ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
583
MAKTABGACHA YOSHDAGİ BOLALARDA RAQAMLİ TEXNOLOGİYALARGA
QARAMLİK: SABABLARİ,OQİBATLARİ VA OLDİNİ OLİSH YO’LLARİ.
Rasuljonova Bibioyshaxonim Azizbek qizi
Farg’ona davlat Univarsiteti
1-bosqich talabasi
E-mail:rasuljonovaoisha778@gmail.com
Tel:+99899 2354171
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda raqamli texnologiyalarga
qaramlikning shakllanish sabablari,uning bolalarga salbiy oqibatlari hamda ushbu muammoning
oldini olish yo’llari tahlil qilingan.Hozirgi davrda raqamli qurilmalar-smartfon,planshet,televizor
va kompyuterlarning keng tarqalishi bolalarning ruhiy,psixik,ijtimoiy va jismoniy rivojlanishiga
ta’sir ko’rsatmoqda.Maqolada ota-onalarning tarbiyaviy yondashuvlari, psixologik nazoratning
yetishmasligi va bolalarda sog’lom texnologiya madaniyatini shakllantirishning samarali usullari
ko’rib chiqilgan.
Kalit so’zlari va iboralar:
raqamli texnologiyalar,texnologiyalarga qaramlik,psixologik
rivojlanish,maktabgacha yoshdagi bolalar,ekran vaqti.
Аннотация:
В данной статье проанализированы причины формирования зависимости от
цифровых технологий у детей дошкольного возраста, её негативное влияние на здоровье и
развитие ребёнка, а также эффективные способы профилактики данной проблемы. В
настоящее время широкое распространение цифровых устройств — смартфонов,
планшетов, телевизоров и компьютеров — оказывает влияние на психическое, социальное,
физическое и эмоциональное развитие детей. В статье рассматриваются родительские
подходы к воспитанию, недостаток психологического контроля, а также эффективные
методы формирования здоровой цифровой культуры у детей.
Ключевые слова:
цифровые технологии, зависимость от технологий, психологическое
развитие, дети дошкольного возраста, экранное время.
Annotation:
This article analyzes the causes of digital technology addiction in preschool-aged
children, its negative impact on children's health and development, and effective strategies for
preventing this issue. Today, the widespread use of digital devices—such as smartphones, tablets,
televisions, and computers—affects the mental, psychological, social, and physical development
of children.
The article examines parenting approaches, the lack of psychological supervision, and effective
methods for developing a healthy digital culture in children.
Keywords:
digital technologies, technology addiction, psychological development, preschool-
aged children, screen time.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
584
Zamonaviy texnologiyalarning kun sari jadal rivojlanayotganligi hech kimga sir emas.Bular
insonlarning hayotiga chuqur kirib kelmoqda.Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalarning
planshet,
smartfonlardan
foydalanishi
keng
tarqalgan.Raqamli
texnologiyalardan
foydalanuvchanlik ba’zida ularning rivojlanishiga ijobiy ta’sir etsa-da, haddan tashqari
foydalanish bolalarda texnologiyaga qaramlikni shakllantirishi mumkin.Bolalar ko’pincha ota-
onalarining, aka-uka va opalarining xatti-harakatlarini kuzatish orqali o’rganadilar.Agar oila
a’zolari ko’p vaqtini telefonda o’tkazadigan bo’lsa bola ham bu holatni me’yorda deb qabul
qiladi. A. Bandurani ijtimoiy o’rganish nazaryasiga ko’ra, bolalar atrofdagilarning xatti-
harakatlarini kuzatish orqali ularga taqlid qiladi. Yana bir muhim jihat- bu indentifikatsiya
jarayonidir. Bola o’zini atrofdagi kata insonlar bilan tenglashtirishga harakat qiladi. Ayniqsa, 3-6
yosh oralig’ida bolalar ota yoki onani “ideal shaxs” deb qabul qiladilar. Agar bu ideal shaxs
texnologiyalarga haddan ortiq bog’langan bo’lsa, bolla ham shunday rolni egallashga intiladi.
Bolalar zerikkanida yoki ruhiy noqulaylik holatlarida raqamli qurilmalardan foydalanish orqali
o’zini tinchlantirishga harakat qiladilar. Bunda bolalar emotsional ehtiyojlarini qondirish vositasi
sifatida foydalanishga o’rganib qolganlar. Zigmund Freydning psixoanalatik nazaryasida inson
harakatlarining asosiy motivlari-nafs(Id), ong(Ego) va axloqiy nazorat (superego) o’rtasidagi
kurash bilan belgilanadi. Bola hali superego va ego fazilatlarini to’liq shakllantirmagan bo’lgani
uchun , u tez-tez nafs (Id) tomonidan boshqariladi- ya’ni, tez va oson zavq olishga
intiladi.Masalan: bola zerikkanida- planshetni olib multfilm yoqadi. Yig’laganda
–telefonni olib o’yin oynaydi. Qaramlikning asosiy oqibatlati: nutq rivojlanishining sekinlashuvi,
ijtimoiy ko’nikmalarning sustlashuvi, e’tibor va xotira muammolari,uyquning buzilishi,
psixologik muammolar.Buning oldini olish yo’llari: Oila va pedagoglarning hamkorligi. Ota-
onalar va tarbiyachilar bolalarning texnologiyadan foydalanish vaqtini birgalikda nazorat
qilishlari, faolyatga muqobil shakllarni taklif qilishlari lozim. Muqobil rivojlantiruvchi
faolyatlarni taklif qilish. Bolalarda mustaqil fikrlashni, ijodkorlik va muomala ko’nikmalarini
rivojlantirishimiz kerak. Psixologik tarbiya va ongli texnologiyalardan foyalanish. Bolalarga
texnologiyalar haqida tushunarli tarzda ma’lumot berish, ularni ongli ravishda foydalanishga
o’rgatish muhimdir.Bolaning jamiyatdagi o’rnini anglashiga yordam berish orqali ichki
motivatsiyani kuchaytirish mumkin. So’ngi o’n yillikda dunyo bo’ylab bolalar va o’smirlar
o’rtasida depressiya, xavotr buzilishi, o’ziga zarar yetkazish va hatto o’z joniga qasd qilish
holatlari keskin oshdi. Ijtimoiy psixolog Jonathan Haidt bu holatni chuqur o’rganib, uni raqamli
davrning bevosita oqibati sifatida ko’radi. U bu holatni “bolalikning qayta simlanishi” (The
Great Rewiring of Childhood) deb ataydi.Haidt ta’kidlashicha, 2010-yillardagi smartfonlar
inqilobi bolalar hayot tarzini tubdan o’zgartirdi. Avvallari bolalik jismoniy harakatla, real
muloqot va erkin o’yinlar bilan bo’g’liq bo’lgan bo’lsa, hozirgi bolalar ko’proq virtual makonda
hayot kechirmoqda.
Komilova Shahnozabonu Ismoil qizining tadqiqotlarida raqamli ta’lim texnologiyalarining
maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlantirishdagi o’rni keng yoritilgan. Zamonaviy raqamli
texnologiyalar, xususan, interaktiv dasturlar va multimedia resurslari, maktabgacha yoshdagi
bolalarning nutq rivojlanishida muhum rol o’ynaydi. U raqamli texnologiyalar bolalarning
nutqini rijonlantirishda quyidagi afzalliklarni taqdim etadi: Individual yondashuvlar: Har bir bola
o’zining rivojlanish darajasiga mos ravishda materiallarni o’zlashtirishi mumkin. Interaktivlik:
Bolalar interaktiv o’yinlar va dasturlr orqali faol ishtirik etadilar,bu esa ularning qiziqishini
oshiradi. Multimedia imkonyatlari :Audio, video va animatsiyalar orqali bolalarning eshitish va
ko’rish orqali o’rganishlari samarali bo’ladi. Biroq, raqamli texnologiyalardan foydalanishda
quyidagi cheklovlarga etibor qaratish lozim: Ortiqcha foydalanish: Raqamli vositalardan haddan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
585
tashqari foydalanish bolalarning ijtimoiy muloqot qobilyatlarini cheklashi mumkin. Texnik
muamolar: Ba’zi hollarda texnik nosozliklar o’quv jarayonlarida salbiy ta’sir ko’rsatishi
mumkin. Pedagogik tayyorgarlik: Pedagoglar raqamli texnologiyalarni samarali qo’llash uchun
yetarli tayyorgarlikka ega bo’lishlari zarur. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarga qaram
bo’lgan bolalar ko’pincha muloqotga kam kirishadi’ boshqalar bilan o’ynash, o’z fikrini ifoda
etish va his tuyg’ularini boshqarish borasida qiynaladi. Bunday bolalarda yo’lg’izlikka intilish,
tajavuzkorlik, sabrsizlik va hattoki depressiv holatlar yuzaga kelishi mumkin.
Ular real hayotdagi o’zaro aloqalarini tushunishda va emotsional jihatdan javob qaytarishga
qiyinchiliklarga duch kelishadi.
So’ngi yillarda dunyo miqiyosida olib borilgan tadqiqotlar raqamli texnologiyalar ta’sirining
jiddiyligini ko’rsatmoqda. Masalan, AQSHda 3-5 yosh oralog’idagi bolalarning o’rtacha ekran
vaqti 2-3 soatni tashkil qilayotgani aniqlandi. BU esa Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (JSST)
tomonidan tavsiya etilgan me’yor-1 soatdan ancha ortiq. O’zbekistonda to’liq statistik
ma’lumotlar mavjud bo’lmasa-da, kundalik kuzatishlar va mutaxassislar fikriga ko’ra, aksariyat
oilalarda bolalar kuniga 2 soatdan ko’proq vaqtini telefon yoki planshet bilan
o’tkazmoqda.Ayniqsa, ota onalarning ish bilan bamdligi va bolani tinchlantirish maqsadida unga
telefon berish holalari keng tarqalgan.Bolalarda raqamli texnologiyalarga qaramlikning
shakllanishi birdaniga emas, balki bosqichma-bosqich sodir bo’ladi. Bu jarayonni quyidagicha
tushunish mumkin:
1.Qiziqish bosqichi- Bola ilk marotaba smartfon yoki planshet bilan tanishadi, undagi rang-
barang tasvirlar, tovushlar, harakatlanuvchi obyektlar unga jozibador tuyuladi.
2.Kundalik odatga aylanish bosqichi- Bola har kuni raqamli qurilmalardan foydalanishni
boshlaydi, bu esa unda “kun tartibining bir qismi” sifatida shakllanadi.
3.Emotsioanal bog’lanish bosqichi-Bola texnologiyalardan zavq oladi, ruhiy ehtiyojlarini
(zerikishni yengish, e’tibor qozonish, o’yin orqali quvnoqlik) raqamli vositalar orqali qondira
boshlaydi.
4.Qaramlik bosqichi- Bola texnologiyalarsiz vaqt o’tkazishga qiynaladi, undan ayrilganda
bezovtalanadi, agressiv yoki tushkun holatga tushadi.
Bu bosqichlar psixologik jarayonlar bilan chanbarchas bog’loq bo’lib, ayniqsa 3-6 yosh
oralig’idagi bolalarda tezroq shakllanishi mumkin, chunki bu davrda ularning irodasi kuchsiz va
tashqi ta’sirga juda ochiq boladi.
Qaramlikni kuchaytiruvchi omillar:
1.Ota-onaning befarqligi yoki haddan tashqari erkalatishi- Bola vaqtini qanday nazorat qilmaslik,
unga “telefon o’yinchooq” sifatida munosabatda bo’lish, raqamli texnologiyalarni mukofot yoki
jazo vositasi sifatida ishlatish-qaramlikni kuchaytiruvchi omillardan hisoblanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
586
2.Bosh vaqtini tashlkil eta olmaslik-Bolaning bandligini va faol ishtirokini ta’minlay olmaslik
uni passiv ekran qarshisidagi holatga olib keladi.
3.Oila a’zolarining o’zlari ham texnologiyalarga bog’liq bo’lishi- Agar ota-ona doim telefon
yoki televizor oldida bo’lsa, bola ham shu modelni takrorlaydi.
4.Raqamli kontentning haddan ortiq jozibadorligi- Multfilimlar, o’yinlar va videolarning yorqin,
tez o’zgaruvchi, chaqiriq beruvchi xarakteri bolaning tabiiy rivojlanishiga zid tarzda kuchli
hissiy bog’lanishga olib keladi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalardan butunlay vos kechish kerak emas.Shu sababli
zamonaviy psixologiya va pedagogika “raqamli tarbiya” tushunchasini ilgari surmoqda.Uning
asosiy tamoyillari: Texnologiyadan foydalanishga ongli yondashuv-Bola, nima sababdan, qancha
vaqtga va nima maqsadda texnologiyadan foydalanayotganini anglashiga o’rgatiladi. O’rnak
bo’lish-Ota-onaning o’zi texnologiyadan maqsadli foydalanishi, bolaga yaxshi namuna bo’lishi
kerak. Muloqotni ustun qo’yish-Har qanday kontendan ko’ra, jonli suhbat, hissiy aloqa va o’zaro
oyinlar bolaga ko’proq foyda keltiradi. Bola bilan birga kontent tanlash- Foydali multfilimlar,
interaktiv ta’limiy ilovalarni tanlashda bolaning fikrini inobatga olish va u bilan fikr almashish.
Maktabgacha bo’lgan bolalarning raqamli texnologiyalarga qaramligida ijtimoiy muhit va
muassasalar roli. Maktabgacha ta’lim muassasalari, tarbiyachilar va sog’lom muhitda
rivojlanayotgan jamiyat bolani qaramlikdan
asrashda muhim ro’l o’ynaydi. Bog’chalar va oilaviy markazlarda: “Raqamli gigiyena”
mavzusida mashg’ulotlar; Jismoniy faollik, musiqa va san’at bilan bog’liq darslar; Gajjetlarsiz
haftalik tadbirlar o’tkazilishi mumkin. Ota-onalarga esa maslahat sifadi: bolaning texnologiya
bilan munosabatni nazorat qilish, ular bilan sifatli vaqt o’tkazish, har kuni hech bo’lmaganda 30
daqiqa birga o’ynash va suhbatlashish tavsiya etiladi. Anderson,C.A., va Dill, K.E. (2000).
Videoo’yinlarning salbiy psixologik ta’siriga oid tadqiqot o’tkazishdi. Bu tadqiqotning asosiy
mazmuni:
Ushbu tadqiqot ikki alohida eksperiment orqali inson psixologiyasini ta’sirini o’raganadi:
1-tadqiqot: Real hayotdagi zo’ravon video o’yinlarni o’ynash va agressiv xatti-harakatlar
o’rtasidagi bog’liqlikni tahlil qiladi.Natijalar shuni ko’rsatadiki, zo’ravon o’yinlarni ko’p
o’ynaydigan shaxslar ko’proq agrresiv fikrlar va
xatti-harakatlarga ega bo’lishadi.
2-tadqiqot: Laboratoriya sharoitida zo’ravon video o’yinlar o’ynagan ishtirokchilarda agressiv
fikrlar his – tuyg’ularning kuchayishi kuzatilgan.Bundan kelib chiqadiki, zo’ravonvideo o’yinlar
qisqa muddatda agressiv fikrlarni faollashtiradi. Uzoq muddatda esa agressiv xatti harakatlar va
jinoyatchilikka moyillikni oshiradi. Bu ta’sirlar erkaklar va oldindan agressiv xulq-atvorga ega
bo;lgan shaxslarda kuchliroq namoyon bo’ladi. Bolalarning gajjetlardan foydalanish darajasi
COVID -2019pandemiyasi orqali ko’pchilik bolalarada ekran oldida vaqt o’tkazishni oshirdi.
Bolalarning taxminan uchdan birida psixologik moslashuv muammolari aniqlangan. COVID-
2019 infeksiyasining paydo bo’lishi bilan turli choralar, raqamli media vositalaridan foydalanish
yanayam oshirildi. Masalan: maktablar va bog’chalar onlayn ta’limga o’tkazildi, uy karantinlari
va ijtimoiy masofa choralari kabi chora-tadbirlar natijasida ko’ngil ochar maqsadlarda raqamli
media vositalaridan keng foydalanishni yanayam oshirdi. Pandemiyadan oldin bolalar taxminan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
587
ikki soat vaqtlarini ekran oldida o’tkazishgan bo’lsalar, bu muddat pandemiya bilan ikki baravar
ko’paydi. 2024-yil 1- iyul holatiga ko’ra, O’zbekiston Respublikasining doimiy aholisi 37
million 134 ming kishini tashkil etadi.
Shu bilan birga 3 – 7 yosh oralig’idagi maktabgacha yoshdagi bolalar soni 2 million 930 ming
844 nafarni tashkil etadi. Ushbu ko’rsatgichlar maktabgacha ta’lim tizimining ahamyatini va
uning rivojlanishiga qaratilgan e’tibor zarurligini ko’rsatadi. Aynan shu yoshdagi bolalarning
intellektual, ijtimoiy va emotsional rivojlanishida muhim ro’l o’ynaydi. Raqamli texnologiyalar
hayotga chuqur kirib kelayotgan bir davrda bu tizimlarni oldini olib, bolalarga shaxs sifatida
shakllanishi uchun ko’proq e’tibor berish zarur.
Xulosa: Raqamli texnologiyalar zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga ayalangan bo’lsa-da
ularning maktabgacha yoshdagi bolalarga bo’lgan ta’siri murakkab va ikki tomonlama
xarakterga ega . Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarga qaramlikning sabablarini, salbiy
oqibatlarini va oldini olish yo’llari chuqur yoritishga harakat qilindi. O’rganishlar shuni
ko’rsatmoqdaki, texnologiyalarning erta yoshda haddan tashqari ishlatilishi bolaning psixologik,
emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Diqqatini jamlay olmaslik,
nutq rivojining sekinlashuvi, muloqotga bo’lgan qiziqishning pasayishi,uyqu rejimining buzilishi,
zo’ravonlikka moyillik va haddan tashqari mustaqillik kabi holatlar bolalarda texnologiyalarga
qaramlik fonida kuzatilmoqda. Biroq, tog’ri yondashuv orqali raqamli texnologiyalar bolalarning
ta’lim va tarbiyasida kuchli vositaga aylanishi mumkin. Masalan,ta’limiy o’yinlar, interaktiv
darslik, audio- video vositalar va visual materiallar bolalarda dunyoqarash, diqqat, eslab qolish
qobilyati va ijodkorlikni yanayam rivojlantiradi. O’zbekiston aholisining 7,9 foizini tashkil
etuvchi maktabgacha yoshdagi bolalar raqamli muhitda ulg’aymoqda. Ularning salomatligi,
axloqiy rivoji va jamiyatga integratsiyalashuvi aynan bugungi qarorlar va yondashuvlarga
bo’g’liq. Shu sababli, maktabgacha ta’lim tizimiga raqamli xafsizlik va texnologiyalarga
nisbatan sog’lom munosabat shakllantirishda asosiy platformaga aylanishi kerak.
Fodalanilgan adabiyotlar:
1.Anderson,C.A., Dill, K.E.(2000). Video Games and Aggressive Thoughts, Feelings, and
Behavior in the Laboratory and in Life maqolasi.
2.Jonathan Haidtning The Anixious Generation(2024) kitobi.
3.Komilova Shahnozabonuning tadqiqotlari.
