ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
529
MAHALLA RAISINING FUNKSIYALARI, VAZIFALARI, HUQUQ VA
MAJBURIYATLARI
Rahmonova Sevara Abdusattor qizi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali
Ijtimoiy ish yo’nalishi talabasi
Suyarova Dilfuza Sa’dullo qizi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali
Ijtimoiy ish yo’nalishi talabasi
Ilmiy rahbar:
Ibragimov Jahongir Toshniyozovich
Anotatsiya:
Ushbu maqolada mahalla raisining funksiyalari, vazifalari, huquq va
majburiyatlari atroflicha yoritilgan. Mahalla institutining jamiyatdagi o‘rni va uning boshqaruv
tizimidagi ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Ayniqsa, mahalla raisining fuqarolar bilan muloqot
qilish, ijtimoiy himoya, huquqbuzarliklarning oldini olish, yoshlar tarbiyasi, xotin-qizlar va
keksalar bilan ishlash, shuningdek, hududdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashdagi roli
keng ko‘lamda ochib beriladi. Maqolada mahalla raisining qonunchilik bilan belgilangan huquq
va majburiyatlari, ularning amaliy ijrosi, davlat va jamoatchilik organlari bilan hamkorlik
mexanizmlari ham tahlil qilingan.
Kalit so`zlar:
mahalla, mahalla raisi, boshqaruv tizimi, funksiyalar, vazifalar, huquqlar,
majburiyatlar, jamoatchilik boshqaruvi, fuqarolar yig‘ini, ijtimoiy barqarorlik, mahalla
institutlari, mahalla boshqaruvi, davlat va jamiyat hamkorligi, hududiy rivojlanish, profilaktika,
ijtimoiy himoya.
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida davlat boshqaruvi va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi
o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash, mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish tizimini yanada
takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, O‘zbekistonda
mahalla instituti jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy taraqqiyotida, aholi turmush
sharoitini yaxshilash va fuqarolarning ijtimoiy faolligini oshirishda muhim o‘rin egallaydi.
Mahalla — qadimiy tarixga ega bo‘lgan, xalqimizning o‘ziga xos ijtimoiy boshqaruv shakli
sanaladi. Bugungi kunda u faqatgina an’anaviy ijtimoiy institut emas, balki davlat siyosatining
“quyi bo‘g‘ini” sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Xususan, mahalla raisining faoliyati, uning
qonun bilan belgilangan funksiyalari va vazifalari mahalla tizimining samaradorligini
ta’minlashda hal qiluvchi o‘ringa ega. Mahalla raisi mahalladagi ijtimoiy barqarorlik, aholi
turmush darajasini yaxshilash, fuqarolar o‘rtasidagi o‘zaro ahillikni mustahkamlash, yoshlar
tarbiyasi va huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha faoliyat yuritadi.
Ushbu maqolada mahalla raisining huquq va majburiyatlari, uning vazifalari va amaliy
faoliyatidagi asosiy yo‘nalishlar, shuningdek, raisning jamoatchilik va davlat organlari bilan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
530
hamkorlik mexanizmlari atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, mahalla raisining o‘z vakolatlari
doirasida mahalla hududida ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni aniqlash va hal etishdagi
tashabbuskorlik darajasi, uning huquqiy asoslari ham ilmiy jihatdan ko‘rib chiqiladi.
ASOSIY QISM
Mahalla — O‘zbekistonning ijtimoiy tuzumida muhim ahamiyat kasb etadigan,
fuqarolarni o‘zaro birlashtiruvchi va mahalliy boshqaruvni amalga oshiruvchi noyob institutdir.
Bugungi kunda mahalla faqatgina ma’naviy qadriyatlar targ‘ibotchisi emas, balki hududdagi
ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy va huquqiy jarayonlarning muvofiqlashtiruvchisi sifatida
faoliyat yuritmoqda.
Mahalla raisining faoliyati ushbu institutning boshqaruv tizimida markaziy o‘rinni egallaydi.
Rais mahalladagi har bir oilaning holatini, yoshlarning tarbiyasi, xotin-qizlar, keksalar va
ehtiyojmand aholi qatlamining ijtimoiy muammolarini o‘rganish, mahalla hududida yuzaga
kelayotgan ijtimoiy masalalarni tezkor hal qilishda asosiy shaxs hisoblanadi.
Mahalla raisining funksiyalari.
Mahalla raisining funksiyalari keng ko‘lamli bo‘lib, ular
davlat tomonidan belgilangan me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Ularning
asosiylari quyidagilardan iborat:
Mahalladagi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash. Rais aholi o‘rtasida o‘zaro ahillik va
totuvlikni mustahkamlash, turli nizolarning oldini olish hamda ijtimoiy muammolarni bartaraf
etish bo‘yicha faoliyat yuritadi.
Ijtimoiy himoya sohasida faoliyat. Mahalladagi ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar,
nogironligi bo‘lgan fuqarolar va kam ta’minlangan aholiga yordam ko‘rsatish choralarini ko‘radi.
Yoshlar bilan ishlash. Yoshlarni ijtimoiy faollikka jalb qilish, ularni vatanparvarlik
ruhida tarbiyalash, huquqbuzarliklarning oldini olish.
Ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etish. Mahallada sog‘lom ijtimoiy muhitni yaratish,
milliy qadriyatlar va an’analarni targ‘ib qilish.
Davlat organlari bilan hamkorlik qilish. Mahalla raisi davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari, huquqni muhofaza qiluvchi idoralar bilan hamkorlikda faoliyat yuritadi.
Mahalla raisining vazifalari
Mahalla raisining kundalik faoliyatida bajaradigan asosiy vazifalari quyidagilardan
iborat:
Mahalla hududida yashovchi aholining ehtiyojlarini o‘rganish va ularga amaliy yordam
ko‘rsatish.
Aholi orasida huquqbuzarliklarning oldini olish, jinoyatchilikka qarshi kurashish
bo‘yicha profilaktik tadbirlarni amalga oshirish.
Mahalla yig‘ini tomonidan qabul qilingan qarorlarning ijrosini tashkil etish.
Mahalladagi infratuzilma, obodonlashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bo‘yicha
tashabbuslarni ilgari surish.
Yoshlar va ayollar bilan tizimli ishlash, ularning bandligini ta’minlashda ko‘maklashish.
Mahalla raisining huquqlari
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
531
Mahalla raisining huquqlari davlat tomonidan belgilangan va ularning faoliyatini
samarali olib borish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan:
Mahalla yig‘ini qarorlarini qabul qilish va ijrosini tashkil etish.
Mahalla hududidagi fuqarolarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish.
Tashkilot va muassasalardan ma’lumot talab qilish, axborot so‘rash va uning asosida
tahliliy ishlar olib borish.
Tashabbus bilan turli loyihalar ishlab chiqish va tegishli organlarga takliflar kiritish.
Mahalladagi jamoatchilik tashkilotlari, ta’lim muassasalari, politsiya, sog‘liqni saqlash va
boshqa idoralar bilan hamkorlik qilish.
Mahalla raisining majburiyatlari
Mahalla raisining majburiyatlari uning fuqarolar oldidagi javobgarligini belgilaydi. Rais
quyidagi majburiyatlarga ega:
Mahalladagi ijtimoiy muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish uchun amaliy chora-
tadbirlarni ko‘rish.
Mahalla yig‘ini faoliyatining qonuniyligini ta’minlash.
Aholining murojaatlarini ko‘rib chiqish va ularni belgilangan muddatda hal etish.
Mahalla aholisining yashash sharoitini yaxshilash bo‘yicha loyihalar ishlab chiqish va
amalga oshirish.
Mahalladagi jamiyat hayotida faol ishtirok etish, milliy qadriyatlar va urf-odatlarni asrash,
yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash.
Xulosa.
Mahalla raisining faoliyati O‘zbekiston jamiyatida ijtimoiy barqarorlikni saqlash,
fuqarolarning ehtiyoj va manfaatlarini himoya qilish hamda mahalla hududida sog‘lom
ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalla raisi nafaqat
davlat va fuqarolar o‘rtasidagi vositachi, balki jamiyatning eng quyi bo‘g‘inida real
muammolarni aniqlovchi, hal qiluvchi va aholi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot olib boruvchi
mas’ul shaxs sifatida alohida o‘ringa ega.
Mahalla raisining vazifalari va majburiyatlari davlat tomonidan belgilangan qonunchilik
asosida aniq tartibga solingan bo‘lib, ular mahalla ahlining ijtimoiy himoyasini ta’minlash,
jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, yoshlar tarbiyasi, hudud infratuzilmasini
yaxshilash va jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhit yaratish kabi ko‘plab yo‘nalishlarni o‘z ichiga
oladi.
Shuningdek, mahalla raisining samarali faoliyati bevosita uning tashabbuskorligi, tashkiliy
qobiliyati va fuqarolar bilan muloqot o‘rnatish mahoratiga bog‘liq. Mahalla boshqaruvi
jarayonida raisning faoliyati davlat organlari, jamoatchilik tashkilotlari va fuqarolarning o‘zaro
hamkorligini ta’minlash, aholi turmush sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mahalla raisining funksiyalari, vazifalari, huquqlari va majburiyatlari
jamiyat barqarorligini saqlash va fuqarolik jamiyatini mustahkamlash yo‘lida nihoyatda muhim
rol o‘ynaydi. Ushbu institut faoliyatini takomillashtirish, raislarning kasbiy malakasini oshirish
va ularni ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bugungi kundagi dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
532
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Mahalla to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2023.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 18-fevraldagi “Mahalla institutini
takomillashtirish va uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–127-
son Qarori.
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-martdagi “Fuqarolar yig‘ini
raisi — mahalla raisining faoliyatini tashkil etish va muvofiqlashtirish tartibi to‘g‘risida”gi
Nizomi.
5. Qurbonov S., Jo‘rayev M. Mahalla boshqaruv tizimini takomillashtirishning huquqiy
asoslari “Ijtimoiy fanlar” ilmiy jurnali. — Toshkent, 2022. — №4. — B. 48-56.
6. Rashidova N. Mahalla instituti va uning jamiyatdagi o‘rni: tarix va bugun “O‘zbekiston
ijtimoiy hayoti” ilmiy-amaliy jurnal. — Toshkent, 2023. — №2. — B. 15-22.
7. Nurmatov, Sh. Mahalla raisining fuqarolar bilan muloqot madaniyati va ijtimoiy
muammolarni hal etishdagi o‘rni “Huquq va jamiyat” ilmiy jurnali. — Toshkent, 2023. — №3.
— B. 74-80.
