ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
519
BOLALARNING KEBER IJTIMOIYLASHUV JARAYONINI IJTIMOIY XULQ
ATVORGA TA’SIRI.
XAMIDOVA SEVARA.
MUALLIF,SAMARQAND DAVLAT UNIVERSTETINING
KATTAQO’RG’ON FILALI.IJTIMOIY ISH YO’NALISHI TALABASI.
ILMIY RAHBAR:
ISHMURODOV BUNYOD.
ANNOTATSIYA:
ushbu maqolada bolalarning keber ijtimoiylashuvi jarayoni xamda
jarayoning ijtimoiylashuvi an’anaviy muhit ,oila maktab ,internet,onlayn o’yinlar,keber
ijtimoiylashuv nima ,uning ta’rifi,ijtimoiylashuvning bola ruhiyatiga ta’siri,xaqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
bolalar,ijtimoiylashuv,xulq-atvor,faollik,forumlar,raqamli texnalogiya,media
savodxonlik,bloglar,ijtimoiy tarmoq.
Bugungi raqamli davrda bolalarning ijtimoiylashuvi faqatgina an’anaviy muhit – oilaviy va
maktab doiralari bilan cheklanmayapti. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, onlayn o‘yinlar va boshqa
raqamli platformalar orqali amalga oshayotgan kiber ijtimoiylashuv yangi ijtimoiy tajriba
maydonini yaratmoqda. Bu jarayon
bolalarning fikrlashi, muloqot madaniyati, hissiy holati hamda ijtimoiy xulq-atvoriga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda
Kiber ijtimoiylashuv nima?
Kiber ijtimoiylashuv — bu bolalarning internet orqali turli guruhlar, platformalar yoki shaxslar
bilan aloqa o‘rnatish orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishi, o‘zini ifoda etishi va jamiyatda
o‘z o‘rnini aniqlash jarayonidir. Kiber muhitda bolalar tengdoshlari bilan muloqot qiladi, axborot
oladi, o‘zlarini sinaydi va ayrim hollarda virtual identifikatsiyaga ega bo‘ladi.
Kiber ijtimoiylashuvning ijobiy ta’sirlari.
Kiber ijtimoiylashuv bolalar uchun ko‘plab imkoniyatlarni taqdim etadi. Bular quyidagilardan
iborat.
1. Axborotga keng kirish – bolalar istalgan mavzuda ma’lumot topa oladilar, bu esa ularning
dunyoqarashini kengaytiradi.
2. Ijtimoiy faollikning ortishi – forumlar, bloglar, ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘z fikrini bildiradi,
muloqot ko‘nikmalarini oshiradi.
3. Texnologik savodxonlik – raqamli texnologiyalardan foydalanish orqali media savodxonlik
shakllanadi.
Salbiy ta’sirlari.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
520
Biroq kiber ijtimoiylashuv har doim ham ijobiy natijalar bermaydi. Ayrim hollarda quyidagi
salbiy holatlar kuzatiladi:
1. Real hayotdan ajralish – bolalar virtual dunyoga haddan tashqari bog‘lanib qolib, oilaviy yoki
do‘stlik aloqalaridan uzoqlashadi.
2. Kiber zo‘ravonlik (cyberbullying) – ijtimoiy tarmoqlarda tajovuzkorlik va tahdid holatlari
bolalarning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
3. Yolg‘on identifikatsiya – bolalar o‘zini boshqa shaxs sifatida ko‘rsatib, yolg‘on ijtimoiy rol
o‘ynashga odatlanadi.
Kiber ijtimoiylashuv va ijtimoiy xulq-atvor.
Kiber ijtimoiylashuv orqali shakllanayotgan ijtimoiy xulq-atvor odatdagi ijtimoiy muhitdan farq
qiladi. Masalan, real hayotda tortinchoq bo‘lgan bola internetda faol va hatto agressiv bo‘lishi
mumkin. Bu esa ikki xil xulq-atvor shakllanishiga olib keladi.
Ijtimoiy xulq-atvordagi o‘zgarishlar quyidagicha namoyon bo‘ladi.
Empatiya darajasining pasayishi (insonlar his-tuyg‘ularini anglashda qiynalish).
Ag’ressiv yoki tajovuzkor ohangdagi muloqot odatining shakllanishi.
Ijtimoiy javobgarlik hissining kamayishi (anonimlik ta’sirida).
O‘zbekistonda bolalardagi “keber ijtimoiylashuv” (ya'ni kiberijtimoiylashuv — raqamli yoki
internet muhitida ijtimoiylashuv) jarayoni so‘nggi yillarda sezilarli darajada faollashgan. Bu
holatni quyidagi jihatlar orqali ko‘rib chiqish mumkin:
1. Internet va texnologiyalarning keng tarqalishi.
O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda raqamli infratuzilmani kengaytirishga katta e’tibor qaratdi.
Bu esa bolalarning yoshligidan boshlab internet, kompyuter va smartfonlardan foydalanish
imkoniyatini oshirdi. Shu bilan birga, ular ijtimoiy tarmoqlar, mobil o‘yinlar va turli onlayn
platformalar orqali boshqalar bilan aloqa qilishni erta boshlaydi.
2. Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri.
Bolalar va o‘smirlar orasida Instagram, Telegram, TikTok, YouTube kabi platformalardan faol
foydalanish holati mavjud. Bu tarmoqlar ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirsa-da, ayrim
holatlarda nojo‘ya axborotlar ta’sirida qolish xavfi ham bor.
3. Maktab va oilaning roli
O‘zbekistonda aksariyat maktablarda raqamli savodxonlikka oid darslar hali yetarlicha chuqur
yo‘lga qo‘yilmagan. Aksariyat ota-onalar ham bolalarning onlayn faoliyatini to‘liq nazorat
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
521
qilishda qiynaladi. Bu esa bolalarning kiberijtimoiylashuv jarayonida mustaqil, ba’zan esa
noto‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Keber ijtimoiylashuv bo’yicha mashhur olimlar fikri.
1. Manuell Castells – U raqamli tarmoq jamiyati nazariyasini ilgari suradi. Castellsning fikricha,
internet odamlarning ijtimoiylashuv jarayonlarini tubdan o‘zgartirdi, yangi tarmoq asosidagi
jamoalar vujudga keldi.
2. Sherry Turkle – U "yalg‘izlikda birga" (Alone Together) g‘oyasini ilgari suradi. Turkle
raqamli texnologiyalar odamlarni bog‘lasa-da, chuqur shaxsiy aloqalarni zaiflashtiradi, deb
hisoblaydi.
3. Howard Rheingold – "Virtual jamoalar" (Virtual Communities) haqida yozgan. Uning fikricha,
odamlar internet orqali ham real jamoalar kabi ijtimoiy guruhlar tashkil qilishi mumkin.
4. Zygmunt Bauman – "Suqutdagi jamiyat" (Liquid Modernity) kontseptsiyasi orqali zamonaviy
jamiyat va texnologiya o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilgan. Unga ko‘ra, ijtimoiy aloqalar
"suqut" holatiga kelgan — barqaror emas, doimiy o‘zgaruvchan.
5. Barry Wellman – U "tarmoqqa asoslangan individualizm" (networked individualism)
tushunchasini kiritgan. Bu nazariyada insonlar an’anaviy jamoalardan emas, balki kengroq,
internet orqali bog‘langan tarmoqlardan ijtimoiylashadi.
Keber ijtimoiylashuvining oldini olish bo‘yicha yechim va takliflar:
1. Ota-onalar va ustozlar nazoratini kuchaytirish.
Bolalar va yoshlarning internetdan foydalanish vaqtini nazorat qilish.
Onlayn faoliyatlari haqida muntazam suhbatlar olib borish.
Internetdan foydalanishda sog‘lom tartib va me’yorni o‘rgatish.
2. Raqamli savodxonlikni oshirish.
Maktab va oliy ta’lim tizimida raqamli madaniyat va xavfsizlik bo‘yicha darslar joriy qilish.
Ommaviy axborot vositalari orqali foydalanuvchilarni xabardor qilish.
3. Offline ijtimoiy hayotni rivojlantirish.
Sport, san’at, madaniyat kabi sohalarda ko‘proq jamoaviy tadbirlar tashkil qilish.
Ko‘ngilli ishlar va jamiyatga foydali faoliyatlarga yoshlarni jalb etish.
4. Psixologik yordam tizimini yo‘lga qo‘yish
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
522
Onlayn ijtimoiy bog‘liqlik belgilari bo‘yicha maslahat xizmatlarini yo‘lga qo‘yish.
Yoshlarni ruhiy salomatlik muhimligi haqida xabardor qilish.
5. Ijtimoiy tarmoqlarda vaqt chegarasini belgilash.
Mobil ilovalarda vaqt cheklovlarini o‘rnatish (parol, eslatma va boshqalar).
Xulosa.
Bolalar keber ijtimoiylashuvi – bu bola tug‘ilganidan boshlab atrof-muhit, oila, tengdoshlar,
ta’lim muassasalari va ommaviy axborot vositalari orqali jamiyatga moslashuvi jarayonidir.
Ushbu jarayon bolalarda ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni shakllantiradi, ijtimoiy rollarni
egallashga yordam beradi hamda shaxs sifatida kamol topishini ta’minlaydi.
Ijtimoiylashuv jarayonida bola ijtimoiy xulq-atvor me’yorlarini o‘zlashtiradi. Bu me’yorlar bola
shaxsining shakllanishida, xatti-harakatlarining jamiyat talablariga moslashuvida asosiy o‘rin
tutadi. Xususan, oiladagi tarbiya uslubi, tengdoshlar guruhi bilan o‘zaro munosabatlar va
maktabdagi ijtimoiy tajribalar bolalarning xulq-atvorini belgilaydi.
Demak, bolalar keber ijtimoiylashuvi ularning ijtimoiy xulq-atvorining shakllanishida muhim
omil hisoblanadi. Mazkur jarayon to‘g‘ri tashkil etilganda, bola jamiyatga foydali, mas’uliyatli
va madaniyatli inson sifatida voyaga yetadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Karimova L. "Bola psixologiyasi", Toshkent, 2021.
2. G‘ofurov K. "Ijtimoiy psixologiya", Toshkent, 2020.
3. Ergashev A., Sagdullayev A. "Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat", Toshkent,
2019.
4. Vygotskiy L.S. "Pedagogik psixologiya", Moskva, 2005.
