ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
574
ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O’QUVCHILARNI IJTIMOIY HAYOTGA
MOSLASHTIRISH TEXNOLOGIYALARI
Saidakbarova Gulnora Botirovna
Maxsus pedagogika (Surdopedagogika ) yo’nalishi 1-bosqich magistranti,
Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti
Kadirov M.M
Ilmiy rahbar: PhD, dotsent v.b
Annotatsiya:
Mazkur maqolada eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy hayotga
moslashuvi masalalari yoritilgan. Ijtimoiy integratsiya va inkluziv ta’lim sharoitida
qo‘llaniladigan pedagogik, psixologik va axborot-kommunikatsion texnologiyalar tahlil qilingan.
Maqolada real amaliyotga asoslangan metodlar va ilg‘or tajribalar orqali bunday bolalarning
jamiyatga moslashuvi samaradorligini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
eshitishda nuqson, ijtimoiy moslashuv, inkluziv ta’lim, texnologiya, maxsus
pedagogika.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы социальной адаптации учащихся
с нарушением слуха. Проанализированы педагогические, психологические и
информационно-коммуникационные технологии, применяемые в условиях инклюзивного
образования. Особое внимание уделяется методам и передовому опыту, направленным на
успешную интеграцию таких детей в общество.
Ключевые слова:
нарушение слуха, социальная адаптация, инклюзивное образование,
технологии, специальная педагогика.
Annotation:
This article discusses the issues of social adaptation of students with hearing
impairments. It analyzes pedagogical, psychological, and information-communication
technologies applied in inclusive education settings. Special attention is given to practical
methods and advanced practices that enhance the successful integration of such children into
society.
Keywords:
hearing impairment, social adaptation, inclusive education, technology, special
pedagogy.
Kirish qismi:
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida ta’lim tizimi doimiy
rivojlanib bormoqda. Har bir bola, ayniqsa, nogironligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun teng
imkoniyatlar yaratish, ularning ijtimoiy hayotga to‘laqonli integratsiyasini ta’minlash –
zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlaridan biriga aylangan. Shu jumladan, eshitishda nuqsoni
bo‘lgan o‘quvchilar bilan ishlashda alohida yondashuv va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish talab etiladi. Eshitishida nuqson bo‘lgan bolalar axborotni qabul qilish, nutqni
rivojlantirish va ijtimoiy muloqotda qatnashishda ma’lum darajada qiyinchiliklarga duch
keladilar. Bu esa ularning nafaqat ta’lim olish jarayoniga, balki jamiyatda faol ishtirok etishiga
ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, bunday o‘quvchilar uchun yaratiladigan ta’lim muhitining
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
575
qulayligi, maxsus pedagogik va psixologik yordam ko‘rsatish tizimi muhim omil sanaladi.
Bugungi kunda inkluziv ta’lim konsepsiyasi asosida eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan
ishlashning turli shakl va metodlari taklif etilmoqda. Axborot-kommunikatsion
texnologiyalardan foydalanish, interaktiv o‘quv dasturlarining joriy etilishi, individual ta’lim
yo‘nalishlarining ishlab chiqilishi va maxsus pedagoglar hamkorligida olib borilayotgan ishlar
— bu yo‘nalishdagi yutuqlarning muhim ko‘rsatkichlaridir. Mazkur maqolada eshitishda
nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy hayotga moslashuvi, bu jarayonda qo‘llaniladigan
zamonaviy texnologiyalar va metodlarning samaradorligi tahlil qilinadi. Shu bilan birga,
pedagogik amaliyotda duch kelinayotgan muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
ham beriladi.
Asosiy qism:
Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy hayotga moslashuvi – ta’lim
va tarbiya jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bunday o‘quvchilar nafaqat axborotni
to‘g‘ri qabul qilishda, balki atrof-muhit bilan muloqotda, emotsional holatni boshqarishda va
o‘zini jamiyatda tutishda ham ma’lum muammolarga duch keladilar. Shu sababli, ularga ta’lim
berish jarayonida nafaqat didaktik yondashuv, balki pedagogik-psixologik yordam, ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash ham zarur.
Inkluziv ta’lim texnologiyalari: O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida inkluziv ta’lim
konsepsiyasiga alohida e’tibor qaratilgan. Bu yondashuv asosida nogironligi bo‘lgan bolalar
salomat bolalar bilan birgalikda o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Inkluziv muhit yaratishda
maxsus pedagoglar, surdopedagoglar, logopedlar hamda psixologlar ishtiroki muhim sanaladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish: Multimedia resurslari, mobil ilovalar,
virtual platformalar va interaktiv darsliklar orqali eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun
individual yondashuvni ta’minlash mumkin. Vizual materiallar, audiovizual moslamalar, ekran
orqali yozuvli ifodalar – bularning barchasi bilimlarni samarali o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
Maxsus metodik yondashuvlar: Surdopedagogika fanida eshitishida nuqson bo‘lgan bolalar bilan
ishlash uchun maxsus metodikalar ishlab chiqilgan: dactil nutq (barmoqlar yordamida), mimika
va pantomima, yozma muloqot, nutq apparatini stimullovchi mashqlar va boshqalar. Bu uslublar
bolaning kommunikativ faoliyatini kuchaytiradi.
Ijtimoiy-psixologik moslashtirish: Bunday o‘quvchilarning psixologik moslashuvi ularning
oilasi, o‘qituvchilari va tengdoshlariga ham bog‘liq. Do‘stona, quvnoq va qo‘llab-quvvatlovchi
muhit yaratish orqali bola o‘zini ishonchli his qiladi, ijtimoiy faol bo‘lishga intiladi. Psixologik
treninglar, rolli o‘yinlar, teatr terapiyasi kabi uslublar bu jarayonda juda samarali hisoblanadi.
Hamkorlik va integratsiya: Oila – maktab – jamiyat uchligi bu jarayonda asosiy rolni o‘ynaydi.
Har tomonlama rivojlangan bola tarbiyasi uchun barcha ishtirokchilar bir yo‘nalishda harakat
qilishi kerak. O‘quvchilarning turli jamoaviy tadbirlarda ishtirok etishi, sport, musiqa, teatr va
boshqa ijodiy yo‘nalishlarda faolligini oshirish ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Baholash va monitoring: Ta’lim jarayonida bolaning o‘sish dinamikasini kuzatish, uning
ehtiyojlarini aniqlash va harakat rejasini doimiy yangilab borish – muvaffaqiyat garovidir. Bu
maqsadda individual rivojlanish xaritalari (IRX), kundalik monitoring jadvallari va
psixodiagnostik testlardan foydalaniladi. Shunday qilib, eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar
bilan ishlash tizimi o‘z ichiga ko‘plab sohalarni qamrab oladi: bu nafaqat ta’lim, balki sog‘liqni
saqlash, psixologiya, axborot texnologiyalari va ijtimoiy faoliyat bilan bevosita bog‘liq. Shu
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
576
sababli, bu yo‘nalishda ishlovchi mutaxassislar ko‘p tarmoqli bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishi lozim.
Metodologiya:
Ushbu maqola quyidagi metodlarga tayangan:
- kuzatish va tahlil qilish;
- diagnostik suhbatlar;
- pedagogik eksperiment;
- statistik natijalarni umumlashtirish.
Xulosa qismi:
Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning ijtimoiy hayotga moslashuvi –
zamonaviy ta’lim tizimi oldidagi muhim vazifalardan biridir. Bu jarayon faqatgina maxsus o‘quv
dasturlarini ishlab chiqish yoki texnik vositalardan foydalanish bilan emas, balki keng qamrovli
yondashuvni — psixologik, pedagogik, ijtimoiy va texnologik omillarni uyg‘unlashtirishni talab
etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar o‘zlarini
jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his qilsalar, ularning shaxsiy o‘sishi, ijtimoiy moslashuvi
va mustaqil hayotga tayyorlanishi sezilarli darajada yaxshilanadi. Bunga erishish uchun nafaqat
ta’lim muassasalari, balki ota-onalar, mutaxassislar va jamiyatning o‘zi ham faol ishtirok etishi
zarur. Zamonaviy texnologiyalar, innovatsion metodlar, vizual va interaktiv vositalardan
samarali foydalanish eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
Shu bilan birga, pedagog va defektologlarning uzviy hamkorligi, doimiy malaka oshirishi,
shuningdek, inkluziv muhitni shakllantirish borasidagi davlat siyosati ijobiy natijalarga olib
kelmoqda. Xulosa qilib aytganda, eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga
muvaffaqiyatli moslashtirish uchun ko‘p qirrali, tizimli va barqaror yondashuv talab etiladi.
Ularning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi — bizning pedagogik yondashuvimiz, mehrimiz va
mas’uliyatimiz bilan chambarchas bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch”. T.: Ma’naviyat, 2008.
2. Nazarova Z.M. “Maxsus pedagogika asoslari”. T.: 2015.
3. Abdukodirova M., Toshpulatova S. “Inkluziv ta’lim va uning psixologik-pedagogik asoslari”.
T.: 2021.
4. UNESCO Inclusive Education Reports, 2020.
5. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020.
6. Saidakbarova Gulnora Botirovna. OMMAVIY MAKTABDA INKLYUZIV TA’LIMNI
TASHKIL ETISH USULLARI. (2025). Yangi O’zbekistonda Tabiiy Va Ijtimoiy-Gumanitar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
577
Fanlar
Respublika
Ilmiy
Amaliy
Konferensiyasi,
3(1),
58-
63. https://universalpublishings.com/~niverta1/index.php/gumanitar/article/view/9402
7. Botirova, D. B. (2024). PEDAGOGLARDA KASBIY SO’NISH JARAYONINING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK TAXLILI.
Inter education & global study
, (3 (2)), 151-161.
8. Bozorovna B. D. PEDAGOGIK MUNOSABATLARDA O ‘QITUVCHILARDA KASBIY
SO ‘NISH JARAYONINING SHAKLLANISHIGA STRESSNING TA’SIRI //Science and
innovation. – 2023. – Т. 2. – №. Special Issue 12. – С. 119-122.
9. Karimova D.T. – “Maxsus pedagogika”, Toshkent, 2020.
10. Egamberdiyeva N. – “Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarni o‘qitish metodikasi”, Toshkent,
2018.
11. Omonova S.M. – “Logopediya va surdotarbiya asoslari”, Toshkent, 2016.
12. Nishonova S.A. – “Inkluziv ta’lim nazariyasi va amaliyoti”, Toshkent, 2021.
13. Jo‘raqulova M.Q. – “Ijtimoiy pedagogika asoslari”, Toshkent, 2019.
