қонунчилик ва
ташкилий шарт-шароитлар яратиш.
Тўлиқ ёки қисман меҳнатга лаёқатини йўқотган зўравонлик жиноятлари қурбонларига
шунингдек, уларнинг қарамоғида бўлган ёки жиноят натижасида ҳалок бўлганларнинг
қарамоғида бўлган шахсларга зарарни қоплашни биринчи навбатдаги вазифа деб
ҳисоблаш; ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан виктимологик профилактикани
амалга оширишда террорчилик актларининг бевосита ва билвосита қурбонлари
шунингдек, аҳолининг энг виктимоген қатламлари ва мақомлари вакиллари билан
ишлашни устувор деб тан олиш. Виктимологик профилактикани ташкил этиш тизимининг
марказий бўғини, юқорида таъкидланганидек, фуқаролик жамияти институтлари: жамоат
ва диний ташкилотлар, маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органлари бўлиши керак. Улар
қуйидагиларга чақирилган:
- виктимологик тарғибот бўйича тизимли иш олиб бориш; ҳар бир аудиторияга (биринчи
навбатда, вояга етмаганларга) амалий виктимология бўйича ўқув курсларини ишлаб
чиқиш ва етказиш, минтақавий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда оммавий ахборот
воситаларида ёритиш учун виктимологик характердаги маълумотлар тайёрлаш;
- жиноий жиноятлар қурбонларининг, айниқса, улар буни ўзлари қила олмаган тақдирда
(беморлар, мослашмаган мигрантлар, вояга етмаганлар ва бошқалар) ҳокимият
органларида, суғурта компанияларида, адвокатурада манфаатларини ҳимоя қилиш ва
вакиллик қилиш бўйича фаолиятни амалга ошириш;
- жиноят қурбонларига маънавий ва моддий ёрдам кўрсатиш; муайян ҳудудда
шаклланаётган шахслараро ва гуруҳлараро муносабатларни коррекция қилиш;
- ўз ваколатлари доирасида қурбонни ижтимоий ҳимоя қилиш, ижтимоий реабилитация
қилиш ва ресоциализация қилиш бўйича чораларни амалга ошириш.
Шундай қилиб, виктимологик профилактиканинг ҳар бир субъектининг фаолияти
самарадорлиги ва бутун тизим ишининг мувофиқлаштирилиши бутун жамият миқёсида
профилактик ишларни тартибга солувчи ва бевосита таъсир кўрсатиш бўйича мустақил
дастурларни амалга оширувчи ягона виктимологик профилга эга ташкилотнинг
мавжудлиги ва имкониятларига боғлиқ бўлади. Бизнинг фикримизча, бу жамоат
ташкилоти бўлиши керак, эҳтимол инглиз, француз ёки голланд модели бўйича.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
716
Ўзбекистон вариантида унинг имкониятлари давлат даражасида қўллаб-қувватлаш орқали
кучайтирилиши керак. Manba: https://www.sovremennoepravo.ru/
