ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
594
O’SMIRLIK DAVRIDAGI HISSIY-EMOTSIONAL HOLATLAR VA ULARNI
BOSHQARISHNING PSIXOLOGIK TALQINI
Xo'jamova Nurshoda Baxodir qizi
Navoiy viloyat Qiziltepa tumani 24-maktab psixologi
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada o‘smirlik davriga xos bo‘lgan hissiy-emotsional holatlar,
ularning psixologik xususiyatlari hamda bu holatlarni boshqarish mexanizmlari tahlil qilingan.
O‘smirlik — inson psixikasida chuqur o‘zgarishlar sodir bo‘ladigan, shaxs shakllanishining
muhim bosqichi sifatida e’tirof etiladi. Maqolada ayni davrda uchraydigan stress, xavotir, g‘azab,
tushkunlik, o‘zini qadrlash muammolari singari emotsional holatlarning kelib chiqish sabablari
va ularni yengib o‘tish yo‘llari psixologik nuqtai nazardan yoritilgan. Shuningdek, hissiy
barqarorlikni ta’minlashda oilaning, maktab muhitining va psixologik yondashuvlarning o‘rni
alohida ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so’zlar:
o’smirlik davri, muhit, hissiyotlar, emotsional holat, yosh davri muammolari,
kechinmalar, tarbiya.
O’smirlik yoshida, taxminan 13—14 yoshlarda, bolalarni hissiy-emotsional kechinmalarida katta
o’zgarishlar boshlanadi. Shu yoshdagi bolalarda ta’lim ta’siri ostida abstrakt-mantiqiy va
tanqidiy tafakkur ancha o’sadi. O’smirlar dunyoqarashqarashlari bilan bog’liq bo’lgan masalalar
bilan qiziqa boshlaydilar. Mana shularing hammasi xilma-xil intellektual va axloqiy hislari
o’sishi uchun manba bo’lib qoladi. O’smirlarda xayol kuchli ravishda o’sadi. Hislarning o’zi
xayolning o’sishiga yordam beradi va xayolning o’zi ham xilma-xil chuqur emotsional
kechinmalarning manbai bo’lib qoladi. Kelajak to’g’risidagi orzular, qahramonlik, romantika
shularing hammasi emotsional kechinmalarning manbaidir. Bu yoshda o’z-o’ziga baho berish
hissi kuchli ravishda o’sadi. O’smir yoshidagi bolalarning aloqa doirasining kengayishi va ularda
ijtimoiy siyosiy masalalarga qiziqish o’sishi tufayli axloqiy hislar o’smirlar hayotida katta o’rin
oladigan bo’lib qoladi, ularda vatanparvarlik hissi yorqin namoyon bo’ladi. Shu yoshda
organizmda fiziologik o’zgarishlar sodir bo’lishi sababli emotsional qo’zg’alishlaming
xarakterida ham o’zgarish ro’y beradi.
Hislar kuchli ravishda namoyon bo’laveradi, lekin ko’pincha bu hislar barqaror bo’lmaydi.
Boshqa yoshdagi bolalarga qaraganda o’smirlarda injiqlik va arazlash ko’p bo’ladi. O’smirlik
davrining xarakterli xususiyatlaridan yana biri - bu davrda o’smirlarda kuzatiladigan o’smirlik
avtonomiyasi holatidir. O’smirlik avtonomiyasining xuquqiy avtonomiya, iqtisodiy avtonomiya,
emotsional avtonomiya, makoniy avtonomiya kabi turlari farqlanadi. Ma‘lumki, bola dunyoga
kelgan boshlab kimningdir qaramog’iga muxtoj bo’ladi. Ota-onasi va boshqa yaqinlari uni
oziqlantiradi, kiyintiradi, tarbiyalaydi va uni muntazam nazorat ostida tutadi. Ular bolani xar
tomonlama qo’llab-quvvatlashi bois bola bunday e‘tiborga,daldalarga muxtojlik xis etib turadi.
O’smirlik davrida esa bola o’z hayotini, xavfsizligini taminlash borasida mustaqillikka erishadi.
Endi u o’zini o’zi himoya qila olishi, lozim bo’lsa o’zi o’z imkoniyatlari darajasida mexnat qilib,
yetarli darajada daromad qilishi, o’z ehtiyojlarini mustaqil ravishda o’zi qondira olishi mumkin
bo’ladi. Yuqorida keltirib o’tilgan xuquqiy avtonomiya ayni vaqtda bola o’smirlik yoshiga
yetishi bilan unga qator xuquqiy imkoniyatlar berilishi bilan xarakterlanadi.Bu davrda bola
yuridik shaxs hisoblanib, ovoz berish xuquqiga ham ega bo’ladi. Mabodo, bu davrda o’smirning
ota-onasi ajralib ketgudek bo’lsa, o’smirning qayerda va kim bilan qolishi uning xohishiga qarab
xal etiladi. Shuningdek, bola bu davrda o’z imkoniyatidan kelib chiqqan holda rasmiy ravishda
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
595
jismoniy mexnat bilan shug’ullanishi ham mumkin. Lozim bo’lsa, ulardan uz xatti-
xarakati,qiliklari uchun javob berishi ham talab qilinadi. Shu kabi xuquqiy imkoniyatlarga ega
bo’lish va bundan o’smirning xabardorligi uning xuquqiy avtonomiyasining yuzaga kelishini
ta‘minlaydi. Bunday avtonomiyaga ega bo’lish o’smirda o’z xatti-xarakati uchun javobgarlik,
ma‘suliyatlilik xissini yuzaga keltiradi. Iqtisodiy avtonomiya ham ma‘lum darajada xuquqiy
avtonomiyaga bog’liq holda yuzaga kelib, bevosita o’smirning o’z moddiy extiyojlarini
boshqalar, ota-ona yordamisiz qondira olishi mumkinligi bilan bog’liq. O’smir endi o’z
extiyojlarini qondirish uchun ota-onasiga to’la tobe bo’lmaydi. Ayniqsa, xozirgi bozor
iqtisodiyotiga o’tish davri bilan bog’liq ravishda o’smirlar o’rtasida tijorat ishlari bilan, turli
daromadli ishlar bilan shug’ullanish va ular orqali o’zlarining kundalik extiyojlarini qondira
olish, xatto o’z ehtiyojlaridan ortiqroq mablag’ga ega bo’lishi ham mumkin. Bunday holatlar
o’smirlarda iqtisodiy avtonomiyaning yuzaga kelishini ta‘minlaydi. O’smirlik avtonomiyalaridan
yana biri - emotsional avtonomiyadir. Ma‘lumki, bola dunyoga kelgan ondan boshlab u onasi va
atrofdagilarning emotsional, xissiy qo’llab-quvvatlash, mexr-muxabbatini namoyon qilishiga,
erkalashiga extiyoj xis qiladi. Shuning uchun ham ilk bolalik yoshidagi, maktabgacha va kichik
maktab yoshidagi bolalarni suyib,erkalab ularni quchib, boshini silab, yoqimli gaplar va
muomala bilan ularga xissiy yaqinlik namoyon qilinsa, ular bundan quvonib, xursand bo’ladilar
va erkalayotgan shaxsga nisbatan talpinadilar. Buni yosh bolalarning onasiga suykalishi,
ularning pinjiga suqilishi, ularga erkalanishi hollarida kuzatishimiz mumkin.
Shuningdek, bolalar o’z tengdoshlari bilan bo’ladigan o’zaro munosabatlarida nizo-
tortishuvlarga duch kelganida va ayniqsa, tengdoshlaridan«jabrlanganda», «yengila
boshlaganidan», ota-onasidan va atrofidagi yaqinlaridan emotsional dalda, xissiy qo’llab-
quvvatlash kutadi va bu borada ularga murojaat qiladi. Agar uz vaqtida shu emotsional daldani
ola olsa, uzini erkin, tetik, g’olib xis qiladi va ular bilan quvonib yuradi. Uzining kichkinagina
hayotida duch kelgan «muammolarini» xal qilishda kattalar yordamiga muxtojlikni xis qiladi,
ulardan muntazam foydalanishga intiladi. O’smirlik davrida esa aksincha, o’smir endi «yosh
bola» emas, endi u «katta odam», katta odam esa mustaqil bo’lishi, o’z muammolarini o’zi xal
qilishi kerak. Bu davrda kattalar yordamiga murojaat qilishi tengdoshlar tomonidan
qoralanadi.Va buni o’smirning uzi ham xoxlamaydi. Bu davrda o’smirlarga kattalar tomonidan
oldingidek ko’rsatiladigan iltifot, erkalashlar erish tuyuladi. Endi ular o’zlarini erkalab, silab
siypashlarini, «arzimagan narsalar» uchun kattalar tomonidan bildiriladigan olqishlarni
«yoqtirmaydi». Endi ular atrofdagilarni emotsional qo’llab-quvvatlashlaridan holiroq bo’lishga,
o’z muammolarini o’zlari shaxsan xal qilishga intiladilar. Oldinlari ko’chada, bog’chada,
maktabda yuz bergan voqealar haqida uyidagilarga shikoyat qilib,ota-onasidan yordam so’ragan
bo’lsalar, endi oiladan tashqarida birontasidan dakki eshitib, kaltak yeb kelgan taqdirda ham bu
xaqda ota-onasiga bildirmaslikka xarakat qiladi va imkon qadar ota-onalarining uning
«ishlariga» aralashmasliklarini xoxlaydi. Bularning barchasi o’smirlarda bevosita kuzatiladigan
emotsional avtonomiyaning ta‘siridir.
O’smirlarda kuzatiladigan avtonomiya holatining yana biri makoniy avtonomiyadir. Bunga ko’ra
o’smirlar imkon qadar o’z xonasida yolg’iz qolishga, biron bir ishni bajarayotgan yoki biron bir
joyda bo’lgan vaqtlarida imkon qadar yolg’iz qolishga, ayniqsa, o’z ota-onasi, oila a‘zolari
nazaridan chetroqda bo’lishga, o’z o’y-xayollari bilan mashg’ul bo’lib vaqt o’tkazishni
itsaydi.Suxbatlashsa ham asosan o’z tengdoshlari, yaqin o’rtoqlari bilangina muloqotda bo’lib,
ota-onasi bilan imkon qadar kamroq muloqotda bo’lishga intiladi va uzi bilan uzi ovora bo’lib
qoladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
596
O'smirlik davrida emotsional soha ba'zi o'zgarishlarga uchraydi. Yoshi bilan bolalar his-
tuyg'ularni yaxshiroq farqlashni o'rganadilar, "hissiy" tushunchalar chegaralari aniqroq bo'ladi.
O'smirlarda, ular o'sib ulg'ayganida hissiyotlar so'z boyligining sezilarli darajada kengayishi va
emotsiyalar farq qiladigan parametrlar sonining ko'payishi O'smirliklar atrofdagi dunyoning turli
xil ko'rinishlariga kattalar va bolalarga nisbatan ko'proq intensiv munosabatda bo'lishadi.
O'smirliklarda bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan emotsional holatlar tezda bir-birini almashtirishi
mumkin. Psixologlar o'smirlik larning emotsional hayotidagi qo'zg'alishni qo'zg'alish va
tormozlanishning asabiy jarayonlarining o'zgaruvchan faollashuvi bilan asoslashadi. O'smirlik
davrida umumiy hayajon kuchayadi va ba’zi jarayonlar zaiflashadi. Biroq, o'smirlar o'zlarining
hissiy tajribalarini ko'pini yashirishga moyildirlar. Bundan tashqari,o'smirlar bir ob'ektga
nisbatan his-tuyg'ular va hissiyotlarning ambivalentsiyasi bilan ajralib turadi. E.P.Ilyinning
fikriga ko'ra, o'smirlar g'azab, qo'rquv va qayg'udan ko'ra ko'proq quvonch namoyon bo'lishiga
moyil. G'azablanish tendentsiyasi qo'rquv va xafagarchilikdan ko'ra ko'proq aniqroq. Quvonch,
g'azab va xafagarchilik 12-13 yoshda eng kuchli seziladi va bu davrda qo'rquvning zo'ravonligi
pasayadi. V.G.Kazanskayaning fikriga ko'ra, o'smirlar odatda ijobiy va salbiy his-tuyg'ulariga
"yopishadi". Boshqa narsalar qatori, o'z-o'zini tartibga solish qobiliyati o'smirlik davrida
rivojlanadi. Ya'ni, o'smir o'z his-tuyg'ulari, emotsiyasini namoyon bo'lishini yaxshiroq
boshqarishni boshlaydi.O'smirlik hissiy reaktsiyalarining ba'zi xususiyatlari gormonal va
fiziologik jarayonlarga bog'liq. Kayfiyatning keskin o'zgarishi, yuksalishdan depressiyaga
to'satdan o'tish va aksincha, o'smirlarda aqliy muvozanat umumiy hayajonning oshishi va shartli
holatlarning zaiflashishi bilan izohlanadi. Shuningdek, emotsional soha turli xil ijtimoiy
omillarga va tarbiya sharoitlariga bog'liq. O'smirlarda aksentuatsiya, shaxs xususiyatlarining
keskin namoyon bo'lishi kuzatiladi, bu asosan o'smirlarning xulq-atvorini belgilaydi va ularning
atrof-muhit bilan o'zaro ta'siriga ta'sir qiladi. O'smirlik davri (10-15 yosh) - shaxsiyatni
shakllantirishning o'ziga xos davri. Jismoniy, hissiy va ijtimoiy o'zgarishlarning xilma-xilligi,
shu qatorda qashshoqlik, suiiste'mollik yoki zo'ravonlik ta'sirida o'spirinlar ruhiy salomatlik
muammolariga nisbatan zaifligini oshirishi mumkin. O'smirlarning psixologik farovonligini
oshirish va ularni muvaffaqiyatli rivojlanish imkoniyatlariga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan jiddiy
zarbalar va xavf omillaridan himoya qilish ularning o'spirinda farovonligi va katta yoshdagi
jismoniy va ruhiy salomatligi uchun muhimdir. O'smirlik - bu aqliy farovonlik uchun zarur
bo'lgan ijtimoiy va emotsional odatlarni rivojlantirish va shakllantirishning muhim davri. Ular
orasida sog'lom uyqu rejimini targ'ib qilish; muntazam jismoniy faoliyat; qiyin vaziyatlarni
bartaraf etish, muammolarni hal qilish va shaxslararo muloqot qilish ko'nikmalarini rivojlantirish;
va hissiy o'zini o'zi boshqarish qobiliyatini rivojlantirish. Oilada, maktabda va umuman atrofdagi
jamiyatdagi qulay sharoitlar ham muhimdir. Dunyo bo'ylab o'smirlarning taxminan 10-20% aqliy
salomatligi bilan bog'liq muammolar mavjud, ular to'g'ri tashxis qo'yilmagan va tegishli
davolanmagan. O'smirning emotsional sohasini normalligi va ruhiy salomatligi bir qator omillar
bilan belgilanadi. O'smirlarga ta'sir ko'rsatadigan xavf omillari sonining ko'payishi ularning ruhiy
salomatligi mumkin bo'lgan oqibatlarini yanada kuchaytiradi. O'smirlik davrida stress darajasini
oshirishi mumkin bo'lgan omillar orasida katta avtonomiyaga intilish, tengdoshlarning umidlarini
qondirish istagi, jinsiy identifikatorni qidirish va texnologiyalarning mavjudligi va ulardan
foydalanishning ko'payishi kiradi. O'smirning ruhiy salomatligini belgilaydigan boshqa muhim
omillar - bu ularning oilaviy hayotining sifati va tengdoshlari bilan bo'lgan munosabatlaridir.
Ruhiy salomatlik uchun tan olingan xatar - bu zo'ravonlik va ijtimoiy-iqtisodiy muammolar.
Bolalar va o'smirlar, ayniqsa, jinsiy zo'ravonlikka moyil bo'lib, bu shubhasiz ruhiy
salomatlikning yomonlashishiga olib keladi. Ba'zi o'smirlarda yashash sharoitlari, kamsitish yoki
ijtimoiy chetga chiqish yoki sifatli yordam va xizmatlardan foydalanish imkoniyati yo'qligi
sababli ruhiy salomatlik muammolari xavfi ortadi. Bu gumanitar inqiroz va beqarorlikda
yashaydigan o'smirlarga tegishli; surunkali kasallik, autizm spektri buzilishi, aqliy zaiflik yoki
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
597
emotsional buzilish kabi boshqa asab kasalliklari bilan og'rigan o'smirlar; homilador o'smirlar,
ota-onaga aylangan yoki erta va yoki majburiy nikohga kirgan o'smirlar; yetim bolalar; etnik
yoki jinsiy ozchiliklardan yoki boshqa kamsitilgan guruhlardan bo'lgan o'smirlardir. O'z
navbatida, ruhiy salomatligi muammolari bo'lgan o'smirlar, ayniqsa, ijtimoiy chetga chiqish,
kamsitishlar, stigma, o'qishdagi qiyinchiliklar, xavfli xatti-harakatlar, jismoniy kasalliklar va
inson huquqlari buzilishlariga juda moyil. Emotsional kasalliklar ko'pincha o'smirlik davrida
rivojlanadi. Depressiya yoki xavotirdan tashqari, hissiy kasalliklari bo'lgan o'spirinlarda
asabiylashish, ko'ngilsizlik yoki g'azab kuchayishi mumkin. Simptomlar bir vaqtning o'zida bir
nechta hissiy kasalliklarga o'xshash bo'lishi mumkin va tez va kutilmagan kayfiyat va
hissiyotlarning o'zgarishi bilan tavsiflanadi. Yosh o'spirinlarda qo'shimcha ravishda qorin og'rig'i,
bosh og'rig'i yoki ko'ngil aynish kabi hissiy bog'liq jismoniy alomatlar paydo bo'lishi mumkin.
Depressiya 15-19 va 15-14 yoshdagi o’spirinla va o'smirlar orasida kasallanish va nogironlik
bo'yicha dunyoda to'rtinchi o'rinda turadi, 10-14 yoshdagi bolalar orasida. Anksiyete buzilishi
15-18 yoshdagi o'smirlar va o’spirinlar orasida ruhiy salomatlik muammolarining to'qqizinchi va
15-18 yoshli o'spirinlarning ruhiy salomatligi muammolarining oltinchi sababi hisoblanadi.
Emotsional bezovtalik, masalan, maktabga qatnashish va mashg'ulotlarga qattiq ta'sir qilishi
mumkin. Izolyatsiya va yolg'izlik hissi ijtimoiy begonalashuv bilan kuchayishi mumkin. Eng
og'ir holatlarda depressiya o'z joniga qasd qilishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham
mazkur buzilishlarni darrov aniqlashimiz hamda oldinini olishimiz kerak bo’ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Abramova G.S. Vozrastnaya psixologiya: Uchebnik dlya studentov vuzov.-
M., Akademicheskiy proekt, 2014.
2.
G`oziyev E., Holmuhammedov M., Ibroximov X. Psixologiyametodologiyasi. Psixolog
mutaxassisligi uchun o`quv qo`llanma. ToshkentM.Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy
Universiteti, 2012.
3.
Ziyocom.uz
