ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
569
XALQ OG’ZAKI IJODI JILOLARI.
Nigora Parmonova
Qashqadaryo Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar hududiy
boshqarmasi Qamashi 3-son Politexnikumi ona tili va adabiyot o’qituvchisi
Anotatsiya:
Ushbu maqola Qashqadaryo viloyati Qamashi tumani “G’ishtli” MFY da yashovchi
mehnatsevar xalqimizning o’ziga xos urf-odatlari, an’anasini ko’rsatib ochib beruvchi xalq
og’zaki ijodi na’munalarini o’z ichiga oladi. Xalq og’zaki ijodi va uning fe’l atvori, urf-odati,
an’analari, orzu intilishlari va tabiatini aks ettiruvchi ko’zgudir.
Kalit so’zlar:
folklor, xoriga, beldor, buvak, o’naki, tolli, kelin salom
Xalq og’zaki ijodining uning fe’l atvori, urf-odati va an’analari orzu intilishlari va tabiatini aks
ettiruvchi o’ziga xos ko’zgudir. Biz ana shu ko’zgu vositasida ezgu niyatlar, insoniylik fazilatlar,
zulm va adolatsizlikka qarshi nafrat tuyg’ularini ko’ramiz.
Darhaqiqat, o’zbek xalqining xususan O’zbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati
Qamashi tumanidagi
“G’ishtli”
qishlog’ida yashab o’tgan Oyjamol momojonim aytgan
qo’shiqlar, she’rlar, topishmoqlar hanuz qulog’im tagida yangraydi. Momom bobojonim bilan
yaxshi farzandlarini o’qitib bilimli, ilmli qilib, baxtu kamolini ko’rib yashashdi. Oyjamol
momom tabiatan hushchaqchaq, zehnli chaqqon, mehnatsevar, qo’shiqlarni jondan sevib
aytadigan ayol bo’lgan.
Bobom esa ulug’ vatan urushi qatnashchisi Xayrullayev Po’lat bobo bo’lgan. Bobom to’y
hashamlarga sandiq yasab uylarni tomini yopadigan usta bo’lgan.
Tepdim sandiq ochildi
Turga bodom sochildi,
Bodomni tera-tera
Qanotlarim qayrildi
Qanot bering uchayin
Oq-saroyga qo’naylik
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
570
Oq-saroyning oq toshi,
Yangamning qalamqoshi
Momam u paytdagi jabr-zulmdan ayollarni o’zidan ancha kata bo’lgan otalari qatori odamlarga
turmushga berib yuborayotgani haqida ham ko’p aytardi.
Somon soldim xoriga
Xoridanam nariga
Meni otam otdilar
O’zimdanam qariga
Otam meni otdilar
Boyvachchaga sotdilar
Boyvachchaning qo’lida
Rangim somon etdilar
Xuddi shunday qo’shiqlardan beshik boshida ham aytardilar. Go’yo o’ziga nasib bo’lmagan
baxtga farzandi erishishini tilaydilar: alla bu ilk tarbiya vositasi hisoblanadi, Vatan beshikdan
boshlanadi deyishadi.
Alla, alla, allayo
Alla aytay adiga,
Suv ob kelsin kadiga
Kadilar bovi uzilsinay
Kelinlar bo’b so’zilsinay
Alla, alla, allayo,
Uxlab qolsin allayo
Jonim bolam allayo
Momomning dugonalari qishloqdosh momolar chaqaloqlar haqida ham ko’p va xo’b she’rlar
aytishgan!
Uch yulduz, uch yulduz, uch yulduz
Uchib qayga borasan
Xurosonga boraman
Xurosonni ne ko’rding,
Xurosonning yonida
Suluv yigitni ko’rdim
Suluv yigit yonida
Oq o’tovni men ko’rdim
Oq o’tovning ichida
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
571
Oy kelinchak men ko’rdim!
Oy kelinchak oldida
Beldor beshik men ko’rdim
Beldor beshik yonida
Qizil buvakni ko’rdim!
Buvak so’zi eskirgan shevaga xos eskirgan so’z bo’lib chaqaloq degan ma’noni beradi. Bobom
bilan momom 64 yil umrguzaronlik qilishgan. Yoshligimda nevaralarni yoniga to’plab bir
qancha ertaklar, topishmoqlar aytardi. Biz esa ularni eshitib rosa quvonardik.
Adursa dursa dursa
Otasi bozorga borsa
Bug’in go’shi keltirsa
Onasi pazanda bo’lsa!
Bolasi xo’randa bo’lsa!
Adursa dursa, dursa!
Xalq og’zaki ijodi na’munalarida xalq ertaklari qo’shiqlar laparlar kelin salomlar topishmoqlar
dastlab og’zaki shaklida paydo bo’lgan avloddan avlodga o’tib kelgan. Ular biror bir yagona
shoir yoki yozuvchi tomonidan emas, balki xalq tomonidan yaratilgani uchun “Xalq og’zaki
ijodi” deb ataladi. “Xalq og’zaki ijodi” atamasi o’rniga folklor (inglizcha folk – xalq, lore –
donolik) so’zini ham qo’llash mumkin. Xalq qo’shiqlari xalq og’zaki ijodining eng qadimgi
shakllaridan biridir. Xalq og’zaki ijodida xalqning turmush tarzi, ijtimoiy va maishiy hayoti
mehnat faoliyati, tabiat va jamiyatga qarashlari, e’tiqodi va diniy tasavvurlari inson va olamga
nisbatan his tuyg’ulari badiiy olami, bilim darajasi, baxtli va adolatli zamon haqidagi o’y fikrlari
o’z ifodasini topgan.
Anovi tovlar tovmaqan
Tevaragi zovmaqan,
Uzoqdagi og’amning
Teni-qoni sovmaqan.
Uzoqdagi og’alarni sog’ingan momolarimiz tomonidan aytilgan u paytlari bugungidek manzilni
yaqin qiladigan mashinalar bo’lmagan, shunda ham o’zlarini xursand qilib qo’shiqlar aytishgan,
og’asining tani joni sog’mikan deb o’ylashgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
572
Xalq og’zaki ijodida kelin salomlar ham aytilgan.
KELIN SALOM
Kosa tutdim kelinga
G’ulun solib beramiz
Qoshini qaro bo’lsin deb,
O’sma olib beramiz.
Kosa tutdim kelinga
G’ulun solib beramiz
Ko’zini qaro bo’lsin deb,
Surma olib beramiz.
Kosa tutdim qo’limga,
G’ulun solib beramiz
Yuzini yorug’ bo’lsin deb,
Oyni olib beramiz.
Kosa tutdim qo’limga
G’ulun solib beramiz
Xudo xaqqin bersin deb,
Qur’on olib beramiz.
Kosa tutdim qo’limga
G’ulun solib beramiz
Bir yil o’tib albatta ,
Beshik olib beramiz. deb aytishgan.
Qo’shiq qadimiy lirik janr hisoblanib kuyga solib aytishga mo’ljallanib yoziladi. Qo’shiq odatda
ikki xil bo’ladi: xalq qo’shiqlari va yozma adabiyot majmuasi bo’lgan qo’shiqlar qadimiy tarixga
ega. Xalq qo’shiqlari haqida gapirar ekanmiz, ular ko’pchilikning his-tuyg’ularini
umumlashtirgan holda yakka shahs kechinmalari orqali aks ettiriladi. Xalq tomonidan aytilgan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
573
kelin salomlarimiz kelinga, yoshlarimizga yaxshi niyat bilan aytilgan qo’shiqdir, kelin salom
sodda, samimiy va tarbiyaviy yaratilgan, san’at asari sifatida zavq berib asrlar oshib yuradi.
Buning mazmuni xursandchilik kayfiyatini ifodalagani uchun to’y-hashamlarda aytiladi.
Yoshligimiz juda esda qolarli, xotirga boy bo’lgan ekan. Juda ko’p suralarni ham bobojonimdan
o’rganganman. Ular besh vaqt namoz o’qib yurtimizning tinchligi bilan elning obod bo’lishini
Ollohdan so’rardi. Farzandlari nevaralarini jondan yaxshi ko’rishardi va topishmoqlar, matallar
aytib berardi.
Tuna tuna tunaki
Tirnoqlari o’naki
O’tirishi tulkiday,
Jem jeyishi jilqiday
Hali kelsa ko’rasiz
Kula kula o’lasiz.
Yer ostida, oy yurar.
Kichkina qozonnning oshi tolli.
Topishmoq xalq og’zaki ijodidan maxsus janrdir. Bobom bu topishmoqlar bilan nevaralarini
topqirlikka, xazil qilib kuldirishga o’rgatar edi. Momom she’rlar aytsa rosa quvonardi, ular doim
xushchaqchaq, yaxshi oliyjanob insonlar bo’lishgan. Barcha nabiralari oliy ma’lumotli yaxshi
sohalarda o’qituvchilik qilib ishlab yurishibdi! Doim yodimdasizlar oxiratlarining obod bo’lsin!
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
VI sinf adabiyoti qo’shiq va uning turlari, xalq qo’shiqlari 1-bet A.Asadova
2.
VI sinf darsligi adabiyot. Tuzuvchilar Zulxumor Mirzayeva, Komil Jalilov. Toshkent
2022 62-bet.
